චිත්තට්ඨිතිකථාවණ්ණනා
ඉදානි චිත්තට්ඨිතිකථා නාම හොති. තත්ථ යෙසං සමාපත්තිචිත්තඤ්චෙව භවඞ්ගචිත්තඤ්ච අනුප්පබන්ධෙන පවත්තමානං දිස්වා “එකමෙව චිත්තං චිරං තිට්ඨතී”ති ලද්ධි සෙය්යථාපි එතරහි හෙට්ඨා වුත්තප්පභෙදානං අන්ධකානං, තංලද්ධිවිසොධනත්ථං එකං, චිත්තං දිවසං තිට්ඨතීති පුච්ඡා සකවාදිස්ස, පටිඤ්ඤා පරවාදිස්ස. උපඩ්ඪදිවසො උප්පාදක්ඛණොති එත්ථ ඨිතික්ඛණං අනාමසිත්වා “අනිච්චා වත සඞ්ඛාරා, උප්පාදවයධම්මිනො”ති (සං· නි· 1.186; 2.143) දෙසනානයෙන උප්පාදවයවසෙනෙව පුච්ඡා කතා.
තෙ ධම්මා චිත්තෙන ලහුපරිවත්තාති පුට්ඨො චිත්තතො ලහුතරපරිවත්තිනො ධම්මෙ අපස්සන්තො පටික්ඛිපති. දුතියං පුට්ඨො යස්ස චිත්තස්ස දීඝට්ඨිතිං ඉච්ඡති, තං සන්ධාය පටිජානාති. යාවතායුකං තිට්ඨතීති පඤ්හෙ “චුල්ලාසීතිසහස්සානි, කප්පා තිට්ඨන්ති යෙ මරූ”තිආදිවචනවසෙන (මහානි· 10) ආරුප්පතො අඤ්ඤත්ර පටික්ඛිපති, ආරුප්පෙ පටිජානාති. මුහුත්තං මුහුත්තං උප්පජ්ජතීති පඤ්හෙ පරවාදිස්ස “උප්පාදවයධම්මිනො”තිආදිසුත්තවිරොධභයෙන පටිජානාති. ඨිතිං පනස්ස ලද්ධිවසෙන ඉච්ඡති. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.
චිත්තට්ඨිතිකථාවණ්ණනා.
කුක්කුළකථාවණ්ණනා
ඉදානි කුක්කුළකථා නාම හොති. තත්ථ යෙසං “සබ්බං, භික්ඛවෙ, ආදිත්තං (සං· නි· 4.28; මහාව· 54) සබ්බෙ සඞ්ඛාරා දුක්ඛා”තිආදීනි (ධ· ප· 278) සුත්තානි අයොනිසො ගහෙත්වා “නිප්පරියායෙනෙව සබ්බෙ සඞ්ඛාරා කුක්කුළා වීතච්චිතඞ්ගාරසම්මිස්සා ඡාරිකනිරයසදිසා”ති ලද්ධි, සෙය්යථාපි එතරහි ගොකුලිකානං; තෙසං නානප්පකාරසුඛසන්දස්සනෙන තං ලද්ධිං විවෙචෙතුං පුච්ඡා සකවාදිස්ස, පටිඤ්ඤා පරවාදිස්ස. තත්ථ අනොධිං කත්වාති ඔධිං මරියාදං කොට්ඨාසං අකරිත්වා, අවිසෙසෙන සබ්බෙයෙවාති අත්ථො. සෙසං සබ්බං පාළිනයෙනෙව වෙදිතබ්බං සද්ධිං සුත්තසාධනායාති.
කුක්කුළකථාවණ්ණනා.
අනුපුබ්බාභිසමයකථාවණ්ණනා
ඉදානි අනුපුබ්බාභිසමයකථා නාම හොති. තත්ථ යෙසං –
“අනුපුබ්බෙන මෙධාවී, ථොකං ථොකං ඛණෙ ඛණෙ;
කම්මාරො රජතස්සෙව, නිද්ධමෙ මලමත්තනො”ති. (ධ· ප· 239) –
ආදීනි සුත්තානි අයොනිසො ගහෙත්වා “සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපන්නො එකච්චෙ කිලෙසෙ දුක්ඛදස්සනෙන පජහති, එකච්චෙ සමුදයනිරොධමග්ගදස්සනෙන, තථා සෙසාපීති එවං සොළසහි කොට්ඨාසෙහි අනුපුබ්බෙන කිලෙසප්පහානං කත්වා අරහත්තපටිලාභො හොතී”ති එවරූපා නානාභිසමයලද්ධි උප්පන්නා, සෙය්යථාපි එතරහි අන්ධකසබ්බත්ථිකසම්මිතියභද්රයානිකානං; තෙසං ලද්ධිවිවෙචනත්ථං අනුපුබ්බාභිසමයොති පුච්ඡා සකවාදිස්ස, පටිඤ්ඤා ඉතරස්ස. අනුපුබ්බෙන සොතාපත්තිමග්ගන්ති පුට්ඨො පන එකස්ස මග්ගස්ස බහුභාවාපත්තිභයෙන පටික්ඛිපති. දුතියං පුට්ඨො දුක්ඛදස්සනාදිවසෙන පටිජානාති. තානි වා චත්තාරිපි ඤාණානි එකො සොතාපත්තිමග්ගොයෙවාති පටිජානාති, ඵලං පන එකමෙව ඉච්ඡති, තස්මා පටික්ඛිපති. සකදාගාමිමග්ගාදීසුපි එසෙව නයො.