ඣානපච්චයනිද්දෙසෙ ඣානඞ්ගානීති ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණවජ්ජෙසු සෙසචිත්තෙසු උප්පන්නානි විතක්කවිචාරපීතිසොමනස්සදොමනස්සුපෙක්ඛාචිත්තෙකග්ගතාසඞ්ඛාතානි සත්ත අඞ්ගානි. පඤ්චන්නං පන විඤ්ඤාණකායානං අභිනිපාතමත්තත්තා තෙසු විජ්ජමානානිපි උපෙක්ඛාසුඛදුක්ඛානි උපනිජ්ඣානාකාරස්ස අභාවතො ඣානඞ්ගානීති න උද්ධටානි. තත්ථ පච්ඡින්නත්තා පන සෙසාහෙතුකෙසුපි ඣානඞ්ගං න උද්ධටමෙව. තංසමුට්ඨානානන්ති ඉධාපි කටත්තාරූපං සඞ්ගහිතන්ති වෙදිතබ්බං. වුත්තඤ්හෙතං පඤ්හාවාරෙ – “පටිසන්ධික්ඛණෙ විපාකාබ්යාකතානි ඣානඞ්ගානි සම්පයුත්තකානං ඛන්ධානං කටත්තා ච රූපානං ඣානපච්චයෙන පච්චයො”ති. අයං තාවෙත්ථ පාළිවණ්ණනා. අයං පන ඣානපච්චයො සත්තන්නං ඣානඞ්ගානං වසෙන ඨිතොපි ජාතිභෙදතො කුසලාකුසලවිපාකකිරියවසෙන චතුධා භිජ්ජති, පුන භූමිවසෙන චතුධා; එකධා, චතුධා, තිධාති ද්වාදසධා භිජ්ජතීති එවමෙත්ථ නානප්පකාරභෙදතො විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

එවං භින්නෙ පනෙත්ථ චතුභූමකම්පි කුසලඣානඞ්ගං පඤ්චවොකාරෙ සම්පයුත්තධම්මානඤ්චෙව චිත්තසමුට්ඨානරූපස්ස ච, ඨපෙත්වා රූපාවචරං අවසෙසං ආරුප්පෙ සම්පයුත්තධම්මානඤ්ඤෙව ඣානපච්චයෙන පච්චයො. අකුසලෙපි එසෙව නයො. කාමාවචරරූපාවචරවිපාකං පවත්තෙ සම්පයුත්තධම්මානඤ්චෙව චිත්තසමුට්ඨානරූපස්ස ච, පටිසන්ධියං සම්පයුත්තධම්මානඤ්චෙව කටත්තාරූපස්ස ච, ආරුප්පවිපාකං සම්පයුත්තධම්මානඤ්ඤෙව, යඤ්ච ආරුප්පෙ ලොකුත්තරවිපාකං උප්පජ්ජති, තඤ්ච. පඤ්චවොකාරෙ පන තං චිත්තසමුට්ඨානරූපස්සපි ඣානපච්චයෙන පච්චයො හොති. තෙභූමකම්පි කිරියඣානඞ්ගං පඤ්චවොකාරෙ සම්පයුත්තධම්මානඤ්චෙව චිත්තසමුට්ඨානරූපස්ස ච. යං පනෙත්ථ ආරුප්පෙ උප්පජ්ජති, තං සම්පයුත්තධම්මානඤ්ඤෙව ඣානපච්චයෙන පච්චයොති එවමෙත්ථ පච්චයුප්පන්නතොපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයොති.

මග්ගපච්චයනිද්දෙසෙ මග්ගඞ්ගානීති අහෙතුකචිත්තුප්පාදවජ්ජෙසු සෙසචිත්තෙසු උප්පන්නානි පඤ්ඤා, විතක්කො, සම්මාවාචාකම්මන්තාජීවා, වීරියං, සති, සමාධි, මිච්ඡාදිට්ඨි, මිච්ඡාවාචාකම්මන්තාජීවාති ඉමානි ද්වාදසඞ්ගානි. මග්ගස්ස පන හෙතුපච්ඡිමකත්තා අහෙතුකචිත්තෙසු මග්ගඞ්ගානි න උද්ධටානි. තංසමුට්ඨානානන්ති ඉධාපි කටත්තාරූපං සඞ්ගහිතමෙව. වුත්තඤ්හෙතං පඤ්හාවාරෙ – “පටිසන්ධික්ඛණෙ විපාකාබ්යාකතානි මග්ගඞ්ගානි සම්පයුත්තකානං ඛන්ධානං කටත්තා ච රූපානං මග්ගපච්චයෙන පච්චයො”ති. අයං තාවෙත්ථ පාළිවණ්ණනා.

අයං පන මග්ගපච්චයො ද්වාදසන්නං මග්ගඞ්ගානං වසෙන ඨිතොපි ජාතිභෙදතො කුසලාදිවසෙන චතුධා, කුසලාදීනඤ්ච කාමාවචරාදිභූමිභෙදතො ද්වාදසධා භිජ්ජතීති එවමෙත්ථ නානප්පකාරභෙදතො විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො . එවං භින්නෙ පනෙත්ථ චතුභූමකම්පි කුසලමග්ගඞ්ගං පඤ්චවොකාරෙ සම්පයුත්තධම්මානඤ්චෙව චිත්තසමුට්ඨානරූපස්ස ච, ඨපෙත්වා රූපාවචරං අවසෙසං ආරුප්පෙ සම්පයුත්තධම්මානඤ්ඤෙව මග්ගපච්චයෙන පච්චයොති සබ්බං ඣානපච්චයෙ විය විත්ථාරෙතබ්බන්ති එවමෙත්ථ පච්චයුප්පන්නතොපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයොති.

සම්පයුත්තපච්චයනිද්දෙසෙ පාළි උත්තානත්ථා එව. අයං පන සම්පයුත්තපච්චයො නාම සඞ්ඛෙපතො සබ්බෙපි අරූපිනො ඛන්ධා. පභෙදතො පනෙස ජාතිතො කුසලාදීනං, භූමිතො ච කාමාවචරාදීනං වසෙන අනෙකධා භිජ්ජතීති එවමෙත්ථ නානප්පකාරභෙදතො විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො. එවං භින්නෙ පනෙත්ථ චතුභූමකෙසුපි කුසලක්ඛන්ධෙසු එකො ඛන්ධො තිණ්ණං ඛන්ධානං, තයො එකස්ස, ද්වෙ ද්වින්නන්ති එවං සබ්බෙපි අඤ්ඤමඤ්ඤං සම්පයුත්තපච්චයෙන පච්චයො. අකුසලවිපාකකිරියක්ඛන්ධෙසුපි එසෙව නයොති එවමෙත්ථ පච්චයුප්පන්නතොපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයොති.

විප්පයුත්තපච්චයනිද්දෙසෙ රූපිනො ධම්මා අරූපීනන්ති ඉදං තාව හදයවත්ථුනො චෙව චක්ඛුන්ද්රියාදීනඤ්ච වසෙන වෙදිතබ්බං. රූපධම්මෙසු හි එතෙයෙව ඡ කොට්ඨාසා අරූපක්ඛන්ධානං විප්පයුත්තපච්චයෙන පච්චයා හොන්ති. රූපායතනාදයො පන ආරම්මණධම්මා කිඤ්චාපි විප්පයුත්තධම්මා, විප්පයුත්තපච්චයා පන න හොන්ති. කිං කාරණා? සම්පයොගාසඞ්කාය අභාවතො. අරූපිනො හි ඛන්ධා චක්ඛාදීනං වත්ථූනං අබ්භන්තරතො නික්ඛමන්තා විය උප්පජ්ජන්ති. තත්ථ ආසඞ්කා හොති – “කිං නු ඛො එතෙ එතෙහි සම්පයුත්තා, උදාහු විප්පයුත්තා”ති. ආරම්මණධම්මා පන වත්ථුනිස්සයෙන උප්පජ්ජමානානං ආරම්මණමත්තා හොන්තීති නත්ථි තෙසු සම්පයොගාසඞ්කා. ඉති සම්පයොගාසඞ්කාය අභාවතො න තෙ විප්පයුත්තපච්චයා. හදයවත්ථුආදීසු එව පනායං විප්පයුත්තපච්චයතා වෙදිතබ්බා. වුත්තම්පි චෙතං පඤ්හාවාරෙ – වත්ථු කුසලානං ඛන්ධානං විප්පයුත්තපච්චයෙන පච්චයො. වත්ථු අකුසලානං ඛන්ධානං විප්පයුත්තපච්චයෙන පච්චයො. චක්ඛායතනං චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස විප්පයුත්තපච්චයෙන පච්චයො. සොත… ඝාන… ජිව්හා… කායායතනං කායවිඤ්ඤාණස්ස විප්පයුත්තපච්චයෙන පච්චයො. වත්ථු විපාකාබ්යාකතානං කිරියාබ්යාකතානං ඛන්ධානං විප්පයුත්තපච්චයෙන පච්චයොති.