අනාගතං අත්ථීතිආදීසුපි එකච්චං අත්ථීති උප්පාදිනො ධම්මෙ සන්ධාය වදති. සෙසං සබ්බත්ථ හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා උත්තානත්ථමෙවාති.

ඉදානි සතිපට්ඨානකථා හොති. “තත්ථ – චතුන්නං, භික්ඛවෙ, සතිපට්ඨානානං සමුදයඤ්ච අත්ථඞ්ගමඤ්ච දෙසෙස්සාමී”ති (සං· නි· 5.408) සතිපට්ඨානසංයුත්තෙ වුත්තනයෙනෙව යෙසං කායාදයො සතියා ආරම්මණධම්මෙ ගහෙත්වා “සබ්බෙ ධම්මා සතිපට්ඨානා”ති ලද්ධි, සෙය්යථාපි එතරහි අන්ධකානං. අන්ධකා නාම පුබ්බසෙලියා, අපරසෙලියා, රාජගිරියා, සිද්ධත්ථිකාති ඉමෙ පච්ඡා උප්පන්නනිකායා. තෙසං ලද්ධිවිවෙචනත්ථං පුච්ඡා සකවාදිස්ස, පටිඤ්ඤා පරවාදිස්ස. තත්ථ යස්මා “පතිට්ඨාති එතෙසූති පට්ඨානා . කා පතිට්ඨාති? සති. සතියා පට්ඨානා සතිපට්ඨානා”ති ඉමිනා අත්ථෙන සතිගොචරාපි සතිපට්ඨානා. “පතිට්ඨහන්තීති පට්ඨානා. කා පතිට්ඨහන්ති? සතියො. සතියොව පට්ඨානා සතිපට්ඨානා”ති ඉමිනා අත්ථෙන සතියොව සතිපට්ඨානා. තස්මා ද්වෙපි වාදා පරියායෙන යුජ්ජන්ති. යෙ පන තං පරියායං පහාය එකන්තෙනෙව “සබ්බෙ ධම්මා සතිපට්ඨානා”ති වදන්ති, තෙ සන්ධාය පුච්ඡා සකවාදිස්ස, ආරම්මණවසෙන පටිඤ්ඤා පරවාදිස්ස. සබ්බෙ ධම්මා සතීති අනුයුත්තස්ස පන සබ්බෙසං සතිසභාවාභාවතො පටික්ඛෙපො තස්සෙව. තත්ථ ඛයගාමීතිආදීනි මග්ගවිසෙසනානි. එකායනමග්ගො හි කිලෙසානං ඛයභූතං නිබ්බානං ගච්ඡතීති ඛයගාමී. චත්තාරි සච්චානි බුජ්ඣන්තො ගච්ඡතීති බොධගාමී. වට්ටං අපචිනන්තො ගච්ඡතීති අපචයගාමී. එවමෙතෙහි පදෙහි “කිං තෙ සබ්බෙ ධම්මා එවරූපො තෙ එකායනො මග්ගො හොතී”ති පුච්ඡති. අනාසවා අසංයොජනියාතිආදීනිපි ලොකුත්තරභාවං පුච්ඡනත්ථාය වුත්තානි. බුද්ධානුස්සතීතිආදීනි පභෙදපුච්ඡාවසෙන වුත්තානි.

චක්ඛායතනං සතිපට්ඨානන්තිආදි සබ්බධම්මානං පභෙදපුච්ඡාවසෙන වුත්තං. තත්ථාපි සතිවසෙන පටික්ඛෙපො, ආරම්මණවසෙන පටිඤ්ඤාති. එවං සබ්බපඤ්හෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො. සුත්තසාධනා උත්තානත්ථායෙවාති.

ඉදානි හෙවත්ථිකථා නාම හොති. තත්ථ යෙසං “සබ්බෙපි අතීතාදිභෙදා ධම්මා රූපාදිවසෙන අත්ථි, අතීතං අනාගතපච්චුප්පන්නවසෙන, අනාගතපච්චුප්පන්නානි වා අතීතාදිවසෙන නත්ථි; තස්මා සබ්බමෙවිදං එවං අත්ථි එවං නත්ථී”ති ලද්ධි, සෙය්යථාපි එතරහි වුත්තප්පභෙදානං අන්ධකානං; තෙ සන්ධාය අතීතං අත්ථීති පුච්ඡා සකවාදිස්ස. හෙවත්ථි හෙව නත්ථීති විස්සජ්ජනං පරවාදිස්ස. තත්ථ හෙවාති එවං . අථ නං සකවාදී “යදි අතීතොව එවං අත්ථි, එවං නත්ථීති ලද්ධි, එවං සන්තෙ සොයෙව අත්ථි, සොයෙව නත්ථි නාමා”ති පුච්ඡන්තො සෙවත්ථි, සෙව නත්ථීති ආහ. ඉතරො තෙනෙව සභාවෙන අත්ථිතං, තෙනෙව නත්ථිතං සන්ධාය පටික්ඛිපති. දුතියං පුට්ඨො සකභාවෙනෙව අත්ථිතං, පරභාවෙනෙව නත්ථිතං සන්ධාය පටිජානාති. තතො පරං අත්ථට්ඨො නත්ථට්ඨොති අත්ථිසභාවො නත්ථිසභාවො නාම හොතීති පුච්ඡති. ඉමිනාවුපායෙන සබ්බවාරෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො. පරියොසානෙ පන “තෙන හි අතීතං හෙවත්ථි, හෙව නත්ථී”ති ච “තෙන හි රූපං හෙවත්ථි, හෙව නත්ථී”ති චාතිආදීනි වත්වා කිඤ්චාපි පරවාදිනා ලද්ධි පතිට්ඨාපිතා, අයොනිසො පතිට්ඨාපිතත්තා පනෙසා අප්පතිට්ඨාපිතායෙවාති.

ඉදානි පරූපහාරකථා නාම හොති. තත්ථ යෙ අරහත්තං පටිජානන්තානං අප්පත්තෙ පත්තසඤ්ඤීනං අධිමානිකානං කුහකානං වා අරහත්තං පටිජානන්තානං සුක්කවිස්සට්ඨිං දිස්වා “මාරකායිකා දෙවතා අරහතො අසුචිං උපසංහරන්තී”ති මඤ්ඤන්ති; සෙය්යථාපි එතරහි පුබ්බසෙලියා ච අපරසෙලියා ච; තෙ සන්ධාය අත්ථි අරහතොති පුච්ඡා සකවාදිස්ස, පටිඤ්ඤා ඉතරස්ස. ඉදානි යස්මා සුක්කවිස්සට්ඨි නාම රාගසමුට්ඨානා හොති, තස්මා අත්ථි අරහතො රාගොති අනුයොගො ආරද්ධො. සො සබ්බොපි උත්තානත්ථොයෙව.

මාරකායිකා දෙවතා අත්තනොතිආදිපඤ්හෙ යස්මා තාසං දෙවතානං සුක්කවිස්සට්ඨි නාම නත්ථි, අඤ්ඤෙසම්පි සුක්කං ගහෙත්වා න උපසංහරන්ති, අරහතො පන සුක්කමෙව නත්ථි, තස්මා න හෙවන්ති පටික්ඛිපති.