දුකදුකපට්ඨානෙපි හෙතුසහෙතුකං ධම්මං පටිච්ච හෙතුසහෙතුකො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයාති පඤ්හුද්ධාරවසෙනෙව සඞ්ඛෙපතො දෙසනා කතා. තත්ථ හෙතුදුකං සහෙතුකදුකාදීහි, සහෙතුකදුකාදීනි ච තෙන සද්ධිං යොජිතානි. එකෙකං පන දුකං සෙසෙහි, සෙසා ච තෙහි සද්ධිං පටිපාටියා යොජෙතබ්බා. ඉදඤ්හි දුකදුකපට්ඨානං නාම ‘දුකෙසුයෙව දුකෙ පක්ඛිපිත්වා’ දෙසිතං. තෙනෙත්ථ සබ්බදුකෙහි සද්ධිං සබ්බදුකානං යොජනා වෙදිතබ්බා. පාළි පන සඞ්ඛිත්තා. යෙන යෙන ච පදෙන සද්ධිං යං යං පදං යොජනං න ගච්ඡති, තං තං හාපෙත්වාව දෙසනා කතාති.

එත්තාවතා –

ඉදානි කුසලාදීනං පදානං පටික්ඛෙපවසෙන ධම්මානං පච්චනීයතාය ලද්ධනාමං පච්චනීයපට්ඨානං දස්සෙතුං නකුසලං ධම්මං පටිච්ච නකුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයාතිආදි ආරද්ධං. තත්ථ නකුසලං ධම්මං පටිච්චාති කුසලස්ස පච්චයභාවං වාරෙති. නකුසලො ධම්මො උප්පජ්ජතීති කුසලස්ස උප්පත්තිං වාරෙති, තස්මා “අකුසලාබ්යාකතං එකං ඛන්ධං පටිච්ච අකුසලාබ්යාකතා තයො ඛන්ධා චිත්තසමුට්ඨානඤ්ච රූප”න්ති එවමාදිනා නයෙනෙත්ථ පඤ්හං විස්සජ්ජිතබ්බං. තස්මිං තස්මිං පච්චයෙ ලද්ධගණනා පන පාළියං වුත්තායෙව. යෙපි වාරා සදිසවිස්සජ්ජනා, තෙපි තත්ථෙව දස්සිතා. තස්මා සබ්බමෙත්ථ හෙට්ඨා වුත්තනයානුසාරෙන පාළිං උපපරික්ඛිත්වා වෙදිතබ්බං. යථා චෙත්ථ, එවං දුකපට්ඨානෙ, දුකතිකපට්ඨානෙ, තිකදුකපට්ඨානෙ තිකතිකපට්ඨානෙ, දුකදුකපට්ඨානෙ ච.

එත්තාවතා –

ඉදානි කුසලාදීසු ධම්මෙසු පච්චයධම්මං අප්පටික්ඛිපිත්වා පච්චයුප්පන්නස්ස කුසලාදිභාවපටික්ඛෙපවසෙන ධම්මානං අනුලොමපච්චනීයතාය ලද්ධනාමං අනුලොමපච්චනීයපට්ඨානං දස්සෙතුං කුසලං ධම්මං පටිච්ච න කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයාතිආදි ආරද්ධං. තත්ථ කුසලං ධම්මං පටිච්චාති කුසලස්ස පච්චයභාවං අනුජානාති. න කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජතීති කුසලස්සෙව උප්පත්තිං වාරෙති. තස්මා “කුසලෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච චිත්තසමුට්ඨානං රූප”න්තිආදිනා නයෙන විස්සජ්ජනං දස්සිතං, තං සබ්බං පාළිං ඔලොකෙත්වා සාධුකං සල්ලක්ඛෙතබ්බං. යම්පි යෙන සදිසං, යඤ්ච යත්ථ ලබ්භති, යො ච යෙසං විස්සජ්ජනානං යෙසු පච්චයෙසු ගණනපරිච්ඡෙදො, සො සබ්බො පාළියං දස්සිතො, තස්මා පාළියෙව එත්ථ අත්ථො. යථා චෙත්ථ, එවං දුකපට්ඨානාදීසුපීති.

එත්තාවතා –

ඉදානි කුසලාදීසු ධම්මෙසු පච්චයධම්මං පටික්ඛිපිත්වා පච්චයුප්පන්නස්ස කුසලාදිභාවං අප්පටික්ඛෙපවසෙන ධම්මානං පච්චනීයානුලොමතාය ලද්ධනාමං පච්චනීයානුලොමපට්ඨානං දස්සෙතුං නකුසලං ධම්මං පටිච්ච අකුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයාතිආදි ආරද්ධං. තත්ථ නකුසලං ධම්මං පටිච්චාති කුසලස්ස පච්චයභාවං වාරෙති. අකුසලො ධම්මො උප්පජ්ජතීති අකුසලස්ස උප්පත්තිං අනුජානාති. නකුසලඤ්හි අකුසලං අබ්යාකතං වා, තඤ්ච සහජාතපච්චයං කත්වා උප්පජ්ජමානො කුසලො නාම නත්ථි, තස්මා අකුසලාබ්යාකතවසෙන දෙසනා කතා. තත්ථ “අකුසලං එකං ඛන්ධං පටිච්ච තයො ඛන්ධා”ති එවං නකුසලං ධම්මං පටිච්ච විස්සජ්ජනං වෙදිතබ්බං. අබ්යාකතො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයාති අයං පන පඤ්හො “විපාකාබ්යාකතං කිරියාබ්යාකතං එකං ඛන්ධං පටිච්ච තයො ඛන්ධා චිත්තසමුට්ඨානඤ්ච රූප”න්ති විස්සජ්ජිතොව. ඉති සබ්බපඤ්හෙසු අවිස්සජ්ජිතස්ස අත්ථානුරූපං විස්සජ්ජිතස්ස ච පාළිආගතමෙව විස්සජ්ජනං. එකෙකස්මිඤ්ච තිකදුකෙ වාරප්පභෙදපච්චයගණනවිධානං සබ්බං හෙට්ඨා වුත්තනයානුසාරෙනෙව වෙදිතබ්බං.