ඉදානි යා එතා පණ්ණත්තිවාරෙ කුසලත්තිකං නිස්සාය හෙතුපච්චයාදිවසෙන එකූනපඤ්ඤාසං ආදිං කත්වා නයමත්තං දස්සෙන්තෙන අපරිමාණා පුච්ඡා දස්සිතා. තත්ථ කුසලාකුසලාදීනං සහුප්පත්තියා අභාවතො යා පුච්ඡා “කුසලං ධම්මං පටිච්ච අකුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා”ති එවං විස්සජ්ජනං න ලභන්ති. තා පහාය යා විස්සජ්ජනං ලභන්ති, තායෙව විස්සජ්ජෙතුං අයං කුසලං ධම්මං පටිච්ච කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයාතිආදිනා නයෙන පටිච්චවාරස්ස නිද්දෙසවාරො ආරද්ධො.

තත්ථ සියා – සචෙ ඉමා හෙතුපච්චයාදිවසෙන එකූනපඤ්ඤාසං පුච්ඡා සබ්බසො විස්සජ්ජනං න ලභන්ති, අථ කස්මා දස්සිතා? නනු යා ලභන්ති, තායෙව දස්සෙතබ්බාති? ආම, දස්සෙතබ්බා සියුං. තථා දස්සියමානා පන සබ්බෙසු තිකදුකපට්ඨානාදීසු එකෙකස්මිං තිකෙ, දුකෙ, දුකතිකෙ, තිකදුකෙ, තිකතිකෙ, දුකදුකෙ ච සඞ්ඛෙපං අකත්වා දස්සෙතබ්බායෙව භවෙය්යුං. කස්මා? යස්මා යා කුසලත්තිකෙ ලභන්ති, න තායෙව වෙදනාත්තිකාදීසු. ධම්මානුලොමපච්චනීයෙ ච තිකපට්ඨානෙ විතක්කත්තිකපීතිත්තිකානං විස්සජ්ජනෙ සබ්බාපෙතා විස්සජ්ජනං ලභන්ති, තස්මා උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදෙන එකෙකස්මිං තිකෙ යත්තකාහි පුච්ඡාහි භවිතබ්බං සබ්බා කුසලත්තිකෙ දස්සිතා. එවං දස්සිතාසු හි යා තත්ථ විස්සජ්ජනං න ලභන්ති, තා පහාය යා ලභන්ති, තා වුච්චමානා සක්කා සුඛෙන විජානිතුන්ති සුඛෙන විජානනත්ථං සබ්බාපි කුසලත්තිකෙ දස්සිතා. යා පනෙත්ථ විස්සජ්ජනං න ලභන්ති, තා පහාය යා ලභන්ති, තායෙව විස්සජ්ජිතාති වෙදිතබ්බා.

තත්ථ කුසලං ධම්මං පටිච්චාති චතුභූමකකුසලධම්මෙසු වෙදනාක්ඛන්ධාදිභෙදං එකං ධම්මං පටිච්ච පටිගන්ත්වා සහුප්පත්තිසඞ්ඛාතෙන සදිසභාවෙන පත්වා, තෙන සද්ධිං එකතො උප්පත්තිභාවං උපගන්ත්වාති අත්ථො. කුසලො ධම්මොති චතුභූමකකුසලධම්මෙසුයෙව සඤ්ඤාක්ඛන්ධාදිභෙදො එකො ධම්මො. උප්පජ්ජතීති උප්පාදතො යාව නිරොධගමනා උද්ධං පජ්ජති, නිබ්බත්තතීතිපි අත්ථො . අත්තානං ලභති, උප්පාදාදයො තයොපි ඛණෙ පාපුණාතීති වුත්තං හොති. හෙතුපච්චයාති කුසලහෙතුනා හෙතුපච්චයභාවං සාධෙන්තෙන.

එවං “උප්පජ්ජෙය්යා”ති පුච්ඡාය “උප්පජ්ජතී”ති විස්සජ්ජනං වත්වා ඉදානි යං ධම්මං පටිච්ච යො ධම්මො උප්පජ්ජති, තං ධම්මං ඛන්ධවසෙන දස්සෙතුං කුසලං එකං ඛන්ධන්තිආදිමාහ. තත්ථ එකන්ති වෙදනාදීසු චතූසු යංකිඤ්චි එකං. තයො ඛන්ධාති යො යො පච්චයභාවෙන ගහිතො, තං තං ඨපෙත්වා අවසෙසා තයො ඛන්ධා. තයො ඛන්ධෙති වෙදනාදීසු යො එකො ඛන්ධො උප්පජ්ජතීති ගහිතො, තං ඨපෙත්වා සෙසෙ තයො. ද්වෙ ඛන්ධෙති වෙදනාසඤ්ඤාදුකාදීසු ඡසු දුකෙසු යෙකෙචි ද්වෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච. ද්වෙ ඛන්ධාති යෙ යෙ පච්චයභාවෙන ගහිතා, තෙ තෙ ඨපෙත්වා අවසෙසා ද්වෙ ඛන්ධා කුසලහෙතුනා හෙතුපච්චයභාවං සාධෙන්තෙන උප්පජ්ජන්තීති අත්ථො.

යස්මා පන එකො ඛන්ධො එකස්සෙව ද්වින්නංයෙව වා, ද්වෙ වා පන එකස්සෙව පච්චයො නාම නත්ථි, තස්මා “එකං ඛන්ධං පටිච්ච එකො ඛන්ධො, එකං ඛන්ධං පටිච්ච ද්වෙ ඛන්ධා, ද්වෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච එකො ඛන්ධො”ති න වුත්තං. කුසලං ධම්මං පටිච්ච අබ්යාකතො ධම්මො උප්පජ්ජතීතිආදීසුපි වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. චිත්තසමුට්ඨානං රූපන්ති ඉදං පටිච්චත්ථස්ස සහජාතත්ථත්තා යං කුසලෙන සහජාතඤ්චෙව හෙතුපච්චයඤ්ච ලභති, තං දස්සෙතුං වුත්තං. පරතොපි එවරූපෙසු ඨානෙසු අයමෙව නයො.

විපාකාබ්යාකතං කිරියාබ්යාකතන්ති එත්ථ හෙතුපච්චයාභාවතො අහෙතුකං, රූපෙන සද්ධිං අනුප්පත්තිතො ආරුප්පවිපාකඤ්ච න ගහෙතබ්බං. පටිසන්ධික්ඛණෙති කටත්තාරූපසඞ්ඛාතස්ස අබ්යාකතස්ස අබ්යාකතං පටිච්ච උප්පත්තිදස්සනත්ථං වුත්තං. විපාකාබ්යාකතන්ති තස්මිං ඛණෙ විජ්ජමානාබ්යාකතවසෙන වුත්තං. ඛන්ධෙ පටිච්ච වත්ථු, වත්ථුං පටිච්ච ඛන්ධාති ඉදං කටත්තාරූපග්ගහණෙන වත්ථුම්හි ගහිතෙපි වත්ථුං පටිච්ච ඛන්ධානං උප්පත්තිදස්සනත්ථං වුත්තං.