“විතක්ක මථිතස්සා” යන මේ ධර්ම දේශනය බුදුරජාණන් වහන්සේ දෙව්රම වැඩසිටිය දී එක් කුඩා භික්ෂුවක් නිමිති කරගෙන දේශනා කළහ.

එක් කුඩා භික්ෂුනමක් සලාක ගෙයින් තම සලාක කැඳ ගෙන ආසන ශාලාවට ගොස් එහි ජලය නොලැබී ජලය සඳහා එක් ගෙයකට ගියේය. එක් කුමාරිකාවක් ඔහු දැක්ක පමණින් උපන් ස්නේහයෙන් ස්වාමීනි නැවත පැන් අවශ්‍ය විටක මෙහාටම එන්නැයි පැවසුවාය. එම භික්ෂුව එතැන් පටන් ජලය නොලැබෙන දිනවලට එම නිවසටම යයි. ඇයද පාත්‍රය ගෙන පැන් දෙයි. මෙලෙස කාලය ගතවනවිට කැඳ දී එක් දිනක් එහි වාඩි කරවා බත් දුන්නාය. ඔහු ළඟින් වාඩි වී ස්වාමීනි මේ ගෙදර නැති දෙයක්නම් නැත. හුදෙක් අපි විමසන මිනිසෙක් නොලබමුයි කථාව ඉපදවීය. ඔහු දින කීපයකින් ඇගේ කථාව අසා කළකිරුණි. ඉක්බිති එක් දිනක් ආගන්තුක භික්ෂුවක් දැක ඇවැත්නි නුඹ කෘෂ වූයේ පඩුවන් පැහැ ඇත්තේ වෙයි. විමසා ඇවැත්නි කළකිරුණෙමි. පැවසු විට ආචාර්ය උපාධ්‍යාවරුන් වෙත ගෙන ගියහ. ඔවුන් ද දහර භික්ෂුව තථාගතයන් වහන්සේ වෙත ගෙන ගොස් මේ පුවත දැනුම් දුන්හ. බුදුහු භික්ෂුව ඔබ කළකිරුණ බව සැබෑවක් දැයි විමසුහ. සැබෑවක් බව පැවසු විට බුදුහු මහණ මා වැනි පටන් ගත් වීරිය ඇති මේ බුද්ධ ශාසනයේ පැවිදි වී මම සෝවාන් වීමි මම සකෘදාගාමි වීමි ආදි වශයෙන් නොකියා කුමක් නිසා කළකිරුණේද? බැරෑරුම් දෙයක් ඔබ කළෙහිය. කුමක් නිසා කළකිරුණේදැයි විමසුහ. ස්වාමීනි එක් ස්ත්‍රියක් මට මෙසේ කීවාය යනුවෙන් තොරතුරු පැවසුවිට මහණ ආශ්චර්යක් නොවේ. ඇගේ ක්‍රියාව පුදුමයක් නොවේ. ඇය පෙරභවයේදී මුළු දඹදිව ශ්‍රේෂ්ඨ ධනුර්ධර පඩිවරයා අත්හැර එම මොහොතේ දුටු කෙනාට සෙනෙහස උපදවා ඔහු ජීවිතක්ෂයට පත් කළේයයි පවසා භික්ෂුගේ ඉල්ලීම අනුව අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වුහ.

පෙර චුල්ල ධනුග්ගහ පණ්ඩිතව සිටි සමයේ තක්ෂිලාවේ දිසාපාමොක් ආචාර්යවරයා සමීපයෙහි ශිල්ප උගෙන ගුරුවරයා සතුටුව දුන් දුවණිය රැගෙන බරණැසට යන අතර එක් කැලෑවට පිවිසෙන තැනක ඊතල පනහකින් සොරුන් පනහක් මරා ඊතල අවසන් වූ විට සොර දෙටුවා ගෙන බිම හෙලා සොඳුරිය කඩුව ගෙන එන්නැයි පැවසුවිට ඇය විසින් එකෙනෙහි දුටු සොරාට සෙනෙහස බැඳ සොරු අත මිට තබා සොරා විසින් ධනුග්ගහ පඩිවරයා මැරූ බව පවසා සොරා විසින් ඇය රැගෙන යන විට, මැය තවත් එකෙක් දැක මා මරණු ඇතැයි කියා මැයගෙන් කවර ප්‍රයෝජනයක්දැයි සිතා එක ගඟක් දැක ඇය මෙතෙර තබා ඇගේ බඩු ගෙන භාණ්ඩ එතෙර තබා ඔබ එතර කර වීමට එමියි කියා ඇය අත්හැර ගිය ස්වරූපය අනාවරණය කර -

1. බ්‍රාහ්මණය සියළු භාණ්ඩ රැගෙන එතරට තරණය කළේය ඉක්මනින් වහාම එව මේ නදියෙන් මා ද වහා එතර කරවා

2. පින්වතිය දිගු කලක් ඇසුරු කළ ස්ථිර සැමියාගෙන් වෙනස් වී, ඇසුරක් නැති අලුතෙන් හමු වූ මා වෙත ඔබ බැඳුනි. තී (යම්කිසි දවසක) මාගෙන් ද වෙනස් වී අනෙකෙකු පාවා ගත්තීය. මම මෙතැනිනුත් ඉතා ඈතට යන්නෙමි.

3. තුවරලා ලැහැබක කවර තැනැත්තියක් මහ හඬින් සිනාසේද, නැටුමක් ගැයු මක් මෙහි නැත. සුන්දර ඌරු යුග්මයක් ඇති රුසිරු තැනැත්තිය හැඩිය යුතු අවස්ථාවේ කුමක් හෙයින් සිනා සෙත්ද?

4. මෝඩ වු සිඟාලය තෝ නුවණ නැත්තෙහි මාළුවාද මස් වැදැල්ලද දෙකම් නැති කර ගත්තොත්ය. දැන් අසරණයකු සේ කල්පනා කරන්නෙහිය.

5. අනුන්ගේ වරද දැකීම පහසුය. තමන්ගේ වරද දැකීම අපහසුය. තී සැමියා ද සොර සැමියා ද දෙදෙනාම නැති කරගෙන පිරිහී මා මෙන් තී ද කල්පනා කරමින් ළත වේ.

6. ජම්බුකය ! ඔබ යමක් කීවේ එය නිවරදිය මම මෙතැනින් ගොස් අනෙක් හිමියකු සොයා ඔහු සමගින් යන්නෙමි.

යමෙක් මැටි තලියක් සොරා ගනීද, හේ ඒ පුරුද්දෙන් රන් තලියක් සොරකම් කරන්නේ ය. ඒ පාපකර්මය කළාය. නැවත නැවත ද තී එයම කරන්නීය.