අපදාන-අට්ඨකථා
(පඨමො භාගො)
ගන්ථාරම්භකථා
වන්දිත්වා සිරසා සෙට්ඨං, බුද්ධමප්පටිපුග්ගලං;
ඤෙය්යසාගරමුත්තිණ්ණං, තිණ්ණං සංසාරසාගරං.
තථෙව පරමං සන්තං, ගම්භීරං දුද්දසං අණුං;
භවාභවකරං සුද්ධං, ධම්මං සම්බුද්ධපූජිතං.
තථෙව අනඝං සඞ්ඝං, අසඞ්ගං සඞ්ඝමුත්තමං;
උත්තමං දක්ඛිණෙය්යානං, සන්තින්ද්රියමනාසවං.
කතෙන තස්ස එතස්ස, පණාමෙන විසෙසතො;
රතනත්තයෙ විසෙසෙන, විසෙසස්සාදරෙන මෙ.
ථෙරෙහි ධීරධීරෙහි, ආගමඤ්ඤූහි විඤ්ඤුභි;
“අපදානට්ඨකථා භන්තෙ, කාතබ්බා”ති විසෙසතො.
පුනප්පුනාදරෙනෙව, යාචිතොහං යසස්සිභි;
තස්මාහං සාපදානස්ස, අපදානස්සසෙසතො.
විසෙසනයදීපස්ස, දීපිස්සං පිටකත්තයෙ;
යථා පාළිනයෙනෙව, අත්ථසංවණ්ණනං සුභං.
කෙන කත්ථ කදා චෙතං, භාසිතං ධම්මමුත්තමං;
කිමත්ථං භාසිතඤ්චෙතං, එතං වත්වා විධිං තතො.
නිදානෙසු කොසල්ලත්ථං, සුඛුග්ගහණධාරණං;
තස්මා තං තං විධිං වත්වා, පුබ්බාපරවිසෙසිතං.
පුරා සීහළභාසාය, පොරාණට්ඨකථාය ච;
ඨපිතං තං න සාධෙති, සාධූනං ඉච්ඡිතිච්ඡිතං.
තස්මා තමුපනිස්සාය, පොරාණට්ඨකථානයං;
විවජ්ජෙත්වා විරුද්ධත්ථං, විසෙසත්ථං පකාසයං;
විසෙසවණ්ණනං සෙට්ඨං, කරිස්සාමත්ථවණ්ණනන්ති.
නිදානකථා
“කෙන කත්ථ කදා චෙතං, භාසිතං ධම්මමුත්තම”න්ති ච, “කරිස්සාමත්ථවණ්ණන”න්ති ච පටිඤ්ඤාතත්තා සා පනායං අපදානස්සත්ථවණ්ණනා දූරෙනිදානං, අවිදූරෙනිදානං, සන්තිකෙනිදානන්ති ඉමානි තීණි නිදානානි දස්සෙත්වා වණ්ණියමානා යෙ නං සුණන්ති, තෙහි සමුදාගමතො පට්ඨාය විඤ්ඤාතත්තා යස්මා සුට්ඨු විඤ්ඤාතා නාම හොති, තස්මා නං තානි නිදානානි දස්සෙත්වාව වණ්ණයිස්සාම.
තත්ථ ආදිතො තාව තෙසං නිදානානං පරිච්ඡෙදො වෙදිතබ්බො. දීපඞ්කරපාදමූලස්මිඤ්හි කතාභිනීහාරස්ස මහාසත්තස්ස යාව වෙස්සන්තරත්තභාවා චවිත්වා තුසිතපුරෙ නිබ්බත්ති, තාව පවත්තො කථාමග්ගො දූරෙනිදානං නාම. තුසිතභවනතො පන චවිත්වා යාව බොධිමණ්ඩෙ සබ්බඤ්ඤුතප්පත්ති, තාව පවත්තො කථාමග්ගො අවිදූරෙනිදානං නාම. සන්තිකෙනිදානං පන තෙසු තෙසු ඨානෙසු විහරතො තස්මිං තස්මිංයෙව ඨානෙ ලබ්භතීති.
දූරෙනිදානකථා
තත්රිදං දූරෙනිදානං නාම – ඉතො කිර කප්පසතසහස්සාධිකානං චතුන්නං අසඞ්ඛ්යෙය්යානං මත්ථකෙ අමරවතී නාම නගරං අහොසි. තත්ථ සුමෙධො නාම බ්රාහ්මණො පටිවසති, උභතො සුජාතො මාතිතො ච පිතිතො ච, සංසුද්ධගහණිකො යාව සත්තමා කුලපරිවට්ටා, අක්ඛිත්තො අනුපකුට්ඨො ජාතිවාදෙන, අභිරූපො දස්සනීයො පාසාදිකො පරමාය වණ්ණපොක්ඛරතාය සමන්නාගතො. සො අඤ්ඤං කම්මං අකත්වා බ්රාහ්මණසිප්පමෙව උග්ගණ්හි. තස්ස දහරකාලෙයෙව මාතාපිතරො කාලමකංසු. අථස්ස රාසිවඩ්ඪකො අමච්චො ආයපොත්ථකං ආහරිත්වා සුවණ්ණරජතමණිමුත්තාදිභරිතෙ ගබ්භෙ විවරිත්වා “එත්තකං තෙ, කුමාර, මාතු සන්තකං, එත්තකං පිතු සන්තකං, එත්තකං අය්යකපය්යකාන”න්ති යාව සත්තමා කුලපරිවට්ටා ධනං ආචික්ඛිත්වා “එතං පටිපජ්ජාහී”ති ආහ. සුමෙධපණ්ඩිතො චින්තෙසි – “ඉමං ධනං සංහරිත්වා මය්හං පිතුපිතාමහාදයො පරලොකං ගච්ඡන්තා එකකහාපණම්පි ගහෙත්වා න ගතා, මයා පන ගහෙත්වා ගමනකාරණං කාතුං වට්ටතී”ති, සො රඤ්ඤො ආරොචෙත්වා නගරෙ භෙරිං චරාපෙත්වා මහාජනස්ස දානං දත්වා තාපසපබ්බජ්ජං පබ්බජි. ඉමස්ස පනත්ථස්ස ආවිභාවත්ථං ඉමස්මිං ඨානෙ සුමෙධකථා කථෙතබ්බා. සා පනෙසා කිඤ්චාපි බුද්ධවංසෙ නිරන්තරං ආගතායෙව, ගාථාබන්ධෙන පන ආගතත්තා න සුට්ඨු පාකටා, තස්මා තං අන්තරන්තරා ගාථාසම්බන්ධදීපකෙහි වචනෙහි සද්ධිං කථෙස්සාම.
සුමෙධකථා
කප්පසතසහස්සාධිකානඤ්හි චතුන්නං අසඞ්ඛ්යෙය්යානං මත්ථකෙ දසහි සද්දෙහි අවිවිත්තං “අමරවතී”ති ච “අමර”න්ති ච ලද්ධනාමං නගරං අහොසි, යං සන්ධාය බුද්ධවංසෙ වුත්තං –
“කප්පෙ ච සතසහස්සෙ, චතුරො ච අසඞ්ඛියෙ;
අමරං නාම නගරං, දස්සනෙය්යං මනොරමං;
දසහි සද්දෙහි අවිවිත්තං, අන්නපානසමායුත”න්ති. (බු· වං· 2.1-2);