2. කොණ්ඩඤ්ඤබුද්ධවංසවණ්ණනා
දීපඞ්කරෙ කිර භගවති පරිනිබ්බුතෙ තස්ස සාසනං වස්සසතසහස්සං පවත්තිත්ථ. අථ බුද්ධානුබුද්ධානං සාවකානං අන්තරධානෙන සාසනම්පිස්ස අන්තරධායි. අථස්ස අපරභාගෙ එකමසඞ්ඛ්යෙය්යමතික්කමිත්වා එකස්මිං කප්පෙ කොණ්ඩඤ්ඤො නාම සත්ථා උදපාදි. සො පන භගවා සොළසඅසඞ්ඛ්යෙය්යං කප්පානඤ්ච සතසහස්සං පාරමියො පූරෙත්වා බොධිඤාණං පරිපාචෙත්වා වෙස්සන්තරත්තභාවසදිසෙ අත්තභාවෙ ඨත්වා තතො චවිත්වා තුසිතපුරෙ නිබ්බත්තිත්වා තත්ථ යාවතායුකං ඨත්වා දෙවතානං පටිඤ්ඤං දත්වා තුසිතපුරතො චවිත්වා රම්මවතීනගරෙ සුනන්දස්ස නාම රඤ්ඤො කුලෙ සුජාතාය නාම දෙවියා කුච්ඡිස්මිං පටිසන්ධිං අග්ගහෙසි. තස්සපි පටිසන්ධික්ඛණෙ දීපඞ්කරබුද්ධවංසෙ වුත්තප්පකාරානි ද්වත්තිංස පාටිහාරියානි නිබ්බත්තිංසු. සො දෙවතාහි කතාරක්ඛසංවිධානො දසන්නං මාසානං අච්චයෙන මාතුකුච්ඡිතො නික්ඛමිත්වා සබ්බසත්තුත්තරො උත්තරාභිමුඛො සත්තපදවීතිහාරෙන ගන්ත්වා සබ්බා ච දිසා විලොකෙත්වා ආසභිං වාචං නිච්ඡාරෙසි – “අග්ගොහමස්මි ලොකස්ස, ජෙට්ඨොහමස්මි ලොකස්ස, සෙට්ඨොහමස්මි ලොකස්ස, අයමන්තිමා ජාති, නත්ථි දානි පුනබ්භවො”ති (දී· නි· 2.31; ම· නි· 3.207).
තතො කුමාරස්ස නාමකරණදිවසෙ නාමං කරොන්තා “කොණ්ඩඤ්ඤො”ති නාමමකංසු. සො හි භගවා කොණ්ඩඤ්ඤගොත්තො අහොසි. තස්ස කිර තයො පාසාදා අහෙසුං – රාම, සුරාම, සුභනාමකා පරමරමණීයා. තෙසු තීණි සතසහස්සානි නාටකිත්ථීනං නච්චගීතවාදිතකුසලානං සබ්බකාලං පච්චුපට්ඨිතානි අහෙසුං. තස්ස රුචිදෙවී නාම අග්ගමහෙසී අහොසි. විජිතසෙනො නාමස්ස පුත්තො අහොසි. සො දසවස්සසහස්සානි අගාරං අජ්ඣාවසි.
සො පන ජිණ්ණබ්යාධිමතපබ්බජිතෙ දිස්වා ආජඤ්ඤරථෙන නික්ඛමිත්වා පබ්බජිත්වා දස මාසෙ පධානචරියං චරි. කොණ්ඩඤ්ඤකුමාරං පන පබ්බජන්තං දස ජනකොටියො අනුපබ්බජිංසු. සො තෙහි පරිවුතො දස මාසෙ පධානචරියං චරිත්වා විසාඛපුණ්ණමාය සුනන්දගාමෙ සමසහිතඝනපයොධරාය යසොධරාය නාම සෙට්ඨිධීතාය දින්නං පරමමධුරං මධුපායාසං පරිභුඤ්ජිත්වා ඵලපල්ලවඞ්කුරසමලඞ්කතෙ සාලවනෙ දිවාවිහාරං වීතිනාමෙත්වා සායන්හසමයෙ ගණං පහාය සුනන්දකාජීවකෙන දින්නා අට්ඨ තිණමුට්ඨියො ගහෙත්වා සාලකල්යාණිරුක්ඛං තික්ඛත්තුං පදක්ඛිණං කත්වා පුබ්බදිසාභාගං ඔලොකෙත්වා බොධිරුක්ඛං පිට්ඨිතො කත්වා අට්ඨපණ්ණාසහත්ථවිත්ථතං තිණසන්ථරං සන්ථරිත්වා පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා චතුරඞ්ගවීරියං අධිට්ඨාය මාරබලං විධමිත්වා රත්තියා පඨමයාමෙ පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණං විසොධෙත්වා මජ්ඣිමයාමෙ දිබ්බචක්ඛුං විසොධෙත්වා පච්ඡිමයාමෙ පච්චයාකාරං සම්මසිත්වා ආනාපානචතුත්ථජ්ඣානතො වුට්ඨාය පඤ්චසු ඛන්ධෙසු අභිනිවිසිත්වා උදයබ්බයවසෙන සමපඤ්ඤාස ලක්ඛණානි දිස්වා යාව ගොත්රභුඤාණං විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා චත්තාරි මග්ගඤාණානි චත්තාරි ච ඵලඤාණානි චතස්සො පටිසම්භිදා චතුයොනිපරිච්ඡෙදකඤාණං පඤ්චගතිපරිච්ඡෙදකඤාණං ඡ අසාධාරණඤාණානි සකලෙ ච බුද්ධගුණෙ පටිවිජ්ඣිත්වා පරිපුණ්ණසඞ්කප්පො බොධිමූලෙ නිසින්නොව –
“අනෙකජාතිසංසාරං, සන්ධාවිස්සං අනිබ්බිසං;
ගහකාරං ගවෙසන්තො, දුක්ඛා ජාති පුනප්පුනං.
“ගහකාරක දිට්ඨොසි, පුන ගෙහං න කාහසි;
සබ්බා තෙ ඵාසුකා භග්ගා, ගහකූටං විසඞ්ඛතං;
විසඞ්ඛාරගතං චිත්තං, තණ්හානං ඛයමජ්ඣගා. (ධ· ප· 153-154);
“අයොඝනහතස්සෙව, ජලතො ජාතවෙදසො;
අනුපුබ්බූපසන්තස්ස, යථා න ඤායතෙ ගති.
“එවං සම්මා විමුත්තානං, කාමබන්ධොඝතාරිනං;
පඤ්ඤාපෙතුං ගතී නත්ථි, පත්තානං අචලං සුඛ”න්ති. (උදා· 80) –