ඉදානි යෙකෙචි කුසලා ධම්මාතිආදිනා නයෙන නිද්දෙසවාරො ආරද්ධො. තත්ථ යෙ කෙචීති අනවසෙසවචනං. කුසලා ධම්මාති කුසලත්තිකස්ස පදභාජනෙ වුත්තලක්ඛණා අනවජ්ජසුඛවිපාකා කුසලසභාවා. සබ්බෙ තෙ කුසලමූලාති කිං තෙ සබ්බෙයෙව කුසලමූලාති පුච්ඡති. තීණෙව කුසලමූලානීති න තෙ සබ්බෙ කුසලමූලානි, අලොභාදීනි පන තීණි එව කුසලමූලානීති අත්ථො. අවසෙසා කුසලා ධම්මා න කුසලමූලාති අවසෙසා ඵස්සාදයො කුසලා ධම්මා කුසලමූලානි නාම න හොන්ති. අථ වා අවසෙසා ඵස්සාදයො කුසලා ධම්මායෙව නාම, න කුසලමූලානීතිපි අත්ථො. යෙ වා පන කුසලමූලාති යෙ වා පන පඨමපුච්ඡාය දුතියපදෙන කුසලමූලාති තයො අලොභාදයො ගහිතා. සබ්බෙ තෙ ධම්මා කුසලාති කිං තෙ සබ්බෙ තයොපි ධම්මා කුසලාති පුච්ඡති. ආමන්තාති සබ්බෙසම්පි කුසලමූලානං කුසලභාවං සම්පටිච්ඡන්තො ආහ. අයං තාව මූලනයෙ මූලයමකස්ස අත්ථො. ඉමිනා උපායෙන සබ්බපුච්ඡාසු විස්සජ්ජනනයො වෙදිතබ්බො. යං පන යත්ථ විසෙසමත්තං අත්ථි, තදෙව වණ්ණයිස්සාම.

එකමූලයමකෙ තාව සබ්බෙ තෙ කුසලමූලෙන එකමූලාති ගණනට්ඨෙන එකමූලකං අග්ගහෙත්වා සමානට්ඨෙන ගහෙතබ්බා. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – සබ්බෙ තෙ කුසලමූලෙන සමානමූලා. යං ඵස්සස්ස මූලං, තදෙව වෙදනාදීනන්ති. අථ නෙසං තථාභාවං සම්පටිච්ඡන්තො ආමන්තාති ආහ. කුසලසමුට්ඨානන්ති කුසලචිත්තසමුට්ඨානරූපං දස්සිතං. එකමූලන්ති අලොභාදිනා කුසලමූලෙන සමානමූලං . යථෙව හි ඵස්සාදීනං අලොභාදයො හෙතුපච්චයත්තා මූලං, තථා තං සමුට්ඨානරූපස්සාපි, කුසලලක්ඛණාභාවෙන පන තං න කුසලං.

අඤ්ඤමඤ්ඤයමකෙ ‘යෙකෙචි කුසලා’ති අපුච්ඡිත්වා යෙකෙචි කුසලමූලෙන එකමූලාති පුච්ඡා කතා. කස්මා? ඉමිනාපි බ්යඤ්ජනෙන තස්සෙවත්ථස්ස සම්භවතො. කුසලමූලානීති ඉදං පුරිමස්ස විසෙසනං. ‘මූලානි යානි එකතො උප්පජ්ජන්තී’ති හි වුත්තං, තානි පන කුසලමූලානිපි හොන්ති අකුසලඅබ්යාකතමූලානිපි, ඉධ කුසලමූලානීති විසෙසදස්සනත්ථමිදං වුත්තං. අඤ්ඤමඤ්ඤමූලානි චාති අඤ්ඤමඤ්ඤං හෙතුපච්චයෙන පච්චයා හොන්තීති අත්ථො. තස්සෙව පටිලොමපුච්ඡාය ‘සබ්බෙ තෙ ධම්මා කුසලමූලෙන එකමූලා’ති අවත්වා සබ්බෙ තෙ ධම්මා කුසලාති වුත්තං. කස්මා? අත්ථවිසෙසාභාවතො. කුසලමූලෙන එකමූලාති හි පුච්ඡාය කතාය ‘මූලානි යානි එකතො උප්පජ්ජන්තී’ති හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව විස්සජ්ජනං කාතබ්බං භවෙය්ය, එවඤ්ච සති අත්ථවිසෙසාභාවො හොති. තස්මා තථා අකත්වා එවං පුච්ඡා කතා. ඉමිනා උපායෙන මූලමූලනයාදීසුපි අඤ්ඤමඤ්ඤමූලයමකෙ පුච්ඡාවිසෙසො වෙදිතබ්බො.

මූලමූලනයෙ සබ්බෙ තෙ කුසලමූලමූලාති සබ්බෙ තෙ කුසලමූලසඞ්ඛාතා මූලාති පුච්ඡති. එකමූලමූලාති සමානට්ඨෙන එකමෙව මූලමූලං එතෙසන්ති එකමූලමූලා. අඤ්ඤමඤ්ඤමූලමූලාති අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස මූලං අඤ්ඤමඤ්ඤමූලං, අඤ්ඤමඤ්ඤමූලං හෙතුපච්චයට්ඨෙන මූලං එතෙසන්ති අඤ්ඤමඤ්ඤමූලමූලා.

මූලකනයෙ කුසලමූලකාති හෙතුපච්චයට්ඨෙන කුසලං මූලං එතෙසන්ති කුසලමූලකා.

මූලමූලකනයෙ කුසලමූලමූලකාති කුසලානං මූලං කුසලමූලං. හෙතුපච්චයට්ඨෙනෙව කුසලමූලං මූලං එතෙසන්ති කුසලමූලමූලකාති. අයං තාව කුසලපදං නිස්සාය නයයමකපුච්ඡාසු විසෙසත්ථො.

අකුසලපදාදීසුපි එසෙව නයො. අයං පන විසෙසො, අහෙතුකං අකුසලන්ති විචිකිච්ඡාය චෙව උද්ධච්චෙන ච සම්පයුත්තං මොහං සන්ධාය වුත්තං.

අහෙතුකං අබ්යාකතන්ති අට්ඨාරස චිත්තුප්පාදා රූපං, නිබ්බානඤ්ච. අබ්යාකතමූලෙන න එකමූලන්ති ඉධ පන ඨපෙත්වා සහෙතුකඅබ්යාකතසමුට්ඨානං රූපං, සෙසං ලබ්භති. සහෙතුකඅබ්යාකතසමුට්ඨානං රූපං අබ්යාකතමූලෙන එකමූලං හොති, තං අබ්බොහාරිකං කත්වා එකතො ලබ්භමානකවසෙනෙව චෙතං විස්සජ්ජනං කතං.

නාමා ධම්මාති නාමසඞ්ඛාතා ධම්මා. තෙ අත්ථතො චත්තාරො අරූපිනො ඛන්ධා, නිබ්බානඤ්ච. නවෙව නාමමූලානීති කුසලාකුසලඅබ්යාකතමූලවසෙන නව මූලානි. අහෙතුකං නාමං නාමමූලෙන න එකමූලන්ති අහෙතුකං සබ්බම්පි අට්ඨාරස චිත්තුප්පාදවිචිකිච්ඡුද්ධච්චසම්පයුත්තමොහනිබ්බානසඞ්ඛාතං නාමං නාමමූලෙන න එකමූලං . න හි තං තෙන සද්ධිං උප්පජ්ජති. සහෙතුකං නාමං නාමමූලෙනාති පදෙපි සහෙතුකං නාමං නාමමූලෙනාති අත්ථො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

හෙතුවාරාදීසුපි ඉමිනාවුපායෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. මූලං හෙතු නිදානඤ්චාතිගාථා යථානිද්දිට්ඨානං දසන්නම්පි වාරානං පුන උද්දානවසෙනෙව වුත්තාති.

ඉදානි මූලයමකෙ දෙසිතෙයෙව කුසලාදිධම්මෙ ඛන්ධවසෙන සඞ්ගණ්හිත්වා මූලයමකානන්තරං දෙසිතස්ස ඛන්ධයමකස්ස වණ්ණනා හොති. තත්ථ පාළිවවත්ථානං තාව එවං වෙදිතබ්බං – ඉමස්මිඤ්හි ඛන්ධයමකෙ තයො මහාවාරා හොන්ති – පණ්ණත්තිවාරො, පවත්තිවාරො, පරිඤ්ඤාවාරොති. තෙසු පණ්ණත්තිවාරො ඛන්ධානං නාමාභිධානසොධනවසෙනෙව ගතත්තා පණ්ණත්තිවාරොති වුච්චති. පවත්තිවාරො තෙන සොධිතනාමාභිධානානං ඛන්ධානං උප්පාදනිරොධවසෙන පවත්තිං සොධයමානො ගතො, තස්මා පවත්තිවාරොති වුච්චති. පරිඤ්ඤාවාරො ඉමිනානුක්කමෙන පවත්තානං ඛන්ධානං සඞ්ඛෙපෙනෙව තිස්සො පරිඤ්ඤා දීපයමානො ගතො, තස්මා පරිඤ්ඤාවාරොති වුච්චති. තත්ථ පණ්ණත්තිවාරො උද්දෙසනිද්දෙසවසෙන ද්වීහාකාරෙහි වවත්ථිතො. ඉතරෙසු විසුං උද්දෙසවාරො නත්ථි. ආදිතො පට්ඨාය පුච්ඡාවිස්සජ්ජනවසෙන එකධා වවත්ථිතා. තත්ථ පඤ්චක්ඛන්ධාතිපදං ආදිං කත්වා යාව න ඛන්ධා, න සඞ්ඛාරාති පදං තාව පණ්ණත්තිවාරස්ස උද්දෙසවාරො වෙදිතබ්බො. පුච්ඡාවාරොතිපි තස්සෙව නාමං. තත්ථ පඤ්චක්ඛන්ධාති අයං යමකවසෙන පුච්ඡිතබ්බානං ඛන්ධානං උද්දෙසො. රූපක්ඛන්ධො…පෙ… විඤ්ඤාණක්ඛන්ධොති තෙසඤ්ඤෙව පභෙදතො නාමවවත්ථානං.