ආසෙවනපච්චයනිද්දෙසෙ පුරිමා පුරිමාති සබ්බනයෙසු සමනන්තරාතීතාව දට්ඨබ්බා. කස්මා පනෙත්ථ අනන්තරපච්චයෙ විය “පුරිමා පුරිමා කුසලා ධම්මා පච්ඡිමානං පච්ඡිමානං අබ්යාකතානං ධම්මාන”න්තිආදිනා නයෙන භින්නජාතිකෙහි සද්ධිං නිද්දෙසො න කතොති? අත්තනො ගතිං ගාහාපෙතුං අසමත්ථතාය. භින්නජාතිකා හි භින්නජාතිකානං අරූපධම්මානං ආසෙවනගුණෙන පගුණබලවභාවං සාධයමානා අත්තනො කුසලාදිභාවසඞ්ඛාතං ගතිං ගාහාපෙතුං න සක්කොන්ති. තස්මා තෙහි සද්ධිං නිද්දෙසං අකත්වා යෙ යෙසං වාසනාසඞ්ඛාතෙන ආසෙවනෙන පගුණතරබලවතරභාවවිසිට්ඨං අත්තනො කුසලාදිභාවසඞ්ඛාතං ගතිං ගාහාපෙතුං සක්කොන්ති, තෙසං තෙහි සමානජාතිකෙහෙව සද්ධිං නිද්දෙසො කතොති වෙදිතබ්බො. අථ විපාකාබ්යාකතං කස්මා න ගහිතන්ති? ආසෙවනාභාවෙන. විපාකඤ්හි කම්මවසෙන විපාකභාවප්පත්තං කම්මපරිණාමිතං හුත්වා වත්තති නිරුස්සාහං දුබ්බලන්ති තං ආසෙවනගුණෙන අත්තනො සභාවං ගාහාපෙත්වා පරිභාවෙත්වා නෙව අඤ්ඤං විපාකං උප්පාදෙතුං සක්කොති, න පුරිමවිපාකානුභාවං ගහෙත්වා උප්පජ්ජිතුන්ති. කම්මවෙගක්ඛිත්තං පන පතිතං විය හුත්වා උප්පජ්ජතීති සබ්බථාපි විපාකෙ ආසෙවනං නත්ථීති ආසෙවනාභාවෙන විපාකං න ගහිතං. කුසලාකුසලකිරියානන්තරං උප්පජ්ජමානම්පි චෙතං කම්මපටිබද්ධවුත්තිතාය ආසෙවනගුණං න ගණ්හාතීති කුසලාදයොපිස්ස ආසෙවනපච්චයා න හොන්ති. අපිච නානාජාතිකත්තාපෙතෙ න හොන්තියෙව. භූමිතො පන ආරම්මණතො වා නානාජාතිකත්තං නාම නත්ථි. තස්මා කාමාවචරකුසලකිරියාමහග්ගතකුසලකිරියානම්පි, සඞ්ඛාරාරම්මණඤ්ච අනුලොමකුසලං නිබ්බානාරම්මණස්ස ගොත්රභුකුසලස්ස ආසෙවනපච්චයො හොතියෙවාති අයං තාවෙත්ථ පාළිවණ්ණනා. අයං පන ආසෙවනපච්චයො ජාතිතො තාව කුසලො අකුසලො කිරියාබ්යාකතොති තිධා ඨිතො. තත්ථ කුසලො භූමිතො කාමාවචරො රූපාවචරො අරූපාවචරොති තිවිධො හොති, අකුසලො කාමාවචරොව කිරියාබ්යාකතො කාමාවචරො රූපාවචරො අරූපාවචරොති තිවිධොව, ලොකුත්තරො ආසෙවනපච්චයො නාම නත්ථීති එවමෙත්ථ නානප්පකාරභෙදතො විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

එවං භින්නෙ පනෙත්ථ කාමාවචරකුසලං අත්තනො අනන්තරස්ස කාමාවචරකුසලස්සෙව. යං පනෙත්ථ ඤාණසම්පයුත්තං, තං අත්තනා සදිසවෙදනස්ස රූපාවචරකුසලස්ස අරූපාවචරකුසලස්ස ලොකුත්තරකුසලස්සාති ඉමෙසං රාසීනං ආසෙවනපච්චයො හොති. රූපාවචරකුසලං පන රූපාවචරකුසලස්සෙව. අරූපාවචරකුසලං අරූපාවචරකුසලස්සෙව. අකුසලං පන අකුසලස්සෙව ආසෙවනපච්චයො හොති. කිරියතො පන කාමාවචරකිරියසඞ්ඛාතො තාව කාමාවචරකිරියස්සෙව. යො පනෙත්ථ ඤාණසම්පයුත්තො, සො අත්තනා සදිසවෙදනස්ස රූපාවචරකිරියස්ස අරූපාවචරකිරියස්සාති ඉමෙසං රාසීනං ආසෙවනපච්චයො හොති. රූපාවචරකිරියසඞ්ඛාතො පන රූපාවචරකිරියස්සෙව, අරූපාවචරකිරියසඞ්ඛාතො අරූපාවචරකිරියස්සෙව ආසෙවනපච්චයො හොති. විපාකො පන එකධම්මස්සාපි එකධම්මොපි වා කොචි විපාකස්ස ආසෙවනපච්චයො නත්ථීති එවමෙත්ථ පච්චයුප්පන්නතොපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයොති.

කම්මපච්චයනිද්දෙසෙ කම්මන්ති චෙතනාකම්මමෙව. කටත්තා ච රූපානන්ති කම්මස්ස කටත්තා උප්පන්නරූපානං. කම්මපච්චයෙනාති අනෙකානම්පි කප්පකොටීනං මත්ථකෙ අත්තනො ඵලං උප්පාදෙතුං සමත්ථෙන නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයෙනාති අත්ථො. කුසලාකුසලඤ්හි කම්මං අත්තනො පවත්තික්ඛණෙ ඵලං න දෙති. යදි දදෙය්ය, යං මනුස්සො දෙවලොකූපගං කුසලකම්මං කරොති, තස්සානුභාවෙන තස්මිංයෙව ඛණෙ දෙවො භවෙය්ය. යස්මිං පන ඛණෙ තං කතං, තතො අඤ්ඤස්මිං ඛණෙ අවිජ්ජමානම්පි කෙවලං කටත්තායෙව දිට්ඨෙව ධම්මෙ උපපජ්ජෙ වා අපරෙ වා පරියායෙ අවසෙසපච්චයසමායොගෙ සති ඵලං උප්පාදෙති නිරුද්ධාපි පුරිමසිප්පාදිකිරියා විය කාලන්තරෙ පච්ඡිමසිප්පාදිකිරියාය. තස්මා නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයොති වුච්චති. චෙතනා සම්පයුත්තකානං ධම්මානන්ති යා කාචි චෙතනා අත්තනා සම්පයුත්තකානං ධම්මානං. තංසමුට්ඨානානන්ති ඉමිනා පටිසන්ධික්ඛණෙ කටත්තාරූපම්පි ගණ්හාති. කම්මපච්චයෙනාති ඉදං සහජාතචෙතනං සන්ධාය වුත්තං. කුසලාදීසු හි යා කාචි සහජාතචෙතනා සෙසධම්මානං චිත්තපයොගසඞ්ඛාතෙන කිරියාභාවෙන උපකාරිකා හොති. තස්මා සහජාතකම්මපච්චයොති වුච්චති. අයං තාවෙත්ථ පාළිවණ්ණනා.

අයං පන කම්මපච්චයො අත්ථතො චතුභූමිකචෙතනාමත්තමෙව. සො හි ජාතිභෙදතො කුසලො අකුසලො විපාකො කිරියාති චතුධා භිජ්ජති. තත්ථ කුසලො භූමිතො කාමාවචරාදිවසෙන චතුධා භිජ්ජති. අකුසලො එකධාව විපාකො චතුධා, කිරියා තිධාවාති එවමෙත්ථ නානප්පකාරභෙදතො විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

එවං භින්නෙ පනෙත්ථ සහජාතා කාමාවචරකුසලචෙතනා පඤ්චවොකාරෙ අත්තනා සම්පයුත්තධම්මානඤ්චෙව චිත්තසමුට්ඨානරූපස්ස ච, චතුවොකාරෙ සම්පයුත්තක්ඛන්ධානඤ්ඤෙව සහජාතකම්මපච්චයො හොති. උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධා පන අත්තනො විපාකානං ඛන්ධානං කටත්තා ච රූපානං නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයෙන පච්චයො හොති. සා ච ඛො පඤ්චවොකාරෙයෙව, න අඤ්ඤත්ථ. සහජාතා රූපාවචරකුසලචෙතනා අත්තනා සම්පයුත්තධම්මානඤ්චෙව චිත්තසමුට්ඨානරූපානඤ්ච එකන්තෙනෙව සහජාතකම්මපච්චයෙන පච්චයො. උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධා පන අත්තනො විපාකානඤ්චෙව කටත්තාරූපානඤ්ච නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයෙන පච්චයො. අරූපාවචරා පන ලොකුත්තරා ච සහජාතා කුසලචෙතනා පඤ්චවොකාරෙ අත්තනා සම්පයුත්තධම්මානඤ්චෙව චිත්තසමුට්ඨානරූපානඤ්ච, චතුවොකාරෙ සම්පයුත්තක්ඛන්ධානඤ්ඤෙව සහජාතකම්මපච්චයෙන පච්චයො. උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධා පනෙසා දුවිධාපි අත්තනො අත්තනො විපාකක්ඛන්ධානඤ්ඤෙව නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයෙන පච්චයො. සහජාතා අකුසලචෙතනා පඤ්චවොකාරෙ අත්තනා සම්පයුත්තක්ඛන්ධානඤ්චෙව චිත්තසමුට්ඨානරූපානඤ්ච චතුවොකාරෙ අරූපක්ඛන්ධානඤ්ඤෙව සහජාතකම්මපච්චයෙන පච්චයො. උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධා පන විපාකක්ඛන්ධානඤ්චෙව කටත්තාරූපානඤ්ච නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයෙන පච්චයො.