ඉදානි අට්ඨමකකථා නාම හොති. තත්ථ යෙසං අනුලොමගොත්රභුමග්ගක්ඛණෙ කිලෙසානං සමුදාචාරාභාවතො අට්ඨමකස්ස සොතාපත්තිමග්ගට්ඨපුග්ගලස්ස ද්වෙ පරියුට්ඨානා පහීනාති ලද්ධි, සෙය්යථාපි එතරහි අන්ධකානඤ්චෙව සම්මිතියානඤ්ච; තෙසං අඤ්ඤතරං සන්ධාය පුච්ඡා සකවාදිස්ස, මග්ගක්ඛණතො පට්ඨාය දිට්ඨියා අනුප්පත්තිං සන්ධාය පටිඤ්ඤා ඉතරස්ස. තතො යස්මා දිට්ඨි නාමෙසා සොතාපන්නස්සෙව පහීනා, න මග්ගට්ඨස්ස, තස්මා අට්ඨමකො පුග්ගලො සොතාපන්නොති අනුයොගො සකවාදිස්ස. විචිකිච්ඡාපඤ්හෙපි එසෙව නයො. අනුසයපඤ්හෙ පරියුට්ඨානතො අඤ්ඤො අනුසයොති තෙසං ලද්ධි, තස්මා “න හෙව”න්ති පටික්ඛිත්තං.

සීලබ්බතපරාමාසපඤ්හෙපි සීලබ්බතපරාමාසපරියුට්ඨානන්ති වොහාරං න පස්සති, තස්මා පටික්ඛිපති. පරියුට්ඨානමෙවස්ස පහීනන්ති ලද්ධි.

මග්ගො භාවිතොති පඤ්හෙ තස්මිං ඛණෙ භාවෙති, න භාවිතො. තස්මා පටික්ඛිපති. අමග්ගෙනාතිආදිඅනුයොගෙ පඨමමග්ගෙනෙව පහීනභාවං සන්ධාය පටික්ඛිපති. යදි හි අමග්ගෙන පහීයෙථ, ගොත්රභුපුග්ගලාදීනම්පි පහීයෙථාති ආපජ්ජනතො. උප්පජ්ජිස්සතීති පුච්ඡා පරවාදිස්ස, විස්සජ්ජනං සකවාදිස්ස. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

ඉදානි අට්ඨමකස්ස ඉන්ද්රියකථා නාම හොති. තත්ථ යෙසං “අට්ඨමකො මග්ගක්ඛණෙ ඉන්ද්රියානි පටිලභති නාම, නො චස්ස පටිලද්ධානි හොන්තී”ති ලද්ධි, සෙය්යථාපි එතරහි අන්ධකානං; තෙ සන්ධාය නත්ථි සද්ධින්ද්රියන්ති පුච්ඡා සකවාදිස්ස, පටිඤ්ඤා ඉතරස්ස. නත්ථි සද්ධාති පුට්ඨො පන සද්ධින්ද්රියතො සද්ධාය නානත්තං සල්ලක්ඛෙත්වා පටික්ඛිපති. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. යථා පන යස්ස අත්ථි මනො, තස්ස මනින්ද්රියම්පි අත්ථි; එවං යස්ස සද්ධාදයො අත්ථි, තස්ස අත්ථි සද්ධින්ද්රියාදීනිපීති දීපනත්ථං අත්ථි මනො අත්ථි මනින්ද්රියන්තිආදි ආරද්ධං. තං සබ්බං උත්තානත්ථමෙව සද්ධිං සුත්තසාධනෙනාති.

ඉදානි දිබ්බචක්ඛුකථා නාම හොති. තත්ථ යෙසං චතුත්ථජ්ඣානධම්මූපත්ථද්ධං මංසචක්ඛුමෙව දිබ්බචක්ඛු නාම හොතීති ලද්ධි, සෙය්යථාපි එතරහි අන්ධකානඤ්චෙව සම්මිතියානඤ්ච; තෙ සන්ධාය මංසචක්ඛුන්ති පුච්ඡා සකවාදිස්ස, පටිඤ්ඤා ඉතරස්ස.

පුන “මංසචක්ඛු දිබ්බචක්ඛු, දිබ්බචක්ඛු මංසචක්ඛූ”ති පුට්ඨො තං මත්තමෙව තං න හොතීති පටික්ඛිපති. යාදිසන්තිආදිපුච්ඡාසුපි උභින්නං එකසභාවාභාවෙනෙව පටික්ඛිපති.

විසයොතිආදීසු උභින්නම්පි රූපායතනමෙව විසයො. මංසචක්ඛු පන ආපාථගතමෙව පස්සති. ඉතරං අනාපාථගතං තිරොපබ්බතාදිගතම්පි. දිබ්බචක්ඛුස්ස ච අතිසුඛුමම්පි රූපං ගොචරො, න තාදිසං ඉතරස්සාති එවමෙතෙසං ආනුභාවගොචරා අසදිසා.

උපාදිණ්ණං හුත්වා අනුපාදිණ්ණං හොතීති පුට්ඨො යස්මා මංසචක්ඛු උපාදිණ්ණං, දිබ්බචක්ඛු අනුපාදිණ්ණං, න ච මංසචක්ඛුමෙව දිබ්බචක්ඛූති ඉච්ඡති, තස්මා පටික්ඛිපති. දුතියං පුට්ඨො යස්මා “මංසචක්ඛුස්ස උප්පාදො, මග්ගො දිබ්බස්ස චක්ඛුනො”ති වචනං නිස්සාය මංසචක්ඛුපච්චයා දිබ්බචක්ඛු උප්පජ්ජති, තඤ්ච රූපාවචරිකානං චතුන්නං මහාභූතානං පසාදොති ඉච්ඡති, තස්මා පටිජානාති. කාමාවචරං හුත්වාති පුට්ඨොපි යස්මා න මංසචක්ඛුමෙව දිබ්බචක්ඛූති ඉච්ඡති, තස්මා පටික්ඛිපති. දුතියං පුට්ඨො රූපාවචරජ්ඣානපච්චයෙන උප්පන්නත්තා රූපාවචරං නාම ජාතන්ති පටිජානාති.