චතුබ්බිධසඞ්ගහාවසානෙ දිට්ඨාදීනං පච්ඡිමපදස්ස භෙදාභාවෙන ආදිතො පට්ඨාය පුච්ඡං අකත්වාව රූපායතනං දිට්ඨං සද්දායතනං සුතන්තිආදි වුත්තං. තත්ථ රූපායතනං චක්ඛුනා ඔලොකෙත්වා දක්ඛිතුං සක්කාති ‘දිට්ඨං’ නාම ජාතං. සද්දායතනං සොතෙන සුත්වා ජානිතුං සක්කාති ‘සුතං’ නාම ජාතං. ගන්ධායතනාදිත්තයං ඝානජිව්හාකායෙහි පත්වා ගහෙතබ්බතො මුනිත්වා ජානිතබ්බට්ඨෙන මුතං නාම ජාතං. ඵුසිත්වා විඤ්ඤාණුප්පත්තිකාරණතො ‘මුතං’ නාමාතිපි වුත්තං. සබ්බමෙව පන රූපං මනොවිඤ්ඤාණෙන ජානිතබ්බන්ති මනසා විඤ්ඤාතං නාම ජාතං.

පඤ්චවිධසඞ්ගහනිද්දෙසෙ කක්ඛළන්ති ථද්ධං. ඛරමෙව ඛරගතං, ඵරුසන්ති අත්ථො. ඉතරෙ ද්වෙපි සභාවනිද්දෙසා එව. අජ්ඣත්තන්ති නියකජ්ඣත්තං. බහිද්ධාති බාහිරං. උපාදිණ්ණන්ති න කම්මසමුට්ඨානමෙව. අවිසෙසෙන පන සරීරට්ඨකස්සෙතං ගහණං. සරීරට්ඨකඤ්හි උපාදිණ්ණං වා හොතු අනුපාදිණ්ණං වා, ආදින්නගහිතපරාමට්ඨවසෙන සබ්බං උපාදිණ්ණමෙව නාම.

තෙජොගතන්ති සබ්බතෙජෙසු ගතං උණ්හත්තලක්ඛණං, තෙජො එව වා තෙජොභාවං ගතන්ති ‘තෙජොගතං’. උස්මාති උස්මාකාරො. උස්මාගතන්ති උස්මාභාවං ගතං. උස්මාකාරස්සෙවෙතං නාමං. උසුමන්ති බලවඋස්මා. උසුමමෙව උසුමභාවං ගතන්ති උසුමගතං.

වායනකවසෙන වායො. වායොව වායොභාවං ගතත්තා වායොගතං. ථම්භිතත්තන්ති උප්පලනාළතචාදීනං විය වාතපුණ්ණානං ථම්භිතභාවො රූපස්ස.

ඡබ්බිධාදිසඞ්ගහානං තිණ්ණං ඔසානපදස්ස භෙදාභාවතො ආදිතො පට්ඨාය අපුච්ඡිත්වාව නිද්දෙසො කතො. තත්ථ චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන ජානිතුං සක්කාති චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්යං…පෙ… මනොවිඤ්ඤාණෙන ජානිතුං සක්කාති මනොවිඤ්ඤෙය්යං. තිවිධාය මනොධාතුයා ජානිතුං සක්කාති මනොධාතුවිඤ්ඤෙය්යං සබ්බං රූපන්ති එත්ථ යස්මා එකං රූපම්පි මනොවිඤ්ඤාණධාතුයා අජානිතබ්බං නාම නත්ථි, තස්මා ‘සබ්බං රූප’න්ති වුත්තං. සම්මාසම්බුද්ධෙන හි අභිධම්මං පත්වා නයං කාතුං යුත්තට්ඨානෙ නයො අකතො නාම නත්ථි. ඉදඤ්ච එකරූපස්සාපි මනොවිඤ්ඤාණධාතුයා අජානිතබ්බස්ස අභාවෙන නයං කාතුං යුත්තට්ඨානං නාම, තස්මා නයං කරොන්තො ‘සබ්බං රූප’න්ති ආහ.

සුඛසම්ඵස්සොති සුඛවෙදනාපටිලාභපච්චයො. දුක්ඛසම්ඵස්සොති දුක්ඛවෙදනාපටිලාභපච්චයො. ඉධාපි ඵොට්ඨබ්බාරම්මණස්ස සුඛදුක්ඛස්ස සබ්භාවතො අයං නයො දින්නො.

නවකෙ පන ඉන්ද්රියරූපස්ස නාම අත්ථිතාය නයො දින්නො. තස්සෙව සප්පටිඝඅප්පටිඝතාය දසකෙ නයො දින්නො. එකාදසකෙ අඩ්ඪෙකාදස ආයතනානි විභත්තානි. තෙසං නිද්දෙසවාරා හෙට්ඨා වුත්තනයෙන විත්ථාරතො වෙදිතබ්බා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙව.

ඉමෙසු පන රූපෙසු අසම්මොහත්ථං සමොධානං සමුට්ඨානං පරිනිප්ඵන්නඤ්ච සඞ්ඛතන්ති ඉදං ‘පකිණ්ණකං’ වෙදිතබ්බං.

තත්ථ ‘සමොධාන’න්ති සබ්බමෙව හිදං රූපං සමොධානතො චක්ඛායතනං…පෙ… කබළීකාරො ආහාරො, ඵොට්ඨබ්බායතනං ආපොධාතූති පඤ්චවීසතිසඞ්ඛ්යං හොති. තං වත්ථුරූපෙන සද්ධිං ඡබ්බීසතිසඞ්ඛ්යං වෙදිතබ්බං. ඉතො අඤ්ඤං රූපං නාම නත්ථි. කෙචි පන ‘මිද්ධරූපං නාම අත්ථී’ති වදන්ති. තෙ “අද්ධා මුනීසි සම්බුද්ධො, නත්ථි නීවරණා තවා”තිආදීනි (සු· නි· 546) වත්වා මිද්ධරූපං නාම නත්ථීති පටිසෙධෙතබ්බා. අපරෙ බලරූපෙන සද්ධිං සත්තවීසති, සම්භවරූපෙන සද්ධිං අට්ඨවීසති, ජාතිරූපෙන සද්ධිං එකූනතිංසති, රොගරූපෙන සද්ධිං සමතිංසති රූපානීති වදන්ති. තෙපි තෙසං විසුං අභාවං දස්සෙත්වා පටික්ඛිපිතබ්බා. වායොධාතුයා හි ගහිතාය බලරූපං ගහිතමෙව, අඤ්ඤං බලරූපං නාම නත්ථි. ආපොධාතුයා සම්භවරූපං, උපචයසන්තතීහි ජාතිරූපං, ජරතාඅනිච්චතාහි ගහිතාහි රොගරූපං ගහිතමෙව. අඤ්ඤං රොගරූපං නාම නත්ථි. යොපි කණ්ණරොගාදි ආබාධො සො විසමපච්චයසමුට්ඨිතධාතුමත්තමෙව. න අඤ්ඤො තත්ථ රොගො නාම අත්ථීති සමොධානතො ඡබ්බීසතිමෙව රූපානි.

‘සමුට්ඨාන’න්ති කති රූපානි කතිසමුට්ඨානානි? දස එකසමුට්ඨානානි, එකං ද්විසමුට්ඨානං, තීණි තිසමුට්ඨානානි, නව චතුසමුට්ඨානානි, ද්වෙ න කෙනචි සමුට්ඨහන්ති.

තත්ථ චක්ඛුපසාදො…පෙ… ජීවිතින්ද්රියන්ති ඉමානි අට්ඨ එකන්තං කම්මතොව සමුට්ඨහන්ති. කායවිඤ්ඤත්තිවචීවිඤ්ඤත්තිද්වයං එකන්තෙන චිත්තතො සමුට්ඨාතීති දස ‘එකසමුට්ඨානානි’ නාම. සද්දො උතුතො ච චිත්තතො ච සමුට්ඨාතීති එකො ‘ද්විසමුට්ඨානො’ නාම. තත්ථ අවිඤ්ඤාණකසද්දො උතුතො සමුට්ඨාති, සවිඤ්ඤාණකසද්දො චිත්තතො. ලහුතාදිත්තයං පන උතුචිත්තාහාරෙහි සමුට්ඨාතීති තීණි ‘තිසමුට්ඨානානි’ නාම. අවසෙසානි නව රූපානි තෙහි කම්මෙන චාති චතූහි සමුට්ඨහන්තීති නව ‘චතුසමුට්ඨානානි’ නාම. ජරතා අනිච්චතා පන එතෙසු එකතොපි න සමුට්ඨහන්තීති ද්වෙ ‘න කෙනචි සමුට්ඨහන්ති’ නාම. කස්මා? අජායනතො. න හි එතානි ජායන්ති. කස්මා? ජාතස්ස පාකභෙදත්තා. උප්පන්නඤ්හි රූපං ජීරති භිජ්ජතීති අවස්සං පනෙතං සම්පටිච්ඡිතබ්බං. න හි උප්පන්නං රූපං අරූපං වා අක්ඛයං නාම දිස්සති. යාව පන න භිජ්ජති තාවස්ස පරිපාකොති සිද්ධමෙතං. ‘ජාතස්ස පාකභෙදත්තා’ති යදි ච තානි ජායෙය්යුං තෙසම්පි පාකභෙදා භවෙය්යුං. න ච පාකො පච්චති, භෙදො වා භිජ්ජතීති ජාතස්ස පාකභෙදත්තා නෙතං ද්වයං ජායති.