13. තෙරසමනයො අසඞ්ගහිතෙනසම්පයුත්තවිප්පයුත්තපදවණ්ණනා
ඉදානි අසඞ්ගහිතෙනසම්පයුත්තවිප්පයුත්තපදං භාජෙතුං රූපක්ඛන්ධෙනාතිආදි ආරද්ධං. තත්ථ යෙ පඤ්චමෙ අසඞ්ගහිතෙනඅසඞ්ගහිතපදනිද්දෙසෙ රූපක්ඛන්ධෙන සදිසපඤ්හා ධම්මා, යෙ ච අරූපභවෙන සදිසා, තෙයෙව උද්ධටා. සෙසා පන න රුහන්තීති න උද්ධටා. වෙදනාක්ඛන්ධෙන හි ඛන්ධාදිවසෙන පන රූපාරූපධම්මා අසඞ්ගහිතා හොන්ති. තෙසඤ්ච සම්පයොගො නාම නත්ථි. තස්මා යානි පදානි රුහන්ති, තානෙව සදිසවිස්සජ්ජනෙහි සද්ධිං සමොධානෙත්වා උද්ධටානි. තත්ථ යෙ ධම්මා පුච්ඡාය උද්ධටධම්මෙහි ඛන්ධාදිවසෙන අසඞ්ගහිතා, තෙ යෙහි සම්පයුත්තා ච විප්පයුත්තා ච, තෙසං වසෙන ඛන්ධාදිවිභාගො වෙදිතබ්බො.
තත්රායං නයො – රූපක්ඛන්ධෙන තාව විඤ්ඤාණමෙව තීහි සඞ්ගහෙහි අසඞ්ගහිතං. තං වෙදනාදීහි තීහි ඛන්ධෙහි, ධම්මායතනධම්මධාතූසු ච වෙදනාදීහෙව සම්පයුත්තං. එකෙන රූපක්ඛන්ධෙන, දසහි රූපායතනරූපධාතූහි, ධම්මායතනධම්මධාතූසු ච රූපනිබ්බානධම්මෙහි විප්පයුත්තං. තං සන්ධාය තෙ ධම්මා තීහි ඛන්ධෙහීතිආදි වුත්තං. ඉමිනා නයෙන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බොති.
අසඞ්ගහිතෙනසම්පයුත්තවිප්පයුත්තපදවණ්ණනා.
14. චුද්දසමනයො විප්පයුත්තෙනසඞ්ගහිතාසඞ්ගහිතපදවණ්ණනා
ඉදානි විප්පයුත්තෙනසඞ්ගහිතාසඞ්ගහිතපදං භාජෙතුං රූපක්ඛන්ධෙනාතිආදි ආරද්ධං. තත්ථ යෙසං පදානං විප්පයොගො න රුහති, තානි ඉමස්මිං වාරෙ න ගහිතානි. කානි පන තානීති? ධම්මායතනාදීනි. ධම්මායතනස්ස හි ඛන්ධාදීසු එකෙනාපි විප්පයොගො න රුහති. ධම්මධාතුආදීසුපි එසෙව නයො. තෙසං ඉදමුද්දානං –
“ධම්මායතනං ධම්මධාතු, ජීවිතින්ද්රියමෙව ච;
නාමරූපපදඤ්චෙව, සළායතනමෙව ච.
නාමරූපපදඤ්චෙව, සළායතනමෙව ච.
“ජාතිආදිත්තයං එකං, පදං වීසතිමෙ තිකෙ;
තිකාවසානිකං එකං, සත්ත චූළන්තරෙ පදා.
තිකාවසානිකං එකං, සත්ත චූළන්තරෙ පදා.
“දසෙව ගොච්ඡකෙ හොන්ති, මහන්තරම්හි චුද්දස;
ඡ පදානි තතො උද්ධං සබ්බානිපි සමාසතො;
පදානි ච න ලබ්භන්ති, චත්තාලීසඤ්ච සත්ත චා”ති.
ඡ පදානි තතො උද්ධං සබ්බානිපි සමාසතො;
පදානි ච න ලබ්භන්ති, චත්තාලීසඤ්ච සත්ත චා”ති.
පරියොසානෙ ච – ධම්මායතනං ධම්මධාතූති ගාථාපි ඉමමෙවත්ථං දීපෙතුං වුත්තා. ඉමානි පන ඨපෙත්වා සෙසානි සබ්බානිපි ලබ්භන්ති. තෙසු ඛන්ධාදිවිභාගො වුත්තනයානුසාරෙනෙව වෙදිතබ්බොති.
විප්පයුත්තෙනසඞ්ගහිතාසඞ්ගහිතපදවණ්ණනා.
නිගමනකථා
එත්තාවතා ච –
ධාතුප්පභෙදකුසලො, යං ධාතුකථං තථාගතො ආහ;
තස්සා නයමුඛභෙද-ප්පකාසනං නිට්ඨිතං හොති.
තස්සා නයමුඛභෙද-ප්පකාසනං නිට්ඨිතං හොති.
ඉමිනා නයමුඛභෙද-ප්පකාසනෙන හි විභාවිනා සක්කා;
ඤාතුං සබ්බෙපි නයා, සඞ්ඛෙපකථාව ඉති වුත්තා.
ඤාතුං සබ්බෙපි නයා, සඞ්ඛෙපකථාව ඉති වුත්තා.
එකෙකස්ස පන සචෙ, පදස්ස විත්ථාරමෙව භාසෙය්යං;
වචනඤ්ච අතිවිය බහුං, භවෙය්ය අත්ථො ච අවිසෙසො.
වචනඤ්ච අතිවිය බහුං, භවෙය්ය අත්ථො ච අවිසෙසො.
ඉති ඌනභාණවාරද්වයාය, යං තන්තියා මයා එතං;
කුරුනා පත්තං පුඤ්ඤං, සුඛාය තං හොතු ලොකස්සාති.
කුරුනා පත්තං පුඤ්ඤං, සුඛාය තං හොතු ලොකස්සාති.
ධාතුකථා-අට්ඨකථා නිට්ඨිතා.