තත්ථ යං නාමරූපපරිච්ඡෙදතො පට්ඨාය සක්කායදිට්ඨාදීනං වසෙන නානාකිලෙසවිද්ධංසනං වුත්තං, අයං ලොකිකාය පඤ්ඤාභාවනාය ආනිසංසො. යං අරියමග්ගක්ඛණෙ සංයොජනාදීනං වසෙන නානාකිලෙසවිද්ධංසනං වුත්තං, අයං ලොකුත්තරාය පඤ්ඤාභාවනාය ආනිසංසොති වෙදිතබ්බො.

අරියඵලරසානුභවනන්ති න කෙවලඤ්ච කිලෙසවිද්ධංසනඤ්ඤෙව, අරියඵලරසානුභවනම්පි පඤ්ඤාභාවනාය ආනිසංසො. අරියඵලන්ති හි සොතාපත්තිඵලාදි සාමඤ්ඤඵලං වුච්චති. තස්ස ද්වීහාකාරෙහි රසානුභවනං හොති. මග්ගවීථියඤ්ච ඵලසමාපත්තිවසෙන ච පවත්තියං. තත්රාස්ස මග්ගවීථියං පවත්ති දස්සිතායෙව.

අපිච යෙ “සංයොජනප්පහානමත්තමෙව ඵලං නාම, න කොචි අඤ්ඤො ධම්මො අත්ථී”ති වදන්ති, තෙසං අනුනයත්ථං ඉදං සුත්තම්පි දස්සෙතබ්බං – “කථං පයොගපටිප්පස්සද්ධිපඤ්ඤා ඵලෙ ඤාණං? සොතාපත්තිමග්ගක්ඛණෙ දස්සනට්ඨෙන සම්මාදිට්ඨි මිච්ඡාදිට්ඨියා වුට්ඨාති, තදනුවත්තකකිලෙසෙහි ච ඛන්ධෙහි ච වුට්ඨාති, බහිද්ධා ච සබ්බනිමිත්තෙහි වුට්ඨාති. තම්පයොගපටිප්පස්සද්ධත්තා උප්පජ්ජති සම්මාදිට්ඨි, මග්ගස්සෙතං ඵල”න්ති (පටි· ම· 1.63) විත්ථාරෙතබ්බං.

“චත්තාරො මග්ගා අපරියාපන්නා, චත්තාරි ච සාමඤ්ඤඵලානි, ඉමෙ ධම්මා අප්පමාණාරම්මණා” (ධ· ස· 1422). “මහග්ගතො ධම්මො අප්පමාණස්ස ධම්මස්ස අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො”ති (පට්ඨා· 2.12.62) එවමාදීනිපි චෙත්ථ සාධකානි.

ඵලසමාපත්තියං පවත්තිදස්සනත්ථං පනස්ස ඉදං පඤ්හාකම්මං – කා ඵලසමාපත්ති, කෙ තං සමාපජ්ජන්ති, කෙ න සමාපජ්ජන්ති, කස්මා සමාපජ්ජන්ති, කථඤ්චස්සා සමාපජ්ජනං හොති, කථං ඨානං, කථං වුට්ඨානං, කිං ඵලස්ස අනන්තරං, කස්ස ච ඵලං අනන්තරන්ති?

තත්ථ කා ඵලසමාපත්තීති යා අරියඵලස්ස නිරොධෙ අප්පනා.

කෙ තං සමාපජ්ජන්ති, කෙ න සමාපජ්ජන්තීති සබ්බෙපි පුථුජ්ජනා න සමාපජ්ජන්ති. කස්මා? අනධිගතත්තා. අරියා පන සබ්බෙපි සමාපජ්ජන්ති. කස්මා? අධිගතත්තා. උපරිමා පන හෙට්ඨිමං න සමාපජ්ජන්ති, පුග්ගලන්තරභාවුපගමනෙන පටිප්පස්සද්ධත්තා. හෙට්ඨිමා ච උපරිමං, අනධිගතත්තා. අත්තනො අත්තනොයෙව පන ඵලං සමාපජ්ජන්තීති ඉදමෙත්ථ සන්නිට්ඨානං.

කෙචි පන “සොතාපන්නසකදාගාමිනොපි න සමාපජ්ජන්ති. උපරිමා ද්වෙයෙව සමාපජ්ජන්තී”ති වදන්ති. ඉදඤ්ච තෙසං කාරණං, එතෙ හි සමාධිස්මිං පරිපූරකාරිනොති. තං පුථුජ්ජනස්සාපි අත්තනා පටිලද්ධලොකියසමාධිසමාපජ්ජනතො අකාරණමෙව. කිඤ්චෙත්ථ කාරණාකාරණචින්තාය. නනු පාළියංයෙව වුත්තං – “කතමෙ දස ගොත්රභුධම්මා විපස්සනාවසෙන උප්පජ්ජන්ති? සොතාපත්තිමග්ගපටිලාභත්ථාය උප්පාදං පවත්තං…පෙ… උපායාසං බහිද්ධා සඞ්ඛාරනිමිත්තං අභිභුය්යතීති ගොත්රභු. සොතාපත්තිඵලසමාපත්තත්ථාය සකදාගාමිමග්ගං …පෙ… අරහත්තඵලසමාපත්තත්ථාය… සුඤ්ඤතවිහාරසමාපත්තත්ථාය… අනිමිත්තවිහාරසමාපත්තත්ථාය උප්පාදං…පෙ… බහිද්ධා සඞ්ඛාරනිමිත්තං අභිභුය්යතීති ගොත්රභූ”ති (පටි· ම· 1.60). තස්මා සබ්බෙපි අරියා අත්තනො අත්තනො ඵලං සමාපජ්ජන්තීති නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං.

කස්මා සමාපජ්ජන්තීති දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරත්ථං. යථා හි රාජා රජ්ජසුඛං, දෙවතා දිබ්බසුඛං අනුභවන්ති, එවං අරියා “අරියං ලොකුත්තරසුඛං අනුභවිස්සාමා”ති අද්ධානප්පරිච්ඡෙදං කත්වා ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ ඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජන්ති.

කථඤ්චස්සා සමාපජ්ජනං හොති, කථං ඨානං, කථං වුට්ඨානන්ති ද්වීහි තාව ආකාරෙහි අස්සා සමාපජ්ජනං හොති – නිබ්බානතො අඤ්ඤස්ස ආරම්මණස්ස අමනසිකාරා නිබ්බානස්ස ච මනසිකාරා. යථාහ – “ද්වෙ ඛො, ආවුසො, පච්චයා අනිමිත්තාය චෙතොවිමුත්තියා සමාපත්තියා සබ්බනිමිත්තානඤ්ච අමනසිකාරො, අනිමිත්තාය ච ධාතුයා මනසිකාරො”ති (ම· නි· 1.458).

අයම්පනෙත්ථ සමාපජ්ජනක්කමො. ඵලසමාපත්තත්ථිකෙන හි අරියසාවකෙන රහොගතෙන පටිසල්ලීනෙන උදයබ්බයාදිවසෙන සඞ්ඛාරා විපස්සිතබ්බා. තස්ස පවත්තානුපුබ්බවිපස්සනස්ස සඞ්ඛාරාරම්මණගොත්රභුඤාණානන්තරා ඵලසමාපත්තිවසෙන නිරොධෙ චිත්තං අප්පෙති. ඵලසමාපත්තිනින්නතාය චෙත්ථ සෙක්ඛස්සාපි ඵලමෙව උප්පජ්ජති, න මග්ගො.

යෙ පන වදන්ති “සොතාපන්නො ‘ඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජිස්සාමී’ති විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා සකදාගාමී හොති. සකදාගාමී ච අනාගාමී”ති, තෙ වත්තබ්බා “එවං සති අනාගාමී අරහා භවිස්සති, අරහා පච්චෙකබුද්ධො, පච්චෙකබුද්ධො ච බුද්ධො. තස්මා න කිඤ්චි එතං, පාළිවසෙනෙව ච පටික්ඛිත්ත”න්තිපි න ගහෙතබ්බං. ඉදමෙව පන ගහෙතබ්බං – සෙක්ඛස්සාපි ඵලමෙව උප්පජ්ජති, න මග්ගො. ඵලඤ්චස්ස සචෙ අනෙන පඨමජ්ඣානිකො මග්ගො අධිගතො හොති. පඨමජ්ඣානිකමෙව උප්පජ්ජති. සචෙ දුතියාදීසු අඤ්ඤතරජ්ඣානිකො, දුතියාදීසු අඤ්ඤතරජ්ඣානිකමෙවාති. එවං තාවස්සා සමාපජ්ජනං හොති.