ඡට්ඨෙ මිගාරනත්තාති මිගාරසෙට්ඨිනො නත්තා. සෙඛුනියනත්තාති සෙඛුනියසෙට්ඨිනො නත්තා. උපසඞ්කමිංසූති භුත්තපාතරාසා දාසකම්මකරපරිවුතා උපසඞ්කමිංසු. තෙසං කිර පුරෙභත්තෙ පුබ්බණ්හසමයෙයෙව ගෙහෙ එකො පඤ්හො සමුට්ඨිතො, තං පන කථෙතුං ඔකාසො නාහොසි. තෙ “තං පඤ්හං සොස්සාමා”ති ථෙරස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා තුණ්හී නිසීදිංසු. ථෙරො “ගාමෙ තං සමුට්ඨිතං පඤ්හං සොතුං ආගතා භවිස්සන්තී”ති තෙසං මනං ඤත්වා තමෙව පඤ්හං ආරභන්තො එථ තුම්හෙ සාළ්හාතිආදිමාහ. තත්ථ අත්ථි ලොභොති ලුබ්භනසභාවො ලොභො නාම අත්ථීති පුච්ඡති. අභිජ්ඣාති ඛො අහං සාළ්හා එතමත්ථං වදාමීති එතං ලොභසඞ්ඛාතං අත්ථං අහං “අභිජ්ඣා”ති වදාමි, “තණ්හා”ති වදාමීති සමුට්ඨිතපඤ්හස්ස අත්ථං දීපෙන්තො ආහ. එවං සබ්බවාරෙසු නයො නෙතබ්බො.

සො එවං පජානාතීති සො චත්තාරො බ්රහ්මවිහාරෙ භාවෙත්වා ඨිතො අරියසාවකො සමාපත්තිතො වුට්ඨාය විපස්සනං ආරභන්තො එවං පජානාති. අත්ථි ඉදන්ති අත්ථි දුක්ඛසච්චසඞ්ඛාතං ඛන්ධපඤ්චකං නාමරූපවසෙන පරිච්ඡින්දිත්වා පජානන්තො එස “එවං පජානාති අත්ථි ඉද”න්ති වුත්තො. හීනන්ති සමුදයසච්චං. පණීතන්ති මග්ගසච්චං. ඉමස්ස සඤ්ඤාගතස්ස උත්තරි නිස්සරණන්ති ඉමස්ස විපස්සනාසඤ්ඤාසඞ්ඛාතස්ස සඤ්ඤාගතස්ස උත්තරි නිස්සරණං නාම නිබ්බානං, තමත්ථීති ඉමිනා නිරොධසච්චං දස්සෙති. විමුත්තස්මිං විමුත්තමිති ඤාණන්ති එකූනවීසතිවිධං පච්චවෙක්ඛණඤාණං කථිතං. අහු පුබ්බෙ ලොභොති පුබ්බෙ මෙ ලොභො අහොසි. තදහු අකුසලන්ති තං අකුසලං නාම අහොසි, තදා වා අකුසලං නාම අහොසි. ඉච්චෙතං කුසලන්ති ඉති එතං කුසලං, තස්සෙව අකුසලස්ස නත්ථිභාවං කුසලං ඛෙමන්ති සන්ධාය වදති. නිච්ඡාතොති නිත්තණ්හො. නිබ්බුතොති අබ්භන්තරෙ සන්තාපකරානං කිලෙසානං අභාවෙන නිබ්බුතො. සීතිභූතොති සීතලීභූතො. සුඛප්පටිසංවෙදීති කායිකචෙතසිකස්ස සුඛස්ස පටිසංවෙදිතා. බ්රහ්මභූතෙනාති සෙට්ඨභූතෙන. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

සත්තමෙ කථාවත්ථූනීති කථාකාරණානි, කථාය භූමියො පතිට්ඨායොති අත්ථො. අතීතං වා, භික්ඛවෙ, අද්ධානන්ති අතීතමද්ධානං නාම කාලොපි වට්ටති ඛන්ධාපි. අනාගතපච්චුප්පන්නෙසුපි එසෙව නයො. තත්ථ අතීතෙ කස්සපො නාම සම්මාසම්බුද්ධො අහොසි, තස්ස කිකී නාම කාසිකරාජා අග්ගුපට්ඨාකො අහොසි, වීසති වස්සසහස්සානි ආයු අහොසීති ඉමිනා නයෙන කථෙන්තො අතීතං ආරබ්භ කථං කථෙති නාම. අනාගතෙ මෙත්තෙය්යො නාම බුද්ධො භවිස්සති, තස්ස සඞ්ඛො නාම රාජා අග්ගුපට්ඨාකො භවිස්සති, අසීති වස්සසහස්සානි ආයු භවිස්සතීති ඉමිනා නයෙන කථෙන්තො අනාගතං ආරබ්භ කථං කථෙති නාම. එතරහි අසුකො නාම රාජා ධම්මිකොති ඉමිනා නයෙන කථෙන්තො පච්චුප්පන්නං ආරබ්භ කථං කථෙති නාම.

කථාසම්පයොගෙනාති කථාසමාගමෙන. කච්ඡොති කථෙතුං යුත්තො. අකච්ඡොති කථෙතුං න යුත්තො. එකංසබ්යාකරණීයං පඤ්හන්තිආදීසු, “චක්ඛු, අනිච්ච”න්ති පුට්ඨෙන, “ආම, අනිච්ච”න්ති එකංසෙනෙව බ්යාකාතබ්බං. එසෙව නයො සොතාදීසු. අයං එකංසබ්යාකරණීයො පඤ්හො. “අනිච්චං නාම චක්ඛූ”ති පුට්ඨෙන පන “න චක්ඛුමෙව, සොතම්පි අනිච්චං, ඝානම්පි අනිච්ච”න්ති එවං විභජිත්වා බ්යාකාතබ්බං. අයං විභජ්ජබ්යාකරණීයො පඤ්හො. “යථා චක්ඛු, තථා සොතං. යථා සොතං, තථා චක්ඛූ”ති පුට්ඨෙන “කෙනට්ඨෙන පුච්ඡසී”ති පටිපුච්ඡිත්වා “දස්සනට්ඨෙන පුච්ඡාමී”ති වුත්තෙ “න හී”ති බ්යාකාතබ්බං. “අනිච්චට්ඨෙන පුච්ඡාමී”ති වුත්තෙ, “ආමා”ති බ්යාකාතබ්බං. අයං පටිපුච්ඡාබ්යාකරණීයො පඤ්හො. “තං ජීවං තං සරීර”න්තිආදීනි පුට්ඨෙන පන “අබ්යාකතමෙතං භගවතා”ති ඨපෙතබ්බො, එස පඤ්හො න බ්යාකාතබ්බො. අයං ඨපනීයො පඤ්හො.

ඨානාඨානෙ න සණ්ඨාතීති කාරණාකාරණෙ න සණ්ඨාති. තත්රායං නයො – සස්සතවාදී යුත්තෙන කාරණෙන පහොති උච්ඡෙදවාදිං නිග්ගහෙතුං, උච්ඡෙදවාදී තෙන නිග්ගය්හමානො “කිං පනාහං උච්ඡෙදං වදාමී”ති සස්සතවාදිභාවමෙව දීපෙති, අත්තනො වාදෙ පතිට්ඨාතුං න සක්කොති. එවං උච්ඡෙදවාදිම්හි පහොන්තෙ සස්සතවාදී, පුග්ගලවාදිම්හි පහොන්තෙ සුඤ්ඤතවාදී, සුඤ්ඤතවාදිම්හි පහොන්තෙ පුග්ගලවාදීති එවං ඨානාඨානෙ න සණ්ඨාති නාම.

පරිකප්පෙ න සණ්ඨාතීති ඉදං පඤ්හපුච්ඡනෙපි පඤ්හකථනෙපි ලබ්භති. කථං? එකච්චො හි “පඤ්හං පුච්ඡිස්සාමී”ති කණ්ඨං සොධෙති, සො ඉතරෙන “ඉදං නාම ත්වං පුච්ඡිස්සසී”ති වුත්තො ඤාතභාවං ඤත්වා “න එතං, අඤ්ඤං පුච්ඡිස්සාමී”ති වදති. පඤ්හං පුට්ඨොපි “පඤ්හං කථෙස්සාමී”ති හනුං සංසොධෙති, සො ඉතරෙන “ඉදං නාම කථෙස්සසී”ති වුත්තො ඤාතභාවං ඤත්වා “න එතං, අඤ්ඤං කථෙස්සාමී”ති වදති. එවං පරිකප්පෙ න සණ්ඨාති නාම.

අඤ්ඤාතවාදෙ න සණ්ඨාතීති අඤ්ඤාතවාදෙ ජානිතවාදෙ න සණ්ඨාති. කථං? එකච්චො පඤ්හං පුච්ඡති, තං ඉතරො “මනාපො තයා පඤ්හො පුච්ඡිතො, කහං තෙ එස උග්ගහිතො”ති වදති. ඉතරො පුච්ඡිතබ්බනියාමෙනෙව පඤ්හං පුච්ඡිත්වාපි තස්ස කථාය “අපඤ්හං නු ඛො පුච්ඡිත”න්ති විමතිං කරොති. අපරො පඤ්හං පුට්ඨො කථෙති, තමඤ්ඤො “සුට්ඨු තෙ පඤ්හො කථිතො, කත්ථ තෙ උග්ගහිතො, පඤ්හං කථෙන්තෙන නාම එවං කථෙතබ්බො”ති වදති. ඉතරො කථෙතබ්බනියාමෙනෙව පඤ්හං කථෙත්වාපි තස්ස කථාය “අපඤ්හො නු ඛො මයා කථිතො”ති විමතිං කරොති.