තතියෙ අනවසෙසප්පහානායාති තෙසංයෙව සකදාගාමිමග්ගෙන තනුභූතානං සංයොජනානං නිස්සෙසපජහනත්ථාය.

චතුත්ථෙ රූපරාගඅරූපරාගමානඋද්ධච්චඅවිජ්ජාය අනවසෙසප්පහානායාති එතෙසං පඤ්චන්නං උද්ධම්භාගියසංයොජනානං නිස්සෙසපජහනත්ථාය. තත්ථ රූපරාගොති රූපභවෙ ඡන්දරාගො. අරූපරාගොති අරූපභවෙ ඡන්දරාගො. මානොති අරහත්තමග්ගවජ්ඣකො මානො එව. තථා උද්ධච්චාවිජ්ජා. ඉමෙසුපි ද්වීසු මග්ගෙසු නවමං අඤ්ඤින්ද්රියමෙව හොති.

සබ්බමග්ගෙසු පදපටිපාටියා සමසට්ඨිපදානි, චතූහි අපණ්ණකඞ්ගෙහි සද්ධිං චතුසට්ඨි හොන්ති. අසම්භින්නතො පන තෙත්තිංස. කොට්ඨාසවාරසුඤ්ඤතවාරා පාකතිකා එව. යථා ච පන පඨමමග්ගෙ එවං දුතියාදීසුපි නයසහස්සමෙවාති චත්තාරො මග්ගෙ චතූහි නයසහස්සෙහි භාජෙත්වා දස්සෙසි ධම්මරාජා.

සච්චවිභඞ්ගෙ පන සට්ඨි නයසහස්සානි ලොකුත්තරානි ඉමෙසං එව වසෙන නික්ඛිත්තානි. සතිපට්ඨානවිභඞ්ගෙ වීසති නයසහස්සානි ලොකුත්තරානි, සම්මප්පධානවිභඞ්ගෙ වීසති, ඉද්ධිපාදවිභඞ්ගෙ ද්වත්තිංස, බොජ්ඣඞ්ගවිභඞ්ගෙ ද්වත්තිංස, මග්ගඞ්ගවිභඞ්ගෙ අට්ඨවීසති නයසහස්සානි ලොකුත්තරානි ඉමෙසං එව වසෙන නික්ඛිත්තානි.

ඉධ පන චතූසු මග්ගෙසු චත්තාරියෙව නයසහස්සානි. තෙසු පඨමජ්ඣානිකෙ පඨමමග්ගෙ අට්ඨඞ්ගානි භාජිතානි; තථා දුතියාදීසු. තත්ථ පඨමමග්ගෙ සම්මාදිට්ඨි මිච්ඡාදිට්ඨිං පජහතීති සම්මාදිට්ඨි. සම්මාසඞ්කප්පාදයොපි මිච්ඡාසඞ්කප්පාදීනං පජහනට්ඨෙනෙව වෙදිතබ්බා. එවං සන්තෙ ‘පඨමමග්ගෙනෙව ද්වාසට්ඨියා දිට්ඨිගතානං පහීනත්තා උපරිමග්ගත්තයෙන පහාතබ්බා දිට්ඨි නාම නත්ථි. තත්ථ සම්මාදිට්ඨීති නාමං කථං හොතී’ති? ‘යථා විසං අත්ථි වා, හොතු මා වා, අගදො අගදො ත්වෙව වුච්චති, එවං මිච්ඡාදිට්ඨි අත්ථි වා, හොතු මා වා, අයං සම්මාදිට්ඨි එව නාම’.

‘යදි එවං නාමමත්තමෙවෙතං හොති, උපරිමග්ගත්තයෙ පන සම්මාදිට්ඨියා කිච්චාභාවො ආපජ්ජති, මග්ගඞ්ගානි න පරිපූරෙන්ති, තස්මා සම්මාදිට්ඨි සකිච්චකා කාතබ්බා මග්ගඞ්ගානි පූරෙතබ්බානී’ති. සකිච්චකා චෙත්ථ සම්මාදිට්ඨි යථාලාභනියමෙන දීපෙතබ්බා. උපරිමග්ගත්තයවජ්ඣො හි එකො මානො අත්ථි, සො දිට්ඨිට්ඨානෙ තිට්ඨති. සා තං මානං පජහතීති සම්මාදිට්ඨි. සොතාපත්තිමග්ගස්මිඤ්හි සම්මාදිට්ඨි මිච්ඡාදිට්ඨිං පජහති. සොතාපන්නස්ස පන සකදාගාමිමග්ගවජ්ඣො මානො අත්ථි, සො දිට්ඨිට්ඨානෙ තිට්ඨති සා තං මානං පජහතීති සම්මාදිට්ඨි. තස්සෙව සත්තඅකුසලචිත්තසහජාතො සඞ්කප්පො අත්ථි. තෙහෙව චිත්තෙහි වාචඞ්ගචොපනං අත්ථි, කායඞ්ගචොපනං අත්ථි , පච්චයපරිභොගො අත්ථි, සහජාතවායාමො අත්ථි, අසතිභාවො අත්ථි, සහජාතචිත්තෙකග්ගතා අත්ථි. එතෙ මිච්ඡාසඞ්කප්පාදයො නාම සකදාගාමිමග්ගෙ සම්මාසඞ්කප්පාදයො. තෙසං පහානෙන සම්මාසඞ්කප්පාදයොති වෙදිතබ්බා. එවං සකදාගාමිමග්ගෙ අට්ඨඞ්ගානි සකිච්චකානි කත්වා ආගතානි. සකදාගාමිස්ස අනාගාමිමග්ගවජ්ඣො මානො අත්ථි. සො දිට්ඨිට්ඨානෙ තිට්ඨති. තස්සෙව සත්තහි චිත්තෙහි සහජාතා සඞ්කප්පාදයො. තෙසං පහානෙන අනාගාමිමග්ගෙ අට්ඨන්නං අඞ්ගානං සකිච්චකතා වෙදිතබ්බා. අනාගාමිස්ස අරහත්තමග්ගවජ්ඣො මානො අත්ථි. සො දිට්ඨිට්ඨානෙ තිට්ඨති. යානි පනස්ස පඤ්ච අකුසලචිත්තානි, තෙහි සහජාතා සඞ්කප්පාදයො. තෙසං පහානෙන අරහත්තමග්ගෙ අට්ඨන්නං අඞ්ගානං සකිච්චකතා වෙදිතබ්බා.

ඉමෙසු චතූසු මග්ගෙසු පඨමමග්ගෙන චත්තාරි සච්චානි දිට්ඨානි. ‘උපරිමග්ගත්තයං දිට්ඨකමෙව පස්සති, අදිට්ඨකං පස්සතී’ති දිට්ඨකමෙව පස්සතීති අයං ආචරියානං සමානත්ථකථා. විතණ්ඩවාදී පනාහ ‘අදිට්ඨං පස්සතී’ති. සො වත්තබ්බො – ‘පඨමමග්ගෙ කතමං ඉන්ද්රියං භාජෙසී’ති? ජානමානො ‘අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්රිය’න්ති වක්ඛති. ‘උපරිමග්ගෙසු කතර’න්ති? වුත්තෙපි ‘අඤ්ඤින්ද්රිය’න්ති වක්ඛති. සො වත්තබ්බො – ‘අදිට්ඨසච්චදස්සනෙ සති උපරිමග්ගෙසුපි අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්රියමෙව භාජෙහි. එවං තෙ පඤ්හො සමෙස්සතී’ති. ‘කිලෙසෙ පන අඤ්ඤෙ අඤ්ඤො පජහති; පහීනෙ එව පජහතී’ති? ‘අඤ්ඤෙ අඤ්ඤො පජහතී’ති. ‘යදි අඤ්ඤෙ අඤ්ඤො, අප්පහීනෙ කිලෙසෙ පජහති. සච්චානිපි අදිට්ඨානෙව පස්සතී’ති එවංවාදී පුග්ගලො පුච්ඡිතබ්බො – ‘සච්චානි නාම කතී’ති? ජානන්තො ‘චත්තාරී’ති වක්ඛති. සො වත්තබ්බො – ‘තව වාදෙ සොළස සච්චානි ආපජ්ජන්ති. ත්වං බුද්ධෙහිපි අදිට්ඨං පස්සසි. බහුසච්චකො නාම ත්වං. එවං මා ගණ්හ. සච්චදස්සනං නාම අපුබ්බං නත්ථි, කිලෙසෙ පන අප්පහීනෙ පජහතී’ති.