මෙසේ විස්තර කළ ධර්මස්කන්ධ වශයෙන් අසූහාර දහසක් ප්‍රභේද වෙයි. එහි එකට බැඳුණු සූත්‍රයක් එක් ධර්මස්කන්ධයකි. යමක් එකට බැඳුණු නොයෙක් සූත්‍රවේද එහි අනුසන්ධි වශයෙන් ධර්මස්කන්ධ ගණන වේ. ගාථා බන්ධනයන්හි ප්‍රශ්න විචාරීමක් එක් ධර්මස්කන්ධයෙකි. විසර්ජනය එකකි. අභිධර්මයෙහි එක් එක් තිකදුක වශයෙන් බෙදීමද එක් එක් චිත්තවාර බෙදීමද එක් එක් ධර්මස්කන්ධයෙකි. විනයෙහි අත්‍ථිවත්‍ථු, අත්‍ථිමාතිකා, අත්‍ථිපදභාජනියං, අත්‍ථි ආපත්ති, අත්‍ථි අනාපත්ති, අත්‍ථි තික පරිච්ඡෙදො. එහි එක් එක් කොටස එක් එක් ධර්මස්කන්ධයකියි දතයුතුය. මෙසේ ධර්මස්කන්ධ අසූහාරදහස් වැදෑරුම් වෙයි.
මෙසේ මෙය නොබෙදීමෙන් රස වශයෙන් එක්වැදෑරුම් වේ. බෙදීමෙන් ධම්ම විනය ආදි වශයෙන් බෙදීම් දෙකක් ඇති බුද්ධවචනය සංග්‍රහ කරන මහා කස්සප තෙරුන් ප්‍රමුඛ භික්‍ෂු ගණයා විසින් ‘මේ ධර්මය, මේ විනයය, මේ ප්‍රථම බුද්ධවචනය, මේ මධ්‍යම බුද්ධ වචනය, මේ පශ්චිම බුද්ධ වචනය, මේ විනය පිටකයය, මේ සූත්‍ර පිටකයය, මේ අභිධර්ම පිටකයය, මේ දීඝනිකායය -පෙ- මේ ඛුද්දක නිකායය, මේ සූත්‍ර ආදිය අංග නවයකින් යුතුය. මේ අසූහාර දහසක් ධර්මස්කන්ධ යැයි මේ ප්‍රභේදය ව්‍යවස්ථාපනය කොටම සංග්‍රහ කරන ලදි. හුදෙක් මෙය පමණක්ම නොවේ. අනිකුත් උද්දාන සංගහ, වග්ග සංගහ, පෙය්‍යාල සංගහ, එකනිපාත දුක නිපාත ආදී සංගහ, සංයුත්ත සංගහ, පණ්ණාසක සංගහ ආදී අනේකවිධ වූ පිටක තුනෙහි දැක්වෙන සංග්‍රහ ප්‍රභේද ව්‍යවස්ථාපනය කොට සත්මසකින් සංග්‍රහ කරන ලදි.
සංගීතිය අවසානයේදී ‘මෙය මහා කස්සප තෙරුන් විසින් බුදුරදුන්ගෙන් ශාසනය වර්ෂ පන්දහසක් පමණ කල් පැවතීමට හැකි වූවක් කරන ලදී’ යයි හටගත් ප්‍රමෝදයෙන් සාධුකාර දෙන්නාක් මෙන් මහා පෘථිවිය ජල කෙළවර දක්වා නොයෙක් අයුරින් කම්පා විය. ප්‍රකම්පා විය. වෙවුලා ගියේය. නොයෙක් ආශ්චර්යයෝ ද පහළ වූහ. මේ ප්‍රථම මහා සංගීතිය නම් වේ. යමක් ලෝකයෙහි -
පන්සියයකින් කළ බැවින් - පඤ්චසතික යයිද,
තෙරුන් විසින්ම කළ බැවින් - ථෙරිකා යයිද කියනු ලැබේ.
තෙරුන් විසින්ම කළ බැවින් - ථෙරිකා යයිද කියනු ලැබේ.
1. බ්‍රහ්මජාල සූත්‍ර වර්ණනා
මේ ප්‍රථම මහා සංගීතිය පවත්නා කල්හි විනය සංග්‍රහය අවසානයෙහි, සූත්‍ර පිටකයෙහි පළමුවැනි නිකායයෙහි පළමුවැනි සූත්‍රය වූ බ්‍රහ්මජාලය විමසන ආයුෂ්මත් මහා කස්සප තෙරුන් විසින් ‘ඇවැත් ආනන්ද බ්‍රහ්මජාලය, කොහිදී කියන ලදද?’ මේ ආදී වචන අවසානයෙහි යම්තැනකදී කියන ලදද එයද, යමකු අරබයා කියන ලදද, ඒ සියල්ල පවසන ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරහු ‘එවං මෙ සුතං’ ආදිය කීහ. එහෙයින් කියන ලදි. ‘බ්‍රහ්මජාලයෙහිද ‘එවං මෙසුතං’ ආදිය ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් විසින් ප්‍රථම මහා සංගීති අවස්ථාවෙහි කියන ලද ආදි නිදානයයි.
මෙහි ‘එවං’ යනු නිපාතපදයි. ‘මෙ’ යනාදිය නාමපදය. ‘පටිපන්නො හොති’ මෙහි ‘පටි’ යනු උපසර්ග පදයි. ‘හොති’ යනු ආඛ්‍යාත පදයයි. මේ ක්‍රමයෙන් පද බෙදීම දතයුතුය.
අර්ථ වශයෙන් ‘එවං’ ශබ්දය උපමා, උපදේශ, සම්ප්‍රහර්ෂණ, ගරහන වචන, ප්‍රතිග්‍රහණ, ආකාර, නිදර්ශන, අවධාරණ ආදී වූ නොයෙක් අර්ථ ප්‍රභේද ඇත්තේය. ඒ එසේමය. ‘එවං ජාතෙන මච්චෙන කත්තබ්බං කුසලං බහුං’ ආදී තැන්වල උපමාවෙහි පැමිණියේය. ‘එවං තෙ අභික්කමිතබ්බං පටික්කමි තබ්බං’ ආදී තන්හි උපදේශයෙහිය. ‘එවමෙත’ භගවා එවමෙතං සුගතො’ ආදී තන්හි සම්ප්‍රහර්ෂණයෙහි ‘එවමෙව පනායං වසලී යස්මිං වා තස්මිං වා තස්ස මුණ්ඩකස්ස සමණස්ස වණ්ණං භාසති’ ආදී තන්හි ගැරහීමෙහි. ‘එවං භන්තෙති ඛො තෙ භික්ඛු භගවතො පච්චස්සොසුං’ ආදී තන්හි වචන ප්‍රතිග්‍රහණයෙහි. ‘එවං ව්‍යා ඛො අහං භන්තෙ භගවතා ධම්මං දෙසිතං ආජානාමි’ ආදී තන්හි ආකාරයෙහි ‘එවං ත්‍වං මාණවක යෙන සමණො ආනන්‍දො තෙනුපසංකමි උපසංකමිත්‍වා මම වචනෙන සමණං ආනන්‍දං අප්පාබාධං අප්පාතංකං ලහුට්ඨානං බලං ඵාසුවිහාරං පුච්ඡ සුභො ඛො මාණවො තොදෙය්‍ය පුත්තො භවන්තං ආනන්‍දං අප්පාබාධං -පෙ- ඵාසු විහාරං පුච්ඡතීති. එවඤ්චපන වදෙහි සාධුකාර භවං ආනන්‍දො යෙන සුභස්ස මාණවස්ස තොදෙය්‍ය පුත්තස්ස නිවෙසනං තෙනුපසංකමතු අනුකම්පං උපාදාය’ ආදී තන්හි නිදර්ශනයෙහි, ‘තංකිං මඤ්ඤථ කාලාමා ඉමෙ ධම්මා කුසලාවා අකුසලා වාති? අකුසලා භන්තෙ සාවජ්ජාවා අනවජ්ජා වාති? සාවජ්ජා භන්තෙ, සමත්තා සමාදින්නා, අදිතාය දුක්ඛාය, සංවත්තන්ති, නොවා කථංවා එත්‍ථ හොති? සමත්තා භන්තෙ සමාදින්නා අහිතාය දුක්ඛාය සංවත්තන්ති. එවං නො එත්‍ථ හොති’ ආදී තන්හි අවධාරණයෙහි. ඒ මෙය මෙහි ආකාර නිදර්ශන අවධාරණයන්හි යයි දතයුතුය.
එහි ආකාර අර්ථයෙන් ‘එවං’ ශබ්දයෙන් මේ අර්ථය පෙන්වයි. නානා නය නිපුණ නොයෙක් අධ්‍යාශයන්ගෙන් හටගත් අර්ථ ව්‍යංජන සහිත, නොයෙක් පෙළහර ඇති, ධර්ම අර්ථ දේශනා ප්‍රතිවේධයන්ගෙන් ගැඹුරු වූ සියලු සතුන්ට තම තම භාෂානුරූපව ශ්‍රවණ මාර්ගයට පැමිණෙන ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගේ වචනය සර්වප්‍රකාරයෙන් දැනගන්ට කවරෙක් සමර්ථද? සියලු ශක්තියෙන් ඇසීමේ කැමැත්ත උපදවාගෙන ද ‘එවං මෙසුතං’ යැයි එකෙනාකාරෙන සුතං’ යනු