19-24. පච්චනීයානුලොමපට්ඨානවණ්ණනා
ඉදානි කුසලාදීසු ධම්මෙසු පච්චයධම්මං පටික්ඛිපිත්වා පච්චයුප්පන්නස්ස කුසලාදිභාවං අප්පටික්ඛෙපවසෙන ධම්මානං පච්චනීයානුලොමතාය ලද්ධනාමං පච්චනීයානුලොමපට්ඨානං දස්සෙතුං නකුසලං ධම්මං පටිච්ච අකුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයාතිආදි ආරද්ධං. තත්ථ නකුසලං ධම්මං පටිච්චාති කුසලස්ස පච්චයභාවං වාරෙති. අකුසලො ධම්මො උප්පජ්ජතීති අකුසලස්ස උප්පත්තිං අනුජානාති. නකුසලඤ්හි අකුසලං අබ්යාකතං වා, තඤ්ච සහජාතපච්චයං කත්වා උප්පජ්ජමානො කුසලො නාම නත්ථි, තස්මා අකුසලාබ්යාකතවසෙන දෙසනා කතා. තත්ථ “අකුසලං එකං ඛන්ධං පටිච්ච තයො ඛන්ධා”ති එවං නකුසලං ධම්මං පටිච්ච විස්සජ්ජනං වෙදිතබ්බං. අබ්යාකතො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයාති අයං පන පඤ්හො “විපාකාබ්යාකතං කිරියාබ්යාකතං එකං ඛන්ධං පටිච්ච තයො ඛන්ධා චිත්තසමුට්ඨානඤ්ච රූප”න්ති විස්සජ්ජිතොව. ඉති සබ්බපඤ්හෙසු අවිස්සජ්ජිතස්ස අත්ථානුරූපං විස්සජ්ජිතස්ස ච පාළිආගතමෙව විස්සජ්ජනං. එකෙකස්මිඤ්ච තිකදුකෙ වාරප්පභෙදපච්චයගණනවිධානං සබ්බං හෙට්ඨා වුත්තනයානුසාරෙනෙව වෙදිතබ්බං.
එත්තාවතා ච –
තිකඤ්ච පට්ඨානවරං දුකුත්තමං,
දුකං තිකඤ්චෙව තිකං දුකඤ්ච;
තිකං තිකඤ්චෙව දුකං දුකඤ්ච,
ඡ පච්චනීයානුලොමම්හි නයා සුගම්භීරාති. –
අට්ඨකථායං වුත්තගාථාය දීපිතා. ධම්මපච්චනීයානුලොමපට්ඨානෙ ඡ නයා නිද්දිට්ඨා හොන්ති. පච්චයවසෙන පනෙත්ථ එකෙකස්මිං පට්ඨානෙ අනුලොමාදයො චත්තාරො චත්තාරො නයාති එකෙන පරියායෙන චතුවීසතිනයපටිමණ්ඩිතං පච්චනීයානුලොමපට්ඨානඤ්ඤෙව වෙදිතබ්බං.
පච්චනීයානුලොමපට්ඨානවණ්ණනා.
එවං ධම්මානුලොමාදිවසෙන චතූසු වාරෙසු එකෙකස්මිං චතුවීසතියා චතුවීසතියා නයානං වසෙන ඡන්නවුති නයා හොන්ති. තත්ථ පච්චයනයෙ අග්ගහෙත්වා එකෙකස්මිං පට්ඨානෙ තිකදුකාදීනඤ්ඤෙව ඡන්නං ඡන්නං නයානං වසෙනෙතං චතුවීසතිනයපටිමණ්ඩිතං සමන්තපට්ඨානමහාපකරණං වෙදිතබ්බං. කෙචි පන “කුසලාරම්මණො ධම්මො අකුසලාරම්මණො ධම්මො”තිආදිනා නයෙන ආරම්මණමාතිකං නාම ඨපෙත්වා “කුසලාරම්මණො ධම්මො කුසලාරම්මණස්ස ධම්මස්ස හෙතුපච්චයෙන පච්චයො”තිආදිනා නයෙන ආරම්මණපට්ඨානං නාම දස්සෙත්වා අපරම්පි ඵස්සාදීනං වසෙනපි ඵස්සපට්ඨානං නාම උද්ධරිත්වා දස්සෙන්ති. තං නෙව පාළියං න අට්ඨකථාසු සන්දිස්සතීති ඉධ න විචාරිතං. සඞ්ගීතිආරුළ්හපාළිවසෙනෙව පනෙත්ථ වණ්ණනා කතාති වෙදිතබ්බා.
එත්තාවතා ච –
සම්මූළ්හා යත්ථ පජා, තන්තාකුලාදිභාවමාපන්නා;
නෙකවිධදුක්ඛගහනං, සංසාරං නාතිවත්තන්ති.
පච්චයභෙදෙ කුසලො, ලොකෙ ගරුතම්පි පච්චයාකාරං;
අතිනිප්පුණගම්භීරං, ජවනබ්භූමිං බුද්ධඤාණස්ස.
කුසලාදිධම්මභෙදං, නිස්සාය නයෙහි විවිධගණනෙහි;
විත්ථාරෙන්තො සත්තම-මභිධම්මප්පකරණං සත්ථා.
සුවිහිතසන්නිට්ඨානො , පට්ඨානං නාම යං පකාසෙසි;
සද්ධාය සමාරද්ධා, යා අට්ඨකථා මයා තස්ස.
ආචරියානං වාදං, අවිහාය විභජ්ජවාදිසිස්සානං;
අතිබහුවිධන්තරායෙ, ලොකම්හි අනන්තරායෙන.
සා එවං අජ්ජ කතා, චුද්දසමත්තෙහි භාණවාරෙහි;
අත්ථං පකාසයන්තී, පට්ඨානවරස්ස සකලස්ස.
සන්නිට්ඨානං පත්තා යථෙව නිට්ඨං තථා බහුජනස්ස;
සම්පාපුණන්තු සීඝං, කල්යාණා සබ්බසඞ්කප්පා.
එත්තාවතා –
සත්තප්පකරණං නාථො, අභිධම්මමදෙසයි;
දෙවාතිදෙවො දෙවානං, දෙවලොකම්හි යං පුරෙ.
තස්ස අට්ඨකථා එසා, සකලස්සාපි නිට්ඨිතා;
චිරට්ඨිතත්ථං ධම්මස්ස, නිට්ඨපෙන්තෙන තං මයා.