ඉදානි නත්ථි අරහතො අකාලමච්චූතිකථා නාම හොති. තත්ථ “නාහං, භික්ඛවෙ, සඤ්චෙතනිකානං කම්මානං කතානං උපචිතානං අපටිසංවෙදිත්වා බ්යන්තීභාවං වදාමී”ති (අ· නි· 10.217) සුත්තස්ස අත්ථං අයොනිසො ගහෙත්වා “අරහතා නාම සබ්බකම්මවිපාකං පටිසංවෙදයිත්වාව පරිනිබ්බායිතබ්බං, තස්මා නත්ථි, අරහතො අකාලමච්චූ”ති යෙසං ලද්ධි, සෙය්යථාපි රාජගිරිකානඤ්චෙව සිද්ධත්ථිකානඤ්ච; තෙ සන්ධාය පුච්ඡා සකවාදිස්ස, පටිඤ්ඤා ඉතරස්ස. අථ නං “සචෙ තස්ස නත්ථි අකාලමච්චු, අරහන්තඝාතකෙන නාම න භවිතබ්බ”න්ති චොදෙතුං නත්ථි අරහන්තඝාතකොති ආහ. ඉතරො ආනන්තරියකම්මස්ස චෙව තාදිසානඤ්ච පුග්ගලානං සබ්භාවතො පටික්ඛිපති.

විසං න කමෙය්යාති පඤ්හෙ “යාව පුබ්බෙ කතකම්මං පරික්ඛයං න ගච්ඡති, තාව න කමතී”ති ලද්ධියා පටික්ඛිපති. සෙසමෙත්ථ යථාපාළිමෙව නිය්යාති.

නාහං, භික්ඛවෙති සුත්තං ඉදං සන්ධාය වුත්තං – සඤ්චෙතනිකානං කම්මානං කතානං විපාකං අපටිසංවෙදිත්වා අවින්දිත්වා අනනුභවිත්වා බ්යන්තීභාවං තෙසං කම්මානං පරිවටුමපරිච්ඡින්නභාවං න වදාමි, තඤ්ච ඛො දිට්ඨධම්මවෙදනීයානං දිට්ඨෙව ධම්මෙ, න තතො පරං, උපපජ්ජවෙදනීයානං අනන්තරං උපපත්තිං උපපජ්ජිත්වාව න තතො පරං, අපරාපරියවෙදනීයානං යදා විපාකොකාසං ලභන්ති, තථාරූපෙ අපරාපරෙ වා පරියායෙ. එවං සබ්බථාපි සංසාරපවත්තෙ සති ලද්ධවිපාකවාරෙ කම්මෙ න විජ්ජතෙසො ජගතිප්පදෙසො, යත්ථට්ඨිතො මුච්චෙය්ය පාපකම්මාති. එවං සන්තෙ යදෙතං “අලද්ධවිපාකවාරම්පි කම්මං අවස්සං අරහතො පටිසංවෙදිතබ්බ”න්ති කප්පනාවසෙන “නත්ථි අරහතො අකාලමච්චූ”ති ලද්ධිපතිට්ඨාපනං කතං, තං දුක්කටමෙවාති.

ඉදානි සබ්බමිදං කම්මතොතිකථා නාම හොති. තත්ථ “කම්මුනා වත්තති ලොකො”ති සුත්තං නිස්සාය “සබ්බමිදං කම්මකිලෙසවිපාකවට්ටං කම්මතොව හොතී”ති යෙසං ලද්ධි , සෙය්යථාපි රාජගිරිකානඤ්චෙව සිද්ධත්ථිකානඤ්ච; තෙ සන්ධාය සබ්බමිදන්ති පුච්ඡා සකවාදිස්ස, පටිඤ්ඤා ඉතරස්ස. අථ නං “එවං සන්තෙ කම්මම්පි කම්මතො ආපජ්ජතී”ති චොදෙතුං කම්මම්පි කම්මතොති ආහ. ඉතරො යදි කම්මම්පි කම්මතොව නාම තං කම්මං විපාකොයෙව සියාති පටික්ඛිපති. පුබ්බෙකතහෙතූති “යදි සබ්බමිදං කම්මතො, පුබ්බෙකතහෙතුනා තෙන භවිතබ්බ”න්ති චොදෙතුං පුච්ඡති, ඉතරො පුබ්බෙකතහෙතුවාදභයෙන පටික්ඛිපති.

කම්මවිපාකතොති “යදි සබ්බමිදං කම්මතො, යං අතීතභවෙ පවත්තස්ස හෙතුභූතං කම්මං, තම්පි පුරිමතරෙ භවෙ කම්මතොති කම්මවිපාකො සම්පජ්ජති, තෙන තෙ සබ්බමිදං කම්මවිපාකතො ආපජ්ජතී”ති චොදෙතුං පුච්ඡති. ඉතරො බීජතො අංකුරස්සෙව පච්චුප්පන්නපවත්තස්ස කම්මතො නිබ්බත්තිං සන්ධාය පටික්ඛිපති. දුතියං පුට්ඨො තස්සාපි කම්මස්ස බීජස්ස පුරිමබීජතො විය පුරිමකම්මතො පවත්තත්තා පටිජානාති. පාණං හනෙය්යාතිආදි “යදි සබ්බං කම්මවිපාකතො, පාණාතිපාතාදීනි කම්මවිපාකෙනෙව කරෙය්යා”ති චොදෙතුං වුත්තං. ඉතරො දුස්සීල්යචෙතනාපි පුරිමකම්මනිබ්බත්තා එකෙන පරියායෙන විපාකොයෙවාති ලද්ධියා පටිජානාති. අථ නං “යදි තෙ පාණාතිපාතො කම්මවිපාකතො නිබ්බත්තති, පාණාතිපාතො විය විපාකොපි සඵලො ආපජ්ජතී”ති චොදෙතුං සඵලොති ආහ. ඉතරො පාණාතිපාතස්ස නිරයසංවත්තනිකාදිභාවතො සඵලතං පස්සන්තො පටිජානාති. කම්මවිපාකස්ස පන ඉදං නාම ඵලන්ති වුත්තට්ඨානං අපස්සන්තො පටික්ඛිපති. අදින්නාදානාදීසුපි එසෙව නයො. ගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරො සඵලොති දෙය්යධම්මවසෙන දානඵලං පුච්ඡති. කම්මුනා වත්තතීති සුත්තං “නත්ථි කම්ම”න්ති අකම්මවාදිතං පටික්ඛිපිත්වා “අත්ථි කම්ම”න්ති කම්මවාදිතං කම්මස්සකතං දීපෙති. න සබ්බස්සෙව කම්මතො නිබ්බත්තිං, තස්මා අසාධකන්ති.

ඉදානි ඉන්ද්රියබද්ධකථා නාම හොති. තත්ථ දුවිධං දුක්ඛං – ඉන්ද්රියබද්ධං, අනින්ද්රියබද්ධඤ්ච. ඉන්ද්රියබද්ධං දුක්ඛවත්ථුතාය දුක්ඛං, අනින්ද්රියබද්ධං උදයබ්බයපටිපීළනට්ඨෙන “යදනිච්චං තං දුක්ඛ”න්ති සඞ්ගහිතත්තා දුක්ඛං. ඉමං විභාගං අග්ගහෙත්වා “යස්ස පරිඤ්ඤාය භගවති බ්රහ්මචරියං වුස්සති, තං ඉන්ද්රියබද්ධමෙව දුක්ඛං, න ඉතර”න්ති යෙසං ලද්ධි, සෙය්යථාපි හෙතුවාදානං, තෙසං ඉතරස්සාපි දුක්ඛභාවං දස්සෙතුං ඉන්ද්රියබද්ධඤ්ඤෙවාති පුච්ඡා සකවාදිස්ස, පටිඤ්ඤා ඉතරස්ස. අථ නං “යස්මා භගවතා ‘යදනිච්චං තං දුක්ඛ’න්ති වුත්තං, තස්මා ඉන්ද්රියබද්ධෙනෙව තෙන අනිච්චෙන භවිතබ්බ”න්ති චොදෙතුං ඉන්ද්රියබද්ධඤ්ඤෙව අනිච්චන්තිආදිමාහ. නනු අනින්ද්රියබද්ධං අනිච්චන්ති නනු පථවීපබ්බතපාසාණාදි අනින්ද්රියබද්ධම්පි අනිච්චන්ති අත්ථො.