ඉදානි සංවරො කම්මන්තිකථා නාම හොති. තත්ථ “චක්ඛුනා රූපං දිස්වා නිමිත්තග්ගාහී හොති, න නිමිත්තග්ගාහී හොතී”ති සුත්තං නිස්සාය “සංවරොපි අසංවරොපි කම්ම”න්ති යෙසං ලද්ධි, සෙය්යථාපි මහාසංඝිකානං; තෙ සන්ධාය පුච්ඡා සකවාදිස්ස, පටිඤ්ඤා ඉතරස්ස.

අථ නං යා සකසමයෙ චෙතනා “කම්ම”න්ති වුත්තා යථා සා කායවචීමනොද්වාරෙසු පවත්තමානා කායකම්මාදිනාමං ලභති, තථා “යදි තෙ සංවරො කම්මං, සොපි චක්ඛුන්ද්රියාදීසු පවත්තමානො චක්ඛුකම්මාදිනාමං ලභෙය්යා”ති චොදෙතුං චක්ඛුන්ද්රියසංවරො චක්ඛුකම්මන්තිආදිමාහ. ඉතරො තාදිසං සුත්තපදං අපස්සන්තො චතූසු ද්වාරෙසු පටික්ඛිපිත්වා පඤ්චමෙ කායද්වාරෙ පසාදකායං සන්ධාය පටික්ඛිපති, විඤ්ඤත්තිකායං සන්ධාය පටිජානාති. සො හි පසාදකායම්පි විඤ්ඤත්තිකායම්පි කායින්ද්රියන්ත්වෙව ඉච්ඡති. මනොද්වාරෙපි විපාකද්වාරං සන්ධාය පටික්ඛිපති, කම්මද්වාරං සන්ධාය පටිජානාති. අසංවරෙපි එසෙව නයො. “චක්ඛුනා රූපං දිස්වා”ති සුත්තං තෙසු ද්වාරෙසු සංවරාසංවරමෙව දීපෙති, න තස්ස කම්මභාවං, තස්මා අසාධකන්ති.

ඉදානි කම්මකථා නාම හොති. තත්ථ “නාහං, භික්ඛවෙ, සඤ්චෙතනිකානං කම්මාන”න්ති (අ· නි· 10.217) සුත්තපදං නිස්සාය “සබ්බං කම්මං සවිපාක”න්ති යෙසං ලද්ධි, සෙය්යථාපි මහාසංඝිකානං; තෙසං “චෙතනාහං, භික්ඛවෙ, කම්මං වදාමී”ති (අ· නි· 6.63) සත්ථාරා අවිසෙසෙන චෙතනා “කම්ම”න්ති වුත්තා; සා ච කුසලාකුසලාව සවිපාකා, අබ්යාකතා අවිපාකාති ඉමං විභාගං දස්සෙතුං සබ්බං කම්මන්ති පුච්ඡා සකවාදිස්ස, පටිඤ්ඤා ඉතරස්ස. පුන සබ්බා චෙතනාති පඤ්හෙසු අබ්යාකතං සන්ධාය පටික්ඛෙපො, කුසලාකුසලෙ සන්ධාය පටිඤ්ඤා වෙදිතබ්බා . විපාකාබ්යාකතාතිආදි සවිපාකාවිපාකචෙතනං සරූපෙන දස්සෙතුං වුත්තං. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙව. “නාහං, භික්ඛවෙ”ති සුත්තං සති පච්චයෙ දිට්ඨධම්මාදීසු විපාකපටිසංවෙදනං සන්ධාය වුත්තං, තස්මා අසාධකන්ති.

ඉදානි සද්දො විපාකොතිකථා නාම හොති. තත්ථ “සො තස්ස කම්මස්ස කතත්තා උපචිතත්තා උස්සන්නත්තා විපුලත්තා බ්රහ්මස්සරො හොතී”තිආදීනි (දී· නි· 3.236) අයොනිසො ගහෙත්වා “සද්දො විපාකො”ති යෙසං ලද්ධි, සෙය්යථාපි මහාසංඝිකානං; තෙසං “කම්මසමුට්ඨානා අරූපධම්මාව විපාකාති නාමං ලභන්ති. රූපධම්මෙසු පනායං වොහාරො නත්ථී”ති දස්සෙතුං පුච්ඡා සකවාදිස්ස, පටිඤ්ඤා ඉතරස්ස. සුඛවෙදනීයොතිආදි “විපාකො නාම එවරූපො හොතී”ති දස්සනත්ථං වුත්තං. “සො තස්ස කම්මස්සා”ති සුත්තං ලක්ඛණපටිලාභදස්සනත්ථං වුත්තං. මහාපුරිසො හි කම්මස්ස කතත්තා සුචිපරිවාරොපි හොති, න ච පරිවාරො විපාකො, තස්මා අසාධකමෙතන්ති.

ඉදානි සළායතනකථා නාම හොති. තත්ථ යස්මා සළායතනං කම්මස්ස කතත්තා උප්පන්නං, තස්මා “විපාකො”ති යෙසං ලද්ධි, සෙය්යථාපි මහාසංඝිකානං; තෙ සන්ධාය චක්ඛායතනං විපාකොති පුච්ඡා සකවාදිස්ස, පටිඤ්ඤා ඉතරස්ස. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව. සළායතනං විපාකොති එත්ථ මනායතනං සියා විපාකො. සෙසානි කෙවලං කම්මසමුට්ඨානානි, න විපාකො. තස්මා අසාධකමෙතන්ති.

ඉදානි සත්තක්ඛත්තුපරමකථා නාම හොති, තත්ථ යස්මා “සත්තක්ඛත්තුපරමො”ති වුත්තං, තස්මා “සත්තක්ඛත්තුපරමො පුග්ගලො සත්තක්ඛත්තුපරමතාය නියතො”ති යෙසං ලද්ධි, සෙය්යථාපි උත්තරාපථකානං; තෙසං ඨපෙත්වා “අරියමග්ගං අඤ්ඤො තස්ස නියමො නත්ථි, යෙන සො සත්තක්ඛත්තුපරමතාය නියතො භවෙය්යා”ති ඉමං විභාගං දස්සෙතුං පුච්ඡා සකවාදිස්ස, පටිඤ්ඤා ඉතරස්ස.