එවං පටිඤ්ඤාතාය අභිධම්මකථාය කථනොකාසො සම්පත්තො. තත්ථ යස්මා අභිධම්මො නාම ධම්මසඞ්ගණීආදීනි සත්තප්පකරණානි; ධම්මසඞ්ගණීපි චිත්තුප්පාදකණ්ඩාදීනං වසෙන චත්තාරි කණ්ඩානි; චිත්තුප්පාදකණ්ඩම්පි මාතිකාපදභාජනීයවසෙන දුවිධං; තත්ථ මාතිකා ආදි; සාපි තිකමාතිකා දුකමාතිකාති දුවිධා; තත්ථ තිකමාතිකා ආදි; තිකමාතිකායපි කුසලත්තිකං කුසලත්තිකෙපි කුසලා ධම්මාති ඉදං පදං; තස්මා –

“කුසලා ධම්මා, අකුසලා ධම්මා, අබ්යාකතා ධම්මා”ති අයං තාව ආදිපදෙන ලද්ධනාමො කුසලත්තිකො නාම. “සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා ධම්මා, දුක්ඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා ධම්මා, අදුක්ඛමසුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා ධම්මා”ති අයං සබ්බපදෙහි ලද්ධනාමො වෙදනාත්තිකො නාම. එවං ආදිපදවසෙන වා සබ්බපදවසෙන වා සබ්බෙසම්පි තිකදුකානං නාමං වෙදිතබ්බං . සබ්බෙව චෙතෙ පඤ්චදසහි පරිච්ඡෙදෙහි වවත්ථිතා. තිකානඤ්හි එකො පරිච්ඡෙදො, දුකානං චතුද්දස. “හෙතූ ධම්මා, නහෙතූ ධම්මා”තිආදයො හි ඡ දුකා ගන්ථතො ච අත්ථතො ච අඤ්ඤමඤ්ඤසම්බන්ධෙන කණ්ණිකා විය ඝටා විය හුත්වා ඨිතත්තා ‘හෙතුගොච්ඡකො’ති වුච්චති. තතො අපරෙ “සප්පච්චයා ධම්මා අප්පච්චයා ධම්මා”තිආදයො සත්ත දුකා, අඤ්ඤමඤ්ඤං අසම්බන්ධා, කෙවලං දුකසාමඤ්ඤතො උච්චිනිත්වා උච්චිනිත්වා විසුං විසුං ගොච්ඡකන්තරෙ ඨපිතත්තා අඤ්ඤෙහි ච මහන්තරදුකෙහි චූළකත්තා ‘චූළන්තරදුකා’ති වෙදිතබ්බා. තතො පරං ආසවදුකාදීනං ඡන්නං වසෙන ‘ආසවගොච්ඡකො’ ; තථා සංයොජනදුකාදීනං වසෙන ‘සංයොජනගොච්ඡකො’; තථා ගන්ථඔඝයොගනීවරණදුකාදීනං වසෙන ‘ගන්ථඔඝයොගනීවරණගොච්ඡකා’; පරාමාසදුකාදීනං පඤ්චන්නං වසෙන ‘පරාමාසගොච්ඡකො’ති. සබ්බෙපි සත්ත ගොච්ඡකා වෙදිතබ්බා. තතො පරං “සාරම්මණා ධම්මා”තිආදයො චතුද්දස දුකා ‘මහන්තරදුකා’ නාම. තතො උපාදානදුකාදයො ඡ දුකා ‘උපාදානගොච්ඡකො’ නාම. තතො කිලෙසදුකාදයො අට්ඨ දුකා ‘කිලෙසගොච්ඡකො’ නාම. තතො පරං දස්සනෙනපහාතබ්බදුකාදයො අට්ඨාරස දුකා අභිධම්මමාතිකාය පරියොසානෙ ඨපිතත්තා ‘පිට්ඨිදුකා’ නාම. “විජ්ජාභාගිනො ධම්මා අවිජ්ජාභාගිනො ධම්මා”තිආදයො පන ද්වාචත්තාලීස දුකා ‘සුත්තන්තිකදුකා’ නාම. එවං සබ්බෙපෙතෙ පඤ්චදසහි පරිච්ඡෙදෙහි වවත්ථිතාති වෙදිතබ්බා.

එවං වවත්ථිතා පනෙතෙ සප්පදෙසනිප්පදෙසවසෙන ද්වෙ කොට්ඨාසා හොන්ති. තෙසු හි නව තිකා එකසත්තති ච දුකා සප්පදෙසානං රූපාරූපධම්මානං පරිග්ගහිතත්තා සප්පදෙසා නාම. අවසෙසා තෙරස තිකා එකසත්තති ච දුකා නිප්පදෙසා නාම. තත්ථ තිකෙසු තාව වෙදනාත්තිකො විතක්කත්තිකො පීතිත්තිකො උප්පන්නත්තිකො අතීතත්තිකො චත්තාරො ආරම්මණත්තිකාති ඉමෙ නව තිකා සප්පදෙසා නාම. දුකෙසු හෙතුගොච්ඡකාදීනං උපාදානගොච්ඡකපරියොසානානං නවන්නං ගොච්ඡකානං පරියොසානෙ තයො තයො දුකා, කිලෙසගොච්ඡකපරියොසානෙ චත්තාරො දුකා, “චිත්තසම්පයුත්තා ධම්මා, චිත්තවිප්පයුත්තා ධම්මා”“චිත්තසංසට්ඨා ධම්මා, චිත්තවිසංසට්ඨා ධම්මා”ති ද්වෙ මහන්තරදුකා, සුත්තන්තිකදුකෙසු අධිවචනදුකං නිරුත්තිදුකං පඤ්ඤත්තිදුකං නාමරූපදුකන්ති ඉමෙ චත්තාරො දුකෙ ඨපෙත්වා අවසෙසා අට්ඨතිංස දුකා චාති එතෙ සප්පදෙසා නාම. වුත්තාවසෙසා තිකදුකා සබ්බෙපි නිප්පදෙසාති වෙදිතබ්බා.

ඉදානි කුසලා ධම්මාතිආදීනං මාතිකාපදානං අයමනුපුබ්බපදවණ්ණනා – ‘කුසල’-සද්දො තාව ආරොග්යඅනවජ්ජඡෙකසුඛවිපාකෙසු දිස්සති. අයඤ්හි “කච්චි නු භොතො කුසලං, කච්චි භොතො අනාමය”න්තිආදීසු (ජා· 1.15.146; 2.20.129) ආරොග්යෙ දිස්සති. “කතමො පන, භන්තෙ, කායසමාචාරො කුසලො? යො ඛො, මහාරාජ, කායසමාචාරො අනවජ්ජො”ති (ම· නි· 2.361) ච, “අපරං පන, භන්තෙ, එතදානුත්තරියං යථා භගවා ධම්මං දෙසෙති කුසලෙසු ධම්මෙසූ”ති (දී· නි· 3.145) ච එවමාදීසු අනවජ්ජෙ. “කුසලො ත්වං රථස්ස අඞ්ගපච්චඞ්ගානං” (ම· නි· 2.87), “කුසලා නච්චගීතස්ස සික්ඛිතා චාතුරිත්ථියො”තිආදීසු (ජා· 2.22.94) ඡෙකෙ. “කුසලානං, භික්ඛවෙ, ධම්මානං සමාදානහෙතු” (දී· නි· 3.80), “කුසලස්ස කම්මස්ස කතත්තා උපචිතත්තා”තිආදීසු (ධ· ස· 431) සුඛවිපාකෙ. ස්වායමිධ ආරොග්යෙපි අනවජ්ජෙපි සුඛවිපාකෙපි වත්තති.

ධම්මසද්දො පනායං පරියත්තිහෙතුගුණනිස්සත්තනිජ්ජීවතාදීසු දිස්සති. අයඤ්හි “ධම්මං පරියාපුණාති සුත්තං ගෙය්ය”න්තිආදීසු (අ· නි· 4.102) පරියත්තියං දිස්සති. “හෙතුම්හි ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා”තිආදීසු (විභ· 720) හෙතුම්හි.