ඉදානි තං විත්ථාරතො දස්සෙතුං එකවිධාදීහි එකාදසහි සඞ්ගහෙහි මාතිකං ඨපෙන්තො සබ්බං රූපං න හෙතූතිආදිමාහ.

තත්ථ ‘සබ්බං රූප’න්ති ඉදං පදං ‘සබ්බං රූපං න හෙතු’ ‘සබ්බං රූපං අහෙතුක’න්ති එවං සබ්බපදෙහි සද්ධිං යොජෙතබ්බං. සබ්බානෙව චෙතානි ‘න හෙතූ’තිආදීනි තෙචත්තාලීසපදානි උද්දිට්ඨානි. තෙසු පටිපාටියා චත්තාලීසපදානි මාතිකතො ගහෙත්වා ඨපිතානි, අවසානෙ තීණි මාතිකාමුත්තකානීති. එවං තාව පඨමෙ සඞ්ගහෙ පාළිවවත්ථානමෙව වෙදිතබ්බං. තථා දුතියසඞ්ගහාදීසු.

තත්රායං නයො – දුතියසඞ්ගහෙ තාව සතං චත්තාරො ච දුකා. තත්ථ අත්ථි රූපං උපාදා, අත්ථි රූපං නොඋපාදාතිආදයො ආදිම්හි චුද්දස දුකා අඤ්ඤමඤ්ඤසම්බන්ධාභාවතො පකිණ්ණකදුකා නාම. තතො අත්ථි රූපං චක්ඛුසම්ඵස්සස්ස වත්ථූතිආදයො පඤ්චවීසති දුකා වත්ථුඅවත්ථුඋපපරික්ඛණවසෙන පවත්තත්තා වත්ථුදුකා නාම. තතො අත්ථි රූපං චක්ඛුසම්ඵස්සස්ස ආරම්මණන්තිආදයො පඤ්චවීසති ආරම්මණානාරම්මණඋපපරික්ඛණවසෙන පවත්තත්තා ආරම්මණදුකා නාම. තතො අත්ථි රූපං චක්ඛායතනන්ති ආදයො දස ආයතනානායතනඋපපරික්ඛණවසෙන පවත්තත්තා ආයතනදුකා නාම. තතො අත්ථි රූපං චක්ඛුධාතූතිආදයො දස ධාතුඅධාතුඋපපරික්ඛණවසෙන පවත්තත්තා ධාතුදුකා නාම. තතො අත්ථි රූපං චක්ඛුන්ද්රියන්තිආදයො අට්ඨ ඉන්ද්රියානින්ද්රියඋපපරික්ඛණවසෙන පවත්තත්තා ඉන්ද්රියදුකා නාම. තතො අත්ථි රූපං කායවිඤ්ඤත්තීතිආදයො ද්වාදස සුඛුමාසුඛුමරූපඋපපරික්ඛණවසෙන පවත්තත්තා සුඛුමරූපදුකා නාමාති. ඉදං දුතියසඞ්ගහෙ පාළිවවත්ථානං.

තතියසඞ්ගහෙ සතං තීණි ච තිකානි. තත්ථ දුතියසඞ්ගහෙ වුත්තෙසු චුද්දසසු පකිණ්ණකදුකෙසු එකං අජ්ඣත්තිකදුකං සෙසෙහි තෙරසහි යොජෙත්වා යං තං රූපං අජ්ඣත්තිකං තං උපාදා; යං තං රූපං බාහිරං තං අත්ථි උපාදා , අත්ථි නොඋපාදාතිආදිනා නයෙන ඨපිතා තෙරස පකිණ්ණකතිකා නාම. තතො තමෙව දුකං සෙසදුකෙහි සද්ධිං යොජෙත්වා යං තං රූපං බාහිරං තං චක්ඛුසම්ඵස්සස්ස න වත්ථු, යං තං රූපං අජ්ඣත්තිකං තං අත්ථි චක්ඛුසම්ඵස්සස්ස වත්ථු, අත්ථි චක්ඛුසම්ඵස්සස්ස න වත්ථූතිආදිනා නයෙන සෙසතිකා ඨපිතා. තෙසං නාමඤ්ච ගණනා ච තෙසංයෙව වත්ථුදුකාදීනං වසෙන වෙදිතබ්බාති. ඉදං තතියසඞ්ගහෙ පාළිවවත්ථානං.

චතුත්ථසඞ්ගහෙ ද්වාවීසති චතුක්කා. තත්ථ සබ්බපච්ඡිමො අත්ථි රූපං උපාදා අත්ථි රූපං නොඋපාදාති එවං ඉධ වුත්තං මාතිකං අනාමසිත්වා ඨපිතො . ඉතරෙ පන ආමසිත්වා ඨපිතා. කථං? යෙ තාව ඉධ දුවිධසඞ්ගහෙ පකිණ්ණකෙසු ආදිතො තයො දුකා, තෙසු එකෙකං ගහෙත්වා යං තං රූපං උපාදා තං අත්ථි උපාදිණ්ණං, අත්ථි අනුපාදිණ්ණන්තිආදිනා නයෙන පඤ්චහි පඤ්චහි දුකෙහි සද්ධිං යොජෙත්වා දුකත්තයමූලකා ආදිම්හි පඤ්චදස චතුක්කා ඨපිතා.

ඉදානි යො යං චතුක්කො සනිදස්සනදුකො සො යස්මා යං තං රූපං සනිදස්සනං තං අත්ථි සප්පටිඝං, අත්ථි අප්පටිඝන්තිආදිනා නයෙන පරෙහි වා, අත්ථි උපාදා අත්ථි නොඋපාදාතිආදිනා නයෙන පුරිමෙහි වා, දුකෙහි සද්ධිං අත්ථාභාවතො කමාභාවතො විසෙසාභාවතො ච යොගං න ගච්ඡති. සනිදස්සනඤ්හි ‘අප්පටිඝං’ නාම, ‘නො උපාදා’ වා නත්ථීති අත්ථාභාවතො යොගං න ගච්ඡති. ‘උපාදිණ්ණං පන අනුපාදිණ්ණඤ්ච අත්ථි තං කමාභාවා යොගං න ගච්ඡති. සබ්බදුකා හි පච්ඡිමපච්ඡිමෙහෙව සද්ධිං යොජිතා. අයමෙත්ථ කමො. පුරිමෙහි පන සද්ධිං කමාභාවොති. ‘සති අත්ථෙ කමාභාවො අකාරණං. තස්මා උපාදිණ්ණපදාදීහි සද්ධිං යොජෙතබ්බො’ති චෙ – න, විසෙසාභාවා; උපාදිණ්ණපදාදීනි හි ඉමිනා සද්ධිං යොජිතානි. තත්ථ ‘උපාදිණ්ණං වා සනිදස්සනං, සනිදස්සනං වා උපාදිණ්ණ’න්ති වුත්තෙ විසෙසො නත්ථීති විසෙසාභාවාපි යොගං න ගච්ඡති. තස්මා තං චතුත්ථදුකං අනාමසිත්වා, තතො පරෙහි අත්ථි රූපං සප්පටිඝන්තිආදීහි තීහි දුකෙහි සද්ධිං ‘යං තං රූපං සප්පටිඝං තං අත්ථි ඉන්ද්රියං, අත්ථි න ඉන්ද්රියං, යං තං රූපං අප්පටිඝං තං අත්ථි ඉන්ද්රියං, අත්ථි න ඉන්ද්රිය’න්තිආදිනා නයෙන යුජ්ජමානෙ ද්වෙ ද්වෙ දුකෙ යොජෙත්වා ඡ චතුක්කා ඨපිතා.