විපාකපච්චයනිද්දෙසෙ විපාකා චත්තාරො ඛන්ධාති යස්මා කම්මසමුට්ඨානාපි රූපා විපාකා න හොන්ති, තස්මා “විපාකා”ති වත්වා “චත්තාරො ඛන්ධා”ති වුත්තං. එවං අයං පාළි අරූපධම්මානඤ්ඤෙව විපාකපච්චයවසෙන ආගතා. පඤ්හාවාරෙ පන “විපාකාබ්යාකතො එකො ඛන්ධො තිණ්ණං ඛන්ධානං චිත්තසමුට්ඨානානඤ්ච රූපානං විපාකපච්චයෙන පච්චයො. පටිසන්ධික්ඛණෙ විපාකාබ්යාකතො එකො ඛන්ධො තිණ්ණන්නං ඛන්ධානං කටත්තා ච රූපානං විපාකපච්චයෙන පච්චයො”ති ආගතත්තා චිත්තසමුට්ඨානකම්මසමුට්ඨානරූපානම්පි විපාකපච්චයො ලබ්භති. ඉධ පන සාවසෙසවසෙන දෙසනා කතාති අයං තාවෙත්ථ පාළිවණ්ණනා. අයං පන විපාකපච්චයො විපාකභාවෙන ජාතිතො එකවිධො, භූමිභෙදතො කාමාවචරාදිවසෙන චතුධා භිජ්ජතීති එවමෙත්ථ නානප්පකාරභෙදතො විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

එවං භින්නෙ පනෙත්ථ කාමාවචරරූපාවචරවිපාකො අත්තනා සම්පයුත්තධම්මානං පවත්තෙ චිත්තසමුට්ඨානරූපානං පටිසන්ධියං කටත්තාරූපානඤ්ච විපාකපච්චයො හොති. අරූපාවචරවිපාකො සම්පයුත්තධම්මානඤ්ඤෙව. ලොකුත්තරවිපාකො පඤ්චවොකාරෙ සම්පයුත්තධම්මානඤ්චෙව චිත්තසමුට්ඨානරූපස්ස ච, චතුවොකාරෙ සම්පයුත්තක්ඛන්ධානඤ්ඤෙව විපාකපච්චයො හොතීති එවමෙත්ථ පච්චයුප්පන්නතොපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයොති.

ආහාරපච්චයනිද්දෙසෙ කබළීකාරො ආහාරොති චතුසන්තතිසමුට්ඨානෙ රූපෙ ඔජා ආහාරො නාම. සො පන යස්මා කබළං කරිත්වා අජ්ඣොහරිතොව ආහාරකිච්චං කරොති, න බහි ඨිතො, තස්මා ආහාරොති අවත්වා “කබළීකාරො ආහාරො”ති වුත්තං. කබළං කරිත්වා අජ්ඣොහරිතබ්බවත්ථුකත්තා වා කබළීකාරොති නාමමෙතං තස්ස. අරූපිනො ආහාරාති ඵස්සචෙතනාවිඤ්ඤාණාහාරා . තංසමුට්ඨානානන්ති ඉධාපි කම්මසමුට්ඨානානි ගහිතානෙව. වුත්තඤ්හෙතං පඤ්හාවාරෙ – පටිසන්ධික්ඛණෙ විපාකාබ්යාකතා ආහාරා සම්පයුත්තකානං ඛන්ධානං කටත්තා ච රූපානං ආහාරපච්චයෙන පච්චයොති. අයං තාවෙත්ථ පාළිවණ්ණනා.

අයං පන ආහාරපච්චයො සඞ්ඛෙපතො කබළීකාරො ආහාරො, ඵස්සො, චෙතනා, විඤ්ඤාණන්ති චත්තාරොව ධම්මා හොන්ති. තත්ථ ඨපෙත්වා කබළීකාරාහාරං සෙසා තයො අරූපාහාරා ජාතිවසෙන කුසලාකුසලවිපාකකිරියභෙදතො චතුධා භිජ්ජන්ති. පුන භූමිභෙදෙන කුසලො චතුධා, අකුසලො එකධා, විපාකො චතුධා, කිරියා තිධාති එවං අනෙකධා භිජ්ජන්ති. කබළීකාරාහාරො පන ජාතිතො අබ්යාකතො, භූමිතො කාමාවචරොවාති එවමෙත්ථ නානප්පකාරභෙදතො විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

එවං භින්නෙ පනෙත්ථ චතුභූමකාපි තයො කුසලාහාරා පඤ්චවොකාරෙ අත්තනා සම්පයුත්තධම්මානඤ්චෙව චිත්තසමුට්ඨානරූපස්ස ච ආහාරපච්චයෙන පච්චයො, ඨපෙත්වා පන රූපාවචරං අවසෙසා ආරුප්පෙ සම්පයුත්තධම්මානඤ්ඤෙව ආහාරපච්චයෙන පච්චයො. අකුසලාහාරෙසුපි එසෙව නයො. චතුභූමකවිපාකාහාරා පන සබ්බත්ථ සම්පයුත්තකානං ආහාරපච්චයා හොන්ති. කාමාවචරරූපාවචරවිපාකා පනෙත්ථ පඤ්චවොකාරෙ උප්පජ්ජමානා පවත්තෙ චිත්තසමුට්ඨානරූපස්ස පටිසන්ධියං කටත්තාරූපස්සාපි ආහාරපච්චයා හොන්ති. ලොකුත්තරා පන චිත්තසමුට්ඨානරූපස්සෙව, ආරුප්පෙ උප්පන්නා රූපස්ස පච්චයා න හොන්ති. තෙභූමකාපි තයො කිරියාහාරා පඤ්චවොකාරෙ සම්පයුත්තධම්මානඤ්චෙව චිත්තසමුට්ඨානරූපස්ස ච, කාමාවචරාරූපාවචරා පන ආරුප්පෙ සම්පයුත්තධම්මානඤ්ඤෙව ආහාරපච්චයෙන පච්චයො . චතුසන්තතිසමුට්ඨානො කබළීකාරාහාරො කිඤ්චාපි “ඉමස්ස කායස්සා”ති අවිසෙසතො වුත්තො, විසෙසතො පනායමෙත්ථ ආහාරසමුට්ඨානරූපස්ස ජනකො චෙව අනුපාලකො ච හුත්වා ආහාරපච්චයෙන පච්චයො හොති, සෙසතිසන්තතිසමුට්ඨානස්ස අනුපාලකොව හුත්වා ආහාරපච්චයෙන පච්චයො හොතීති එවමෙත්ථ පච්චයුප්පන්නතොපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයොති.

ඉන්ද්රියපච්චයනිද්දෙසෙ චක්ඛුන්ද්රියන්ති චක්ඛුසඞ්ඛාතං ඉන්ද්රියං. ඉන්ද්රියපච්චයෙනාති සයං පුරෙජාතො හුත්වා අරූපධම්මානං උප්පාදතො පට්ඨාය යාව භඞ්ගා ඉන්ද්රියපච්චයෙන පච්චයො හොති. සොතින්ද්රියාදීසුපි එසෙව නයො. අරූපිනො ඉන්ද්රියාති එත්ථ අරූපජීවිතින්ද්රියම්පි සඞ්ගහිතං. තංසමුට්ඨානානන්ති එත්ථ හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව කටත්තාරූපම්පි සඞ්ගහිතං. වුත්තඤ්හෙතං පඤ්හාවාරෙ – පටිසන්ධික්ඛණෙ විපාකාබ්යාකතා ඉන්ද්රියා සම්පයුත්තකානං ඛන්ධානං කටත්තා ච රූපානං ඉන්ද්රියපච්චයෙන පච්චයොති. එවං තාවෙත්ථ පාළිවණ්ණනා වෙදිතබ්බා.