4. ධාතුයමකය
1. උද්දේසවාරය
1. අටළොස් ධාතූහු :- චක්ඛුධාතු යැ සෝතධාතු යැ ඝානධාතු යැ ජිව්හාධාතු යැ කායධාතු යැ රූපධාතු යැ සද්දධාතු යැ ගන්‍ධධාතු යැ රසධාතු යැ ඵොට්ඨබ්බධාතු යැ චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු ය සෝතවිඤ්ඤාණධාතු යැ ඝානවිඤ්ඤාණධාතු යැ ජිව්හාවිඤ්ඤාණධාතු යැ කායවිඤ්ඤාණධාතු යැ මනෝධාතු යැ මනෝවිඤ්ඤාණධාතු යැ ධම්මධාතු යි.
උද්දේශ යි.
2. චක්‍ෂුස චක්‍ෂුර්ධාතු ද, චක්‍ෂුර්ධාතුව චක්‍ෂුස ද : ශ්‍රෝතය ශ්‍රෝත්‍රධාතු ද, ශ්‍රෝත්‍රධාතුව ශ්‍රෝත්‍ර ද : ... චක්‍ෂුර්විඥානය චක්‍ෂුර්විඥානධාතු ද, චක්‍ෂුර්විඥානධාතුව චක්‍ෂුර්විඥාන ද : ... මනස මනෝධාතු ද : මනෝධාතුව මනස ද : මනෝවිඥානය මනෝවිඥානධාතු ද : මනෝවිඥානධාතුව මනෝවිඥාන ද : ධර්‍මය ධර්‍මධාතු ද, ධර්‍මධාතුව ධර්‍ම ද යත්: (අනුලෝම යි)
3. චක්‍ෂුස නො වූයේ චක්‍ෂුර්ධාතු නො වේ ද, චක්‍ෂුර්ධාතු නො වූයේ චක්‍ෂුස නො වේ ද: ශ්‍රෝත්‍ර නො වූයේ ශ්‍රෝත්‍රධාතු නො වේ ද, ශ්‍රෝත්‍රධාතු නො වූයේ ශ්‍රෝත්‍ර නො වේ ද : ... චක්‍ෂුර්විඥාන නො වූයේ චක්‍ෂුර්විඥානධාතු නො වේ ද, චක්‍ෂුර්විඥානධාතු නො වූයේ චක්‍ෂුර්විඥාන නො වේ ද : ... මනස නො වූයේ මනෝධාතු නො වේ ද, මනෝධාතු නො වූයේ මනස නො වේ ද: මනෝවිඥාන නො වූයේ මනෝවිඥානධාතු නො වේ ද: මනෝවිඥානධාතු නො වූයේ මනෝවිඥාන නො වේ ද: ධර්‍ම නො වූයේ ධර්‍මධාතු නො වේ ද : ධර්‍මධාතු නො වූයේ ධර්‍ම නො වේ ද යත්: (ප්‍රත්‍යනීක යි)
පදශෝධනවාර යි.
4. චක්‍ෂුස චක්‍ෂුර්ධාතු ද, ධාතුහු ශ්‍රෝත්‍රධාතු ද : ... චක්‍ෂුස චක්‍ෂුර්ධාතු ද, ධාතූහු ධර්‍මධාතු ද යත් : (අනුලෝම යි)
(යම්සේ ආයතන යමකයෙහි චක්‍රබන්‍ධනය කරන ලද ද එසේ ම මෙහි චක්‍රය බැඳියයුතු යි.)
5. චක්‍ෂුස නො වූයේ චක්‍ෂුර්ධාතු නො වේ ද, ධාතු නො වූවාහු ශ්‍රෝත්‍රධාතු නො වේ ද :
චක්‍ෂුස නො වූයේ චක්‍ෂුර්ධාතු නො වේ ද, ධාතු නො වූවාහු ඝ්‍රාණධාතු නො වේ ද : ...
චක්‍ෂුස නො වූයේ චක්‍ෂුර්ධාතු නො වේ ද, ධාතු නො වූවාහු ධර්‍මධාතු නො වේ ද : ...
ධර්‍ම නො වූයේ ධර්‍මධාතු නො වේ ද, ධාතු නො වූවාහු චක්‍ෂුර්ධාතු නො වේ ද:
ධර්‍ම නො වූයේ ධර්‍මධාතු නො වේ ද, ධාතු නො වූවාහු මනෝවිඥානධාතු නො වේ ද යත්: (ප්‍රත්‍යනීක යි)
(චක්‍රය බැඳියයුතු යි.)
පදශෝධනමූලචක්‍රවාරය යි.
6. චක්‍ෂුස ධාතු ද: ධාතූහු චක්‍ෂුස ද:
ශ්‍රෝත්‍රය ධාතු ද, ධාතූහු ශ්‍රෝත්‍ර ද : ඝ්‍රාණය ධාතු ද ... ජිව්හාව ධාතු ද - කායය ධාතු ද - රූපය ධාතු ද - ශබ්දය ධාතු ද - ගන්‍ධය ධාතු ද - රසය ධාතු ද - ස්ප්‍රෂ්ටව්‍යය ධාතු ද, ධාතු ස්ප්‍රෂ්ටව්‍යය ද යත් :
චක්‍ෂුර්විඥානය ධාතු ද, ධාතූහු චක්‍ෂුර්විඥාන ද:
ශ්‍රෝත්‍රවිඥානය ධාතු ද, ධාතුහු ශ්‍රෝත්‍රවිඥාන ද : ඝ්‍රාණවිඥානය ...
ජිහ්වාවිඥානය ... කායවිඥානය ...
මනස ධාතු ද, ධාතුහු මනස ද :
මනෝවිඥානය ධාතු ද, ධාතුහු මනෝවිඥාන ද:
ධර්‍මය ධාතු ද, ධාතුහු ධර්‍ම ද යත් : (අනුලෝම යි)
7. චක්‍ෂුස නො වූයේ ධාතු නො වේ ද, ධාතු නො වූවාහු චක්‍ෂුස නො වූවාහු නො වේ ද:
ශ්‍රෝත්‍ර නොවූයේ ධාතු නො වේ ද, ධාතු නො වූවාහු ශ්‍රෝත්‍රය නො වේ ද:
ඝ්‍රාණ නොවූයේ - ජිව්හා නොවූයේ - කාය නොවූයේ - රූප නොවූයේ - ශබ්ද නොවූයේ - ගන්‍ධ නොවූයේ - රස නොවූයේ - ස්ප්‍රෂ්ටව්‍ය නොවූයේ වේ ද :