නවමෙ පඨමදුතියපුග්ගලා සුක්ඛවිපස්සකා සසඞ්ඛාරෙන සප්පයොගෙන සඞ්ඛාරනිමිත්තං උපට්ඨපෙන්ති. තෙසු එකො විපස්සනින්ද්රියානං බලවත්තා ඉධෙව කිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බායති, එකො ඉන්ද්රියානං දුබ්බලතාය ඉධ අසක්කොන්තො අනන්තරෙ අත්තභාවෙ තදෙව මූලකම්මට්ඨානං පටිලභිත්වා සසඞ්ඛාරෙන සප්පයොගෙන සඞ්ඛාරනිමිත්තං උපට්ඨපෙත්වා කිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බායති, තතියචතුත්ථා සමථයානිකා. තෙසං එකො අසඞ්ඛාරෙන අප්පයොගෙන ඉන්ද්රියානං බලවත්තා ඉධෙව කිලෙසෙ ඛෙපෙති, එකො ඉන්ද්රියානං දුබ්බලත්තා ඉධ අසක්කොන්තො අනන්තරෙ අත්තභාවෙ තදෙව මූලකම්මට්ඨානං පටිලභිත්වා අසඞ්ඛාරෙන අප්පයොගෙන කිලෙසෙ ඛෙපෙතීති වෙදිතබ්බො.

දසමෙ සමථපුබ්බඞ්ගමන්ති සමථං පුබ්බඞ්ගමං පුරෙචාරිකං කත්වා. මග්ගො සඤ්ජායතීති පඨමො ලොකුත්තරමග්ගො නිබ්බත්තති. සො තං මග්ගන්ති එකචිත්තක්ඛණිකමග්ගස්ස ආසෙවනාදීනි නාම නත්ථි, දුතියමග්ගාදයො පන උප්පාදෙන්තො තමෙව ආසෙවති භාවෙති බහුලීකරොතීති වුච්චති. විපස්සනාපුබ්බඞ්ගමන්ති විපස්සනං පුබ්බඞ්ගමං පුරෙචාරිකං කත්වා සමථං භාවෙති, පකතියා විපස්සනාලාභී විපස්සනාය ඨත්වා සමාධිං උප්පාදෙතීති අත්ථො.

යුගනද්ධං භාවෙතීති යුගනද්ධං කත්වා භාවෙති. තත්ථ තෙනෙව චිත්තෙන සමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා තෙනෙව සඞ්ඛාරෙ සම්මසිතුං න සක්කා. අයං පන යාවතා සමාපත්තියො සමාපජ්ජති, තාවතා සඞ්ඛාරෙ සම්මසති. යාවතා සඞ්ඛාරෙ සම්මසති, තාවතා සමාපත්තියො සමාපජ්ජති. කථං? පඨමජ්ඣානං සමාපජ්ජති, තතො වුට්ඨාය සඞ්ඛාරෙ සම්මසති, සඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා දුතියජ්ඣානං සමාපජ්ජති. තතො වුට්ඨාය පුන සඞ්ඛාරෙ සම්මසති. සඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා තතියජ්ඣානං…පෙ… නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තිං සමාපජ්ජති, තතො වුට්ඨාය සඞ්ඛාරෙ සම්මසති. එවමයං සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙති නාම.

ධම්මුද්ධච්චවිග්ගහිතන්ති සමථවිපස්සනාධම්මෙසු දසවිපස්සනුපක්කිලෙසසඞ්ඛාතෙන උද්ධච්චෙන විග්ගහිතං, සුග්ගහිතන්ති අත්ථො. සො, ආවුසො, සමයොති ඉමිනා සත්තන්නං සප්පායානං පටිලාභකාලො කථිතො. යං තං චිත්තන්ති යස්මිං සමයෙ තං විපස්සනාවීථිං ඔක්කමිත්වා පවත්තං චිත්තං. අජ්ඣත්තමෙව සන්තිට්ඨතීති විපස්සනාවීථිං පච්චොත්ථරිත්වා තස්මිංයෙව ගොචරජ්ඣත්තසඞ්ඛාතෙ ආරම්මණෙ සන්තිට්ඨති. සන්නිසීදතීති ආරම්මණවසෙන සම්මා නිසීදති. එකොදි හොතීති එකග්ගං හොති. සමාධියතීති සම්මා ආධියති සුට්ඨපිතං හොති. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙව.

තතියස්ස පඨමෙ කායෙති කායද්වාරෙ, කායවිඤ්ඤත්තියා සතීති අත්ථො. කායසඤ්චෙතනාහෙතූතිආදීසු කායසඤ්චෙතනා නාම කායද්වාරෙ චෙතනා පකප්පනා. සා අට්ඨ කාමාවචරකුසලවසෙන අට්ඨවිධා, අකුසලවසෙන ද්වාදසවිධාති වීසතිවිධා. තථා වචීසඤ්චෙතනා, තථා මනොසඤ්චෙතනා. අපිචෙත්ථ නව මහග්ගතචෙතනාපි ලබ්භන්ති. කායසඤ්චෙතනාහෙතූති කායසඤ්චෙතනාපච්චයා. උප්පජ්ජති අජ්ඣත්තං සුඛදුක්ඛන්ති අට්ඨකුසලකම්මපච්චයා නියකජ්ඣත්තෙ සුඛං උප්පජ්ජති, ද්වාදසඅකුසලකම්මපච්චයා දුක්ඛං. සෙසද්වාරෙසුපි එසෙව නයො. අවිජ්ජාපච්චයාවාති අවිජ්ජාකාරණෙනෙව. සචෙ හි අවිජ්ජා ඡාදයමානා පච්චයො හොති, එවං සන්තෙ තීසු ද්වාරෙසු සුඛදුක්ඛානං පච්චයභූතා චෙතනා උප්පජ්ජති. ඉති මූලභූතාය අවිජ්ජාය වසෙනෙතං වුත්තං.

සාමං වාතිආදීසු පරෙහි අනාණත්තො සයමෙව අභිසඞ්ඛරොන්තො සාමං කායසඞ්ඛාරං අභිසඞ්ඛරොති නාම. යං පන පරෙ සමාදපෙත්වා ආණාපෙත්වා කාරෙන්ති, තස්ස තං කායසඞ්ඛාරං පරෙ අභිසඞ්ඛරොන්ති නාම. යො පන කුසලං කුසලන්ති අකුසලං අකුසලන්ති කුසලවිපාකං කුසලවිපාකොති අකුසලවිපාකං අකුසලවිපාකොති ජානන්තො කායද්වාරෙ වීසතිවිධං කායසඞ්ඛාරං අභිසඞ්ඛරොති, අයං සම්පජානො අභිසඞ්ඛරොති නාම. යො එවං අජානන්තො අභිසඞ්ඛරොති, අයං අසම්පජානො අභිසඞ්ඛරොති නාම. සෙසද්වාරෙසුපි එසෙව නයො.