ඉදානි අච්චන්තනියාමකථා නාම හොති. තත්ථ යෙසං “සකිං නිමුග්ගො නිමුග්ගොව හොතී”ති (අ· නි· 7.15) සුත්තං නිස්සාය “අත්ථි පුථුජ්ජනස්ස අච්චන්තනියාමතා”ති ලද්ධි, සෙය්යථාපි එකච්චානං උත්තරාපථකානං, තෙ සන්ධාය පුච්ඡා සකවාදිස්ස, පටිඤ්ඤා ඉතරස්ස. මාතුඝාතකොතිආදි “නියතමිච්ඡාදිට්ඨිකස්ස ච මාතුඝාතකාදීනඤ්ච සමානෙ මිච්ඡත්තනියාමෙ මාතුඝාතකාදීහිපි තෙ අච්චන්තනියතෙහි භවිතබ්බ”න්ති චොදනත්ථං වුත්තං. ඉතරො “නියතමිච්ඡාදිට්ඨිකො සංසාරඛාණුකො භවන්තරෙපි නියතොව ඉමෙ පන එකස්මිඤ්ඤෙව අත්තභාවෙ”ති ලද්ධියා න හෙවන්ති පටික්ඛිපති .

විචිකිච්ඡා උප්පජ්ජෙය්යාති “අයං නියතො වා නො වා”ති එවං උප්පජ්ජෙය්යාති පුච්ඡති. ඉතරො අනුප්පත්තිකාරණං අපස්සන්තො පටිජානාති. නුප්පජ්ජෙය්යාති පුට්ඨො පන යං දිට්ඨිං ආසෙවන්තො නියාමං ඔක්කන්තො, තත්ථ අනුප්පත්තිං සන්ධාය පටිජානාති. තතො පහීනාති පුට්ඨො මග්ගෙන අප්පහීනත්තා පටික්ඛිපති, තං දිට්ඨිං ආරබ්භ අසමුදාචාරතො පටිජානාති. අථ නං යස්මා පහානං නාම විනා අරියමග්ගෙන නත්ථි, තස්මා තස්ස වසෙන චොදෙතුං සොතාපත්තිමග්ගෙනාතිආදිමාහ. සො එකමග්ගෙනාපි අප්පහීනත්තා පටික්ඛිපති. පුන කතමෙනාති පුට්ඨො මිච්ඡාමග්ගං සන්ධාය අකුසලෙනාතිආදිමාහ.

උච්ඡෙදදිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්යාති දුතියනියාමුප්පත්තිං පුච්ඡති. ඉතරො යස්මා “යෙපි තෙ ඔක්කලා වයභිඤ්ඤා නත්ථිකවාදා අකිරියවාදා අහෙතුකවාදා”ති (ම· නි· 3.143) වචනතො තිස්සොපි නියතමිච්ඡාදිට්ඨියො එකස්ස උප්පජ්ජන්ති, තස්මා පටිජානාති.

අථ නං “න ච නාම සො අච්චන්තනියාමො”ති චොදෙතුං හඤ්චීතිආදිමාහ. අච්චන්තනියතස්ස හි දුතියනියාමො නිරත්ථකො. නුප්පජ්ජෙය්යාති පඤ්හෙ යං සස්සතදිට්ඨියා සස්සතන්ති ගහිතං, තදෙව උච්ඡිජ්ජිස්සතීති ගහෙත්වා අනුප්පත්තිං සන්ධාය පටිජානාති. පහීනාති පුට්ඨො මග්ගෙන අප්පහීනත්තා පටික්ඛිපති, වුත්තනයෙන අනුප්පජ්ජනතො පටිජානාති. සස්සතදිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්යාතිආදීසුපි එසෙව නයො. සෙසං විචිකිච්ඡාවාරෙ වුත්තනයමෙව.

න වත්තබ්බන්ති පුච්ඡා පරවාදිස්ස, සුත්තස්ස අත්ථිතාය පටිඤ්ඤා සකවාදිස්ස. න පන සො භවන්තරෙපි නිමුග්ගොව. ඉමස්මිඤ්ඤෙව හි භවෙ අභබ්බො සො තං දිට්ඨිං පජහිතුන්ති අයමෙත්ථ අධිප්පායො, තස්මා අසාධකමෙතන්ති. සබ්බකාලං උම්මුජ්ජිත්වා නිමුජ්ජතීතිආදි වචනමත්තෙ අභිනිවෙසං අකත්වා අත්ථො පරියෙසිතබ්බොති දස්සනත්ථං වුත්තන්ති.

ඉදානි ඉන්ද්රියකථා නාම හොති. තත්ථ ලොකියා සද්ධා සද්ධා එව නාම, න සද්ධින්ද්රියං. තථා ලොකියං වීරියං…පෙ… සති… සමාධි… පඤ්ඤා පඤ්ඤායෙව නාම, න පඤ්ඤින්ද්රියන්ති යෙසං ලද්ධි, සෙය්යථාපි හෙතුවාදානඤ්චෙව මහිසාසකානඤ්ච; තෙ සන්ධාය පුච්ඡා සකවාදිස්ස, පටිඤ්ඤා ඉතරස්ස . නත්ථි ලොකියා සද්ධාතිආදි යස්මා ලොකියාපි සද්ධාදයොව ධම්මා අධිපතියට්ඨෙන ඉන්ද්රියං, න සද්ධාදීහි අඤ්ඤං සද්ධින්ද්රියාදි නාම අත්ථි, තස්මා ලොකියානම්පි සද්ධාදීනඤ්ඤෙව සද්ධින්ද්රියාදිභාවදස්සනත්ථං වුත්තං. අත්ථි ලොකියො මනොතිආදි යථා තෙ ලොකියාපි මනාදයො ධම්මා මනින්ද්රියාදීනි, එවං ලොකියා සද්ධාදයොපි සද්ධින්ද්රියානීති උපමාය තස්සත්ථස්ස විභාවනත්ථං වුත්තං. සෙසමෙත්ථ යථාපාළිමෙව නිය්යාතීති.

ඉදානි අසඤ්චිච්චකථා නාම හොති. තත්ථ “ආනන්තරියවත්ථූනි නාම ගරූනි භාරියානි, තස්මා අසඤ්චිච්චාපි තෙසු වත්ථූසු විකොපිතෙසු ආනන්තරිකො හොතී”ති යෙසං ලද්ධි, සෙය්යථාපි එකච්චානං උත්තරාපථකානං; තෙ සන්ධාය අසඤ්චිච්චාති පුච්ඡා සකවාදිස්ස, ලද්ධිවසෙන පටිඤ්ඤා ඉතරස්ස. අථ නං “යස්මා ආනන්තරියකම්මං නාම කම්මපථප්පත්තං. යදි ච අසඤ්චිච්ච කම්මපථභෙදො සියා, අවසෙසා පාණාතිපාතාදයොපි අසඤ්චිච්ච භවෙය්යු”න්ති චොදනත්ථං අසඤ්චිච්චපාණං හන්ත්වාතිආදිමාහ. ඉතරො තථාරූපාය ලද්ධියා අභාවෙන පටික්ඛිපති. සෙසං යථාපාළිමෙව නිය්යාති. න වත්තබ්බං මාතුඝාතකොති පුච්ඡා පරවාදිස්ස, රොගපටිකාරාදිකාලෙ අසඤ්චිච්ච ඝාතං සන්ධාය පටිඤ්ඤා සකවාදිස්ස. නනු මාතා ජීවිතා වොරොපිතාති පඤ්හෙපි අසඤ්චිච්ච වොරොපිතං සන්ධාය පටිඤ්ඤා සකවාදිස්සෙව. එවං අධිප්පායං පන අග්ගහෙත්වා හඤ්චීති ලද්ධිපතිට්ඨාපනං ඉතරස්ස. තං අයොනිසො පතිට්ඨාපිතත්තා අප්පතිට්ඨිතමෙව. පිතුඝාතකාදීසුපි එසෙව නයො. සඞ්ඝභෙදකෙ පන ධම්මසඤ්ඤිං සන්ධාය සඞ්ඝභෙදො ආනන්තරිකොති පුච්ඡා සකවාදිස්ස, “සඞ්ඝං සමග්ගං භෙත්වාන, කප්පං නිරයම්හි පච්චතී”ති වචනං අයොනිසො ගහෙත්වා පටිඤ්ඤා පරවාදිස්ස. පුන සබ්බෙති පුට්ඨො සකපක්ඛෙ ධම්මසඤ්ඤිං සන්ධාය පටික්ඛිපති, පරපක්ඛෙ ධම්මසඤ්ඤිං සන්ධාය පටිජානාති. ධම්මසඤ්ඤීති පඤ්හද්වයෙපි එසෙව නයො. නනු වුත්තං භගවතාති සුත්තං එකන්තෙනෙව ධම්මවාදිස්ස ආනන්තරිකභාවදස්සනත්ථං වුත්තං. ආපායිකො නෙරයිකොති ගාථායපි අධම්මවාදීයෙව අධිප්පෙතො. ඉතරො පන අධිප්පායං අග්ගහෙත්වා ලද්ධිං පතිට්ඨපෙති. සා අයොනිසො පතිට්ඨාපිතත්තා අප්පතිට්ඨිතායෙවාති.