ඉදානි අනුසයා අබ්යාකතා, අහෙතුකා, චිත්තවිප්පයුත්තාති තිස්සොපි අනුසයකථා නාම හොන්ති. තත්ථ යස්මා පුථුජ්ජනො කුසලාබ්යාකතෙ චිත්තෙ වත්තමානෙ “සානුසයො”ති වත්තබ්බො, යො චස්ස තස්මිං ඛණෙ හෙතු, න තෙන හෙතුනා අනුසයා සහෙතුකා, න තෙන චිත්තෙන සම්පයුත්තා, තස්මා “තෙ අබ්යාකතා, අහෙතුකා, චිත්තවිප්පයුත්තා”ති යෙසං ලද්ධි, සෙය්යථාපි මහාසංඝිකානඤ්චෙව සම්මිතියානඤ්ච; තෙ සන්ධාය තීසුපි කථාසු පුච්ඡා සකවාදිස්ස, පටිඤ්ඤා ඉතරස්ස. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා සක්කා පාළිමග්ගෙනෙව ජානිතුන්ති, තස්මා න විත්ථාරිතන්ති.

ඉදානි ඤාණකථා නාම හොති. තත්ථ මග්ගඤාණෙන අඤ්ඤාණෙ විගතෙපි පුන චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිවසෙන ඤාණවිප්පයුත්තචිත්තෙ වත්තමානෙ යස්මා තං මග්ගචිත්තං න පවත්තති, තස්මා “න වත්තබ්බං ඤාණී”ති යෙසං ලද්ධි, සෙය්යථාපි මහාසංඝිකානං; තෙ සන්ධාය පුච්ඡා සකවාදිස්ස, පටිඤ්ඤා ඉතරස්ස. අථ නං “යදි අඤ්ඤාණෙ විගතෙ ‘ඤාණී’ති පඤ්ඤත්ති න සියා, රාගාදීසු විගතෙසු වීතරාගාදිපඤ්ඤත්තිපි න සියාති පුග්ගලපඤ්ඤත්තියං අකොවිදොසී”ති චොදෙතුං රාගෙ විගතෙතිආදිමාහ. ඉතරො තෙසු විගතෙසු සරාගාදිභාවෙ යුත්තිං අපස්සන්තො පටික්ඛිපති. පරියොසානෙ යස්මා ඤාණපටිලාභෙන සො ඤාණීති වත්තබ්බතං අරහති, තස්මා න හෙවන්ති පටික්ඛෙපො සකවාදිස්සාති.

ඉදානි ඤාණං චිත්තවිප්පයුත්තන්තිකථා නාම හොති. තත්ථ යස්මා අරහා චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිසමඞ්ගී පටිලද්ධං මග්ගඤාණං සන්ධාය “ඤාණී”ති වුච්චති, න චස්ස තං තෙන චිත්තෙන සම්පයුත්තං, තස්මා “ඤාණං චිත්තවිප්පයුත්ත”න්ති යෙසං ලද්ධි, සෙය්යථාපි පුබ්බසෙලියානං; තෙ සන්ධාය පුච්ඡා සකවාදිස්ස, පටිඤ්ඤා ඉතරස්ස. අථ නං “යදි තෙ ඤාණං චිත්තවිප්පයුත්තං චිත්තවිප්පයුත්තෙසු රූපාදීසු අඤ්ඤතරං සියා”ති චොදෙතුං රූපන්තිආදිමාහ. ඉතරො පටික්ඛිපති. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව. පරියොසානෙ පන පඤ්ඤවාති පුට්ඨො පටිලාභවසෙන තං පවත්තිං ඉච්ඡති, තස්මා පටිජානාතීති.

ඉදානි ඉදං දුක්ඛන්තිකථා නාම හොති. තත්ථ යෙසං “ලොකුත්තරමග්ගක්ඛණෙ යොගාවචරො ඉදං දුක්ඛන්ති වාචං භාසති, එවමස්ස ඉදං දුක්ඛන්ති වාචං භාසතො ච ඉදං දුක්ඛන්ති ඤාණං පවත්තතී”ති ලද්ධි, සෙය්යථාපි අන්ධකානං; තෙ සන්ධාය පුච්ඡා සකවාදිස්ස, මග්ගක්ඛණෙ තථා වාචාභාසනං ඤාණප්පවත්තිඤ්ච සන්ධාය පටිඤ්ඤා ඉතරස්ස. යස්මා පන සො සෙසසච්චපටිසංයුත්තං වාචං පුථුජ්ජනොව භාසති , න ච තස්ස තථා ඤාණප්පවත්තීති ඉච්ඡති, තස්මා සමුදයාදිපඤ්හෙසු පටික්ඛිපති. රූපං අනිච්චන්තිආදි දුක්ඛපරියායදස්සනවසෙන වුත්තං. ඉතරො පන සකසමයෙ තාදිසං වොහාරං අපස්සන්තො පටික්ඛිපති. ඉති ච දන්ති චාතිආදි යදි තස්ස දුක්ඛෙ ඤාණං පවත්තති, ඉ-කාර දං-කාර දු-කාර ඛ-කාරෙසු පටිපාටියා චතූහි ඤාණෙහි පවත්තිතබ්බන්ති දස්සෙතුං වුත්තං. ඉතරො පන තථා න ඉච්ඡති, තස්මා පටික්ඛිපති.

ඉදානි ඉද්ධිබලකථා නාම හොති. තත්ථ ඉද්ධිපාදභාවනානිසංසස්ස අත්ථං අයොනිසො ගහෙත්වා “ඉද්ධිබලෙන සමන්නාගතො කප්පං තිට්ඨෙය්යා”ති යෙසං ලද්ධි, සෙය්යථාපි මහාසංඝිකානං; තෙ සන්ධාය ඉද්ධිබලෙන සමන්නාගතො කප්පං තිට්ඨෙය්යාති පුච්ඡා සකවාදිස්ස. තත්ථ කප්පො නාම මහාකප්පො, කප්පෙකදෙසො, ආයුකප්පොති තිවිධො. “චත්තාරිමානි, භික්ඛවෙ, කප්පස්ස අසඞ්ඛ්යෙය්යානී”ති (අ· නි· 4.156) එත්ථ හි මහාකප්පොව කප්පොති වුත්තො. “බ්රහ්මකායිකානං දෙවානං කප්පො ආයුප්පමාණ”න්ති (අ· නි· 4.123) එත්ථ කප්පෙකදෙසා. “කප්පං නිරයම්හි පච්චති, කප්පං සග්ගම්හි මොදතී”ති (චූළව· 354) එත්ථ ආයුකප්පො. ආයුකප්පනං ආයුවිධානං කම්මස්ස විපාකවසෙන වා වස්සගණනාය වා ආයුපරිච්ඡෙදොති අත්ථො. තෙසු මහාකප්පං සන්ධාය පුච්ඡති, ඉතරො පටිජානාති.

අථ නං සකවාදී “සචෙ තෙ ඉද්ධිබලෙන සමන්නාගතො, ‘යො චිරං ජීවති, සො වස්සසතං අප්පං වා භිය්යො’ති (සං· නි· 2.143) එවං පරිච්ඡින්නා ආයුකප්පා උද්ධං මහාකප්පං වා මහාකප්පෙකදෙසං වා ජීවෙය්ය ඉද්ධිමයිකෙනස්ස ආයුනා භවිතබ්බ”න්ති චොදෙතුං ඉද්ධිමයිකො සො ආයූතිආදිමාහ. ඉතරො “ජීවිතින්ද්රියං නාම ඉද්ධිමයිකං නත්ථි, කම්මසමුට්ඨානමෙවා”ති වුත්තත්තා පටික්ඛිපති. කො පනෙත්ථ ඉද්ධිමතො විසෙසො, නනු අනිද්ධිමාපි ආයුකප්පං තිට්ඨෙය්යාති? අයං විසෙසො – ඉද්ධිමා හි යාවතායුකං ජීවිතප්පවත්තියා අන්තරායකරෙ ධම්මෙ ඉද්ධිබලෙන පටිබාහිත්වා අන්තරා අකාලමරණං නිවාරෙතුං සක්කොති, අනිද්ධිමතො එතං බලං නත්ථි. අයමෙතෙසං විසෙසො.