ඉමස්සපි ඤාණස්ස අනන්තරං වුත්තනයෙනෙව ඵලචිත්තානි වෙදිතබ්බානි. එත්තාවතා චෙස අරහා නාම අට්ඨමො අරියපුග්ගලො හොති මහාඛීණාසවො අන්තිමදෙහධාරී ඔහිතභාරො අනුප්පත්තසදත්ථො පරික්ඛීණභවසංයොජනො සම්මාදඤ්ඤා විමුත්තො සදෙවකස්ස ලොකස්ස අග්ගදක්ඛිණෙය්යොති.

ඉති යං තං වුත්තං “සොතාපත්තිමග්ගො සකදාගාමිමග්ගො අනාගාමිමග්ගො අරහත්තමග්ගොති ඉමෙසු පන චතූසු මග්ගෙසු ඤාණං ඤාණදස්සනවිසුද්ධි නාමා”ති, තං ඉමානි ඉමිනා අනුක්කමෙන පත්තබ්බානි චත්තාරි ඤාණානි සන්ධාය වුත්තං.

ඉදානි ඉමිස්සායෙව චතුඤාණාය ඤාණදස්සනවිසුද්ධියා ආනුභාවවිජානනත්ථං –

තත්ථ පරිපුණ්ණබොධිපක්ඛිය, භාවොති බොධිපක්ඛියානං පරිපුණ්ණභාවො. චත්තාරො සතිපට්ඨානා, චත්තාරො සම්මප්පධානා, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා, පඤ්චින්ද්රියානි, පඤ්ච බලානි, සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා, අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගොති හි ඉමෙ සත්තතිංස ධම්මා බුජ්ඣනට්ඨෙන බොධොති ලද්ධනාමස්ස අරියමග්ගස්ස පක්ඛෙ භවත්තා බොධිපක්ඛියා නාම. පක්ඛෙ භවත්තාති උපකාරභාවෙ ඨිතත්තා.

තෙසු තෙසු ආරම්මණෙසු ඔක්ඛන්දිත්වා පක්ඛන්දිත්වා උපට්ඨානතො පට්ඨානං. සතියෙව පට්ඨානං සතිපට්ඨානං. කායවෙදනාචිත්තධම්මෙසු පනස්සා අසුභ-දුක්ඛ-අනිච්ච-අනත්තාකාරගහණවසෙන සුභ-සුඛ-නිච්ච-අත්ත-සඤ්ඤාපහානකිච්චසාධනවසෙන ච පවත්තිතො චතුධා භෙදො හොති. තස්මා චත්තාරො සතිපට්ඨානාති වුච්චන්ති.

පදහන්ති එතෙනාති පධානං. සොභනං පධානං සම්මප්පධානං. සම්මා වා පදහන්ති එතෙනාති සම්මප්පධානං. සොභනං වා තං කිලෙසවිරූපත්තවිරහතො පධානඤ්ච හිතසුඛනිප්ඵාදකත්තෙන සෙට්ඨභාවාවහනතො පධානභාවකාරණතො චාති සම්මප්පධානං. වීරියස්සෙතං අධිවචනං. තයිදං උප්පන්නානුප්පන්නානං අකුසලානං පහානානුප්පත්තිකිච්චං අනුප්පන්නුප්පන්නානඤ්ච කුසලානං උප්පත්තිට්ඨිතිකිච්චං සාධයතීති චතුබ්බිධං හොති, තස්මා චත්තාරො සම්මප්පධානාති වුච්චන්ති.

පුබ්බෙ වුත්තෙන ඉජ්ඣනට්ඨෙන ඉද්ධි. තස්සා සම්පයුත්තාය පුබ්බඞ්ගමට්ඨෙන ඵලභූතාය පුබ්බභාගකාරණට්ඨෙන ච ඉද්ධියා පාදොති ඉද්ධිපාදො. සො ඡන්දාදිවසෙන චතුබ්බිධො හොති, තස්මා චත්තාරො ඉද්ධිපාදාති වුච්චන්ති. යථාහ – “චත්තාරො ඉද්ධිපාදා ඡන්දිද්ධිපාදො චිත්තිද්ධිපාදො වීරියිද්ධිපාදො වීමංසිද්ධිපාදො”ති (විභ· 457). ඉමෙ ලොකුත්තරාව. ලොකියා පන “ඡන්දඤ්චෙ භික්ඛු අධිපතිං කරිත්වා ලභති සමාධිං, ලභති චිත්තස්ස එකග්ගතං. අයං වුච්චති ඡන්දසමාධී”තිආදිවචනතො (විභ· 432) ඡන්දාදිඅධිපතිවසෙන පටිලද්ධධම්මාපි හොන්ති.

අස්සද්ධියකොසජ්ජපමාදවික්ඛෙපසම්මොහානං අභිභවනතො අභිභවනසඞ්ඛාතෙන අධිපතියට්ඨෙන ඉන්ද්රියං. අස්සද්ධියාදීහි ච අනභිභවනීයතො අකම්පියට්ඨෙන බලං. තදුභයම්පි සද්ධාදිවසෙන පඤ්චවිධං හොති, තස්මා පඤ්චින්ද්රියානි පඤ්ච බලානීති වුච්චන්ති.

බුජ්ඣනකසත්තස්ස පන අඞ්ගභාවෙන සතිආදයො සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා. නිය්යානිකට්ඨෙන ච සම්මාදිට්ඨිආදයො අට්ඨ මග්ගඞ්ගා හොන්ති. තෙන වුත්තං “සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො”ති.

ඉති ඉමෙ සත්තතිංස බොධිපක්ඛියධම්මා පුබ්බභාගෙ ලොකියවිපස්සනාය වත්තමානාය චුද්දසවිධෙන කායං පරිග්ගණ්හතො ච කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානං, නවවිධෙන වෙදනං පරිග්ගණ්හතො ච වෙදනානුපස්සනාසතිපට්ඨානං, සොළසවිධෙන චිත්තං පරිග්ගණ්හතො ච චිත්තානුපස්සනාසතිපට්ඨානං, පඤ්චවිධෙන ධම්මෙ පරිග්ගණ්හතො ච ධම්මානුපස්සනාසතිපට්ඨානං. ඉමස්මිං අත්තභාවෙ අනුප්පන්නපුබ්බං පරස්ස උප්පන්නං අකුසලං දිස්වා “යථා පටිපන්නස්සෙතං උප්පන්නං, න තථා පටිපජ්ජිස්සාමි එවං මෙ එතං නුප්පජ්ජිස්සතී”ති, තස්ස අනුප්පාදාය වායමනකාලෙ පඨමං සම්මප්පධානං. අත්තනො සමුදාචාරප්පත්තං අකුසලං දිස්වා තස්ස පහානාය වායමනකාලෙ දුතියං. ඉමස්මිං අත්තභාවෙ අනුප්පන්නපුබ්බං ඣානං වා විපස්සනං වා උප්පාදෙතුං වායමන්තස්ස තතියං. උප්පන්නං යථා න පරිහායති, එවං පුනප්පුනං උප්පාදෙන්තස්ස චතුත්ථං සම්මප්පධානං. ඡන්දං ධුරං කත්වා කුසලුප්පාදනකාලෙ ඡන්දිද්ධිපාදො. මිච්ඡාවාචාය විරමණකාලෙ සම්මාවාචාති එවං නානාචිත්තෙසු ලබ්භන්ති. ඉමෙසං පන චතුන්නං ඤාණානං උප්පත්තිකාලෙ එකචිත්තෙ ලබ්භන්ති. ඵලක්ඛණෙ ඨපෙත්වා චත්තාරො සම්මප්පධානෙ අවසෙසා තෙත්තිංස ලබ්භන්ති.