1. බුද්ධවග්ගො
අබ්භන්තරනිදානවණ්ණනා
“අථ බුද්ධාපදානානි, සුණාථ සුද්ධමානසා;
තිංසපාරමිසම්පුණ්ණා, ධම්මරාජා අසඞ්ඛියා”ති. –
තිංසපාරමිසම්පුණ්ණා, ධම්මරාජා අසඞ්ඛියා”ති. –
එත්ථ අථාති අධිකාරන්තරූපදස්සනත්ථෙ නිපාතපදං, විභත්තියුත්තායුත්තනිපාතද්වයෙසු විභත්තියුත්තනිපාතපදං. අථ වා –
“අධිකාරෙ මඞ්ගලෙ චෙව, නිප්ඵන්නත්ථෙවධාරණෙ;
අනන්තරෙපගමනෙ, අථ-සද්දො පවත්තති”.
අනන්තරෙපගමනෙ, අථ-සද්දො පවත්තති”.
තථා හි –
“අධිකිච්චං අධිට්ඨානං, අධිඅත්ථං විභාසති;
සෙට්ඨජෙට්ඨකභාවෙන, අධිකාරො විධීයතෙ”ති. –
සෙට්ඨජෙට්ඨකභාවෙන, අධිකාරො විධීයතෙ”ති. –
වුත්තත්තා බුද්ධානං සමත්තිංසපාරමිධම්මානං අධිකිච්චතො, සෙට්ඨජෙට්ඨතො අධිකාරට්ඨෙන අථ-සද්දෙන යුත්තමපදානානීති. තිවිධබොධිසත්තානං පූජාමඞ්ගලසභාවතො “පූජා ච පූජනෙය්යානං, එතං මඞ්ගලමුත්තම”න්ති වචනතො (ඛු· පා· 5.3; සු· නි· 262) මඞ්ගලට්ඨෙන අථ-සද්දෙන යුත්තමපදානානීති . බුද්ධාදීනං භගවන්තානං සම්පත්තිකිච්චස්ස අරහත්තමග්ගෙන නිප්ඵන්නතො නිප්ඵන්නට්ඨෙන අථ-සද්දෙන යුත්තමපදානානීති . බුද්ධාදීනං අරහත්තමග්ගාදිකුසලතො අඤ්ඤකුසලානං අභාවතො අවධාරණට්ඨෙන නිවාරණට්ඨෙන අථ-සද්දෙන යුත්තමපදානානීති. ඛුද්දකපාඨසඞ්ගහානන්තරං සඞ්ගහිතන්ති අනන්තරට්ඨෙන අථ-සද්දෙන යුත්තමපදානානීති. ඉතො ඛුද්දකපාඨතො පට්ඨායාති අපගමනට්ඨෙන අථ-සද්දෙන යුත්තමපදානානීති.
බුද්ධොති එත්ථ බුජ්ඣිතා සච්චානීති බුද්ධො, බොධෙතා පජායාති බුද්ධො, සබ්බඤ්ඤුතාය බුද්ධො, සබ්බදස්සාවිතාය බුද්ධො, අනඤ්ඤනෙය්යතාය බුද්ධො, විසවිතාය බුද්ධො, ඛීණාසවසඞ්ඛාතෙන බුද්ධො, නිරුපක්කිලෙසසඞ්ඛාතෙන බුද්ධො, පබ්බජ්ජාසඞ්ඛාතෙන බුද්ධො, අදුතියට්ඨෙන බුද්ධො, තණ්හාපහානට්ඨෙන බුද්ධො, එකායනමග්ගං ගතොති බුද්ධො, එකො අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධොති බුද්ධො, අබුද්ධිවිහතත්තා බුද්ධිපටිලාභා බුද්ධො, බුද්ධි බුද්ධං බොධොති අනත්ථන්තරමෙතං. යථා නීලාදිවණ්ණයොගතො පටො “නීලො පටො, රත්තො පටො”ති වුච්චති, එවං බුද්ධගුණයොගතො බුද්ධො. අථ වා “බොධි”වුච්චති චතූසු මග්ගෙසු ඤාණං, තෙන ඤාණෙන සකලදියඩ්ඪසහස්සකිලෙසාරිගණෙ ඛෙපෙත්වා නිබ්බානාධිගමනතො ඤාණං “බොධී”ති වුච්චති. තෙන සම්පයුත්තො සමඞ්ගීපුග්ගලො බුද්ධො. තෙනෙව ඤාණෙන පච්චෙකබුද්ධොපි සබ්බකිලෙසෙ ඛෙපෙත්වා නිබ්බානමධිගච්ඡති. බුද්ධානං පන චතූසු අසඞ්ඛ්යෙය්යෙසු කප්පසතසහස්සෙසු ච පාරමියො පූරෙත්වා බොධිඤාණස්සාධිගතත්තා ච ඉන්ද්රියපරොපරියත්තඤාණමහාකරුණාසමාපත්තිඤාණයමකපාටිහීරඤාණසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණ- අනාවරණආසයානුසයාදිඅසාධාරණඤාණානං සමධිගතත්තා ච එකායපි ධම්මදෙසනාය අසඞ්ඛ්යෙය්යාසත්තනිකායෙ ධම්මාමතං පායෙත්වා නිබ්බානස්ස පාපනතො ච තදෙව ඤාණං බුද්ධානමෙවාධිකභාවතො තෙසමෙව සම්බුද්ධානං අපදානං කාරණං බුද්ධාපදානං. තඤ්හි දුවිධං කුසලාකුසලවසෙන. පච්චෙකබුද්ධා පන න තථා කාතුං සමත්ථා, අන්නාදිපච්චයදායකානං සඞ්ගහං කරොන්තාපි –
“ඉච්ඡිතං පත්ථිතං තුය්හං, ඛිප්පමෙව සමිජ්ඣතු;
පූරෙන්තු චිත්තසඞ්කප්පා, චන්දො පන්නරසො යථා.
පූරෙන්තු චිත්තසඞ්කප්පා, චන්දො පන්නරසො යථා.
“ඉච්ඡිතං පත්ථිතං තුය්හං, ඛිප්පමෙව සමිජ්ඣතු;
පූරෙන්තු චිත්තසඞ්කප්පා, මණි ජොතිරසො යථා”ති. (දී· නි· අට්ඨ· 2.95 පුබ්බූපනිස්සයසම්පත්තිකථා; අ· නි· අට්ඨ· 1.1.192; ධ· ප· අට්ඨ· 1.සාමාවතීවත්ථු) –
පූරෙන්තු චිත්තසඞ්කප්පා, මණි ජොතිරසො යථා”ති. (දී· නි· අට්ඨ· 2.95 පුබ්බූපනිස්සයසම්පත්තිකථා; අ· නි· අට්ඨ· 1.1.192; ධ· ප· අට්ඨ· 1.සාමාවතීවත්ථු) –
ඉමාහි ද්වීහියෙව ගාථාහි ධම්මං දෙසෙන්ති. දෙසෙන්තාපි අසඞ්ඛ්යෙය්යසත්තනිකායෙ බොධෙතුං න සක්කුණන්ති, තස්මා න සබ්බඤ්ඤුබුද්ධසදිසා හුත්වා පාටිඑක්කං විසුං බුද්ධාති පච්චෙකබුද්ධා. තෙසං අපදානං කාරණං පච්චෙකබුද්ධාපදානං.
චිරං ඨිතාති ථෙරා. අථ වා ථිරතරසීලාචාරමද්දවාදිගුණෙහි යුත්තාති ථෙරා. අථ වා ථිරවරසීලසමාධිපඤ්ඤාවිමුත්තිවිමුත්තිඤාණදස්සනගුණෙහි යුත්තාති ථෙරා. අථ වා ථිරතරසඞ්ඛාතපණීතානුත්තරසන්තිනිබ්බානමධිගතාති ථෙරා, ථෙරානං අපදානානි ථෙරාපදානානි. තථා තාදිගුණෙහි යුත්තාති ථෙරී, ථෙරීනං අපදානානි ථෙරීපදානානි. තෙසු බුද්ධාපදානෙ පඤ්චෙව අපදානානි, පඤ්චෙව සුත්තන්තා. තෙනාහු පොරාණා –
“පඤ්චෙව අපදානානි, පඤ්ච සුත්තානි යස්ස ච;
ඉදං බුද්ධාපදානන්ති, පඨමං අනුලොමතො”ති.
ඉදං බුද්ධාපදානන්ති, පඨමං අනුලොමතො”ති.
පච්චෙකබුද්ධාපදානෙපි පඤ්චෙව අපදානානි, පඤ්චෙව සුත්තන්තා. තෙනාහු පොරාණා –
“පඤ්චෙව අපදානානි, පඤ්ච සුත්තානි යස්ස ච;
ඉදං පච්චෙකබුද්ධාපදානන්ති, දුතියං අනුලොමතො”ති.
ඉදං පච්චෙකබුද්ධාපදානන්ති, දුතියං අනුලොමතො”ති.
ථෙරාපදානෙසු දසාධිකපඤ්චසතාපදානානි, වග්ගතො එකපඤ්ඤාස වග්ගා. තෙනාහු පොරාණා –
“පඤ්චසතදසපදානානි, එකපඤ්ඤාස වග්ගතො;
ඉදං ථෙරාපදානන්ති, තතියං අනුලොමතො”ති.
ඉදං ථෙරාපදානන්ති, තතියං අනුලොමතො”ති.
ථෙරීඅපදානෙසු චත්තාලීසං අපදානානි, වග්ගතො චතුරො වග්ගා. තෙනාහු පොරාණා –
“චත්තාලීසංපදානානි, චතුවග්ගානි යස්ස ච;
ඉදං ථෙරීපදානන්ති, චතුත්ථං අනුලොමතො”ති.
ඉදං ථෙරීපදානන්ති, චතුත්ථං අනුලොමතො”ති.
අපදානන්ති එත්ථ අපදාන-සද්දො කාරණගහණඅපගමනපටිපාටිඅක්කොසනාදීසු දිස්සති. තථා හි එස “ඛත්තියානං අපදානං, බ්රාහ්මණානං අපදාන”න්තිආදීසු කාරණෙ දිස්සති, ඛත්තියානං කාරණං බ්රාහ්මණානං කාරණන්ති අත්ථො. “උපාසකානං අපදාන”න්තිආදීසු ගහණෙ දිස්සති, සංසුට්ඨු ගහණන්ති අත්ථො. “වාණිජානං අපදානං, සුද්දානං අපදාන”න්තිආදීසු අපගමනෙ දිස්සති, තතො තතො තෙසං අපගමනන්ති අත්ථො. “පිණ්ඩපාතිකො භික්ඛු සපදානචාරවසෙන පිණ්ඩාය චරතී”තිආදීසු පටිපාටියා දිස්සති, ඝරපටිපාටියා චරතීති අත්ථො. “අපගතා ඉමෙ සාමඤ්ඤා, අපගතා ඉමෙ බ්රහ්මඤ්ඤාති අපදානෙතී”තිආදීසු අක්කොසනෙ දිස්සති, අක්කොසති පරිභාසතීති අත්ථො. ඉධ පන කාරණෙ දිස්සති. තස්මා බුද්ධානං අපදානානි බුද්ධාපදානි, බුද්ධකාරණානීති අත්ථො. ගඞ්ගාවාලුකූපමානං අනෙකෙසං බුද්ධානං දානපාරමිතාදිසමත්තිංසපාරමිතා කාරණන්ති දට්ඨබ්බං. අථ අධිකාරාදීසු යුත්තඅපදානානි සුද්ධමානසා සුණාථාති සම්බන්ධො.