11. සුමෙධබුද්ධවංසවණ්ණනා
පදුමුත්තරෙ පන සම්මාසම්බුද්ධෙ පරිනිබ්බුතෙ සාසනෙපිස්ස අන්තරහිතෙ සත්තතිකප්පසහස්සානි බුද්ධා නුප්පජ්ජිංසු, බුද්ධසුඤ්ඤානි අහෙසුං. ඉතො පට්ඨාය තිංසකප්පසහස්සානං මත්ථකෙ එකස්මිං කප්පෙ සුමෙධො සුජාතො චාති ද්වෙ සම්මාසම්බුද්ධා නිබ්බත්තිංසු. තත්ථ අධිගතමෙධො සුමෙධො නාම බොධිසත්තො පාරමියො පූරෙත්වා තුසිතපුරෙ නිබ්බත්තිත්වා තතො චවිත්වා සුදස්සනනගරෙ සුදත්තස්ස නාම රඤ්ඤො අග්ගමහෙසියා සුදත්තාය නාම දෙවියා කුච්ඡිස්මිං පටිසන්ධිං ගහෙත්වා දසන්නං මාසානං අච්චයෙන සුදස්සනුය්යානෙ තරුණදිවසකරො විය සලිලධරවිවරගතො මාතුකුච්ඡිතො නික්ඛමි. සො නවවස්සසහස්සානි අගාරං අජ්ඣාවසි. තස්ස කිර සුචන්දන-කඤ්චන-සිරිවඩ්ඪනනාමකා තයො පාසාදා අහෙසුං. සුමනමහාදෙවිප්පමුඛානි අට්ඨචත්තාලීසඉත්ථිසහස්සානි පච්චුපට්ඨිතානි අහෙසුං.
සො චත්තාරි නිමිත්තානි දිස්වා සුමනදෙවියා පුනබ්බසුමිත්තෙ නාම පුත්තෙ ජාතෙ හත්ථියානෙන මහාභිනික්ඛමනං නික්ඛමිත්වා පබ්බජි. මනුස්සානඤ්ච කොටිසතමනුපබ්බජි. සො තෙහි පරිවුතො අඩ්ඪමාසං පධානචරියං චරිත්වා විසාඛපුණ්ණමාය නකුලනිගමෙ නකුලසෙට්ඨිධීතාය දින්නං මධුපායාසං පරිභුඤ්ජිත්වා සාලවනෙ දිවාවිහාරං වීතිනාමෙත්වා සිරිවඩ්ඪාජීවකෙන දින්නා අට්ඨ තිණමුට්ඨියො ගහෙත්වා නීපබොධිමූලෙ වීසතිහත්ථවිත්ථතං තිණසන්ථරං සන්ථරිත්වා සමාරං මාරබලං විධමිත්වා අභිසම්බොධිං පාපුණිත්වා “අනෙකජාතිසංසාරං…පෙ… තණ්හානං ඛයමජ්ඣගා”ති උදානං උදානෙත්වා සත්තසත්තාහං බොධිසමීපෙයෙව වීතිනාමෙත්වා අට්ඨමෙ සත්තාහෙ බ්රහ්මුනො ධම්මදෙසනායාචනං සම්පටිච්ඡිත්වා භබ්බපුග්ගලෙ ඔලොකෙන්තො අත්තනො කනිට්ඨභාතිකං සරණකුමාරඤ්ච සබ්බකාමිකුමාරඤ්ච අත්තනා සද්ධිං පබ්බජිතානං භික්ඛූනඤ්ච කොටිසතං චතුසච්චධම්මපටිවෙධසමත්ථෙ දිස්වා ආකාසෙන ගන්ත්වා සුදස්සනනගරසමීපෙ සුදස්සනුය්යානෙ ඔතරිත්වා උය්යානපාලෙන අත්තනො භාතිකෙ පක්කොසාපෙත්වා තෙසං පරිවාරානං මජ්ඣෙ ධම්මචක්කං පවත්තෙසි. තදා කොටිසතසහස්සානං ධම්මාභිසමයො අහොසි, අයං පඨමො අභිසමයො. තෙන වුත්තං –
“පදුමුත්තරස්ස අපරෙන, සුමෙධො නාම නායකො;
දුරාසදො උග්ගතෙජො, සබ්බලොකුත්තමො මුනි.
“පසන්නනෙත්තො සුමුඛො, බ්රහා උජු පතාපවා;
හිතෙසී සබ්බසත්තානං, බහූ මොචෙසි බන්ධනා.
“යදා බුද්ධො පාපුණිත්වා, කෙවලං බොධිමුත්තමං;
සුදස්සනම්හි නගරෙ, ධම්මචක්කං පවත්තයි.
“තස්සාභිසමයා තීණි, අහෙසුං ධම්මදෙසනෙ;
කොටිසතසහස්සානං, පඨමාභිසමයො අහූ”ති.
තත්ථ උග්ගතෙජොති උග්ගතතෙජො. පසන්නනෙත්තොති සුට්ඨු පසන්නනයනො, ධොවිත්වා මජ්ජිත්වා ඨපිතමණිගුළිකා විය පසන්නානි නෙත්තානි හොන්ති. තස්මා සො “පසන්නනෙත්තො”ති වුත්තො. මුදුසිනිද්ධනීලවිමලසුඛුමපඛුමාචිතසුප්පසන්නනයනොති අත්ථො. “සුප්පසන්නපඤ්චනයනො”තිපි වත්තුං වට්ටති. සුමුඛොති පරිපුණ්ණසරදසමයචන්දසදිසවදනො. බ්රහාති අට්ඨාසීතිහත්ථප්පමාණසරීරත්තා බ්රහා මහන්තො, අඤ්ඤෙහි අසාධාරණසරීරප්පමාණොති අත්ථො. උජූති බ්රහ්මුජුගත්තො උජුමෙව උග්ගතසරීරො දෙවනගරෙ සමුස්සිතසුවණ්ණතොරණසදිසවරසරීරොති අත්ථො. පතාපවාති විජ්ජොතමානසරීරො. හිතෙසීති හිතගවෙසී. අභිසමයා තීණීති අභිසමයා තයො, ලිඞ්ගවිපල්ලාසො කතොති.