ඉමස්ස පන ඤාණස්ස අනන්තරං තස්සෙව විපාකභූතානි ද්වෙ තීණි වා ඵලචිත්තානි උප්පජ්ජන්ති. අනන්තරවිපාකත්තායෙව හි ලොකුත්තරකුසලානං “සමාධිමානන්තරිකඤ්ඤමාහූ”ති (ඛු· පා· 6.5) ච “දන්ධං ආනන්තරිකං පාපුණාති ආසවානං ඛයායා”ති (අ· නි· 4.162) ච ආදි වුත්තං. කෙචි පන එකං ද්වෙ තීණි චත්තාරි වා ඵලචිත්තානීති වදන්ති, තං න ගහෙතබ්බං.

අනුලොමස්ස හි ආසෙවනන්තෙ ගොත්රභුඤාණං උප්පජ්ජති. තස්මා සබ්බන්තිමෙන පරිච්ඡෙදෙන ද්වීහි අනුලොමචිත්තෙහි භවිතබ්බං. න හි එකං ආසෙවනපච්චයං ලභති, සත්තචිත්තපරමා ච එකාවජ්ජනවීථි. තස්මා යස්ස ද්වෙ අනුලොමානි, තස්ස තතියං ගොත්රභු චතුත්ථං මග්ගචිත්තං තීණි ඵලචිත්තානි හොන්ති. යස්ස තීණි අනුලොමානි, තස්ස චතුත්ථං ගොත්රභු පඤ්චමං මග්ගචිත්තං ද්වෙ ඵලචිත්තානි හොන්ති. තෙන වුත්තං “ද්වෙ තීණි වා ඵලචිත්තානි උප්පජ්ජන්තී”ති.

කෙචි පන යස්ස චත්තාරි අනුලොමානි, තස්ස පඤ්චමං ගොත්රභු ඡට්ඨං මග්ගචිත්තං එකං ඵලචිත්තන්ති වදන්ති, තං පන යස්මා චතුත්ථං පඤ්චමං වා අප්පෙති, න තතො පරං ආසන්නභවඞ්ගත්තාති පටික්ඛිත්තං. තස්මා න සාරතො පච්චෙතබ්බං.

එත්තාවතා ච පනෙස සොතාපන්නො නාම දුතියො අරියපුග්ගලො හොති. භුසං පමත්තොපි හුත්වා සත්තක්ඛත්තුං දෙවෙසු ච මනුස්සෙසු ච සන්ධාවිත්වා සංසරිත්වා දුක්ඛස්සන්තස්ස කරණසමත්ථො හොති. ඵලපරියොසානෙ පනස්ස චිත්තං භවඞ්ගං ඔතරති, තතො භවඞ්ගං උපච්ඡින්දිත්වා මග්ගපච්චවෙක්ඛණත්ථාය උප්පජ්ජති මනොද්වාරාවජ්ජනං, තස්මිං නිරුද්ධෙ පටිපාටියා සත්ත මග්ගපච්චවෙක්ඛණජවනානීති. පුන භවඞ්ගං ඔතරිත්වා තෙනෙව නයෙන ඵලාදීනං පච්චවෙක්ඛණත්ථාය ආවජ්ජනාදීනි උප්පජ්ජන්ති. යෙසං උප්පත්තියා එස මග්ගං පච්චවෙක්ඛති, ඵලං පච්චවෙක්ඛති, පහීනකිලෙසෙ පච්චවෙක්ඛති, අවසිට්ඨකිලෙසෙ පච්චවෙක්ඛති, නිබ්බානං පච්චවෙක්ඛති.

සො හි “ඉමිනා වතාහං මග්ගෙන ආගතො”ති මග්ගං පච්චවෙක්ඛති, තතො “අයං මෙ ආනිසංසො ලද්ධො”ති ඵලං පච්චවෙක්ඛති. තතො “ඉමෙ නාම මෙ කිලෙසා පහීනා”ති පහීනකිලෙසෙ පච්චවෙක්ඛති. තතො “ඉමෙ නාම මෙ කිලෙසා අවසිට්ඨා”ති උපරිමග්ගත්තයවජ්ඣෙ කිලෙසෙ පච්චවෙක්ඛති. අවසානෙ ච “අයං මෙ ධම්මො ආරම්මණතො පටිවිද්ධො”ති අමතං නිබ්බානං පච්චවෙක්ඛති. ඉති සොතාපන්නස්ස අරියසාවකස්ස පඤ්ච පච්චවෙක්ඛණානි හොන්ති. යථා ච සොතාපන්නස්ස, එවං සකදාගාමිඅනාගාමීනම්පි. අරහතො පන අවසිට්ඨකිලෙසපච්චවෙක්ඛණං නාම නත්ථීති. එවං සබ්බානිපි එකූනවීසති පච්චවෙක්ඛණානි නාම.

උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදොයෙව චෙසො. පහීනාවසිට්ඨකිලෙසපච්චවෙක්ඛණඤ්හි සෙක්ඛානම්පි හොති වා න වා. තස්ස හි පච්චවෙක්ඛණස්ස අභාවෙනෙව මහානාමො භගවන්තං පුච්ඡි “කොසු නාම මෙ ධම්මො අජ්ඣත්තං අප්පහීනො, යෙන මෙ එකදා ලොභධම්මාපි චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨන්තී”ති (ම· නි· 1.175) සබ්බං විත්ථාරතො වෙදිතබ්බං.

එවං පච්චවෙක්ඛිත්වා පන සො සොතාපන්නො අරියසාවකො තස්මිඤ්ඤෙව වා ආසනෙ නිසින්නො, අපරෙන වා සමයෙන කාමරාගබ්යාපාදානං තනුභාවාය දුතියාය භූමියා පත්තියා යොගං කරොති. සො ඉන්ද්රියබලබොජ්ඣඞ්ගානි සමොධානෙත්වා තදෙව රූපවෙදනාසඤ්ඤාසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණභෙදං සඞ්ඛාරගතං අනිච්චං දුක්ඛමනත්තාති ඤාණෙන පරිමද්දති, පරිවත්තෙති, විපස්සනාවීථිං ඔගාහති. තස්සෙවං පටිපන්නස්ස වුත්තනයෙනෙව සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාවසානෙ එකාවජ්ජනෙන අනුලොමගොත්රභුඤාණෙසු උප්පන්නෙසු ගොත්රභුඅනන්තරං සකදාගාමිමග්ගො උප්පජ්ජති. තෙන සම්පයුත්තං ඤාණං සකදාගාමිමග්ගෙ ඤාණන්ති.

ඉමස්සාපි ඤාණස්ස අනන්තරං වුත්තනයෙනෙව ඵලචිත්තානි වෙදිතබ්බානි. එත්තාවතා චෙස සකදාගාමී නාම චතුත්ථො අරියපුග්ගලො හොති සකිංදෙව ඉමං ලොකං ආගන්ත්වා දුක්ඛස්සන්තකරණසමත්ථො. තතො පරං පච්චවෙක්ඛණං වුත්තනයමෙව.

එවං පච්චවෙක්ඛිත්වා ච සො සකදාගාමී අරියසාවකො තස්මිඤ්ඤෙව වා ආසනෙ නිසින්නො අපරෙන වා සමයෙන කාමරාගබ්යාපාදානං අනවසෙසප්පහානාය තතියාය භූමියා පත්තියා යොගං කරොති, සො ඉන්ද්රියබලබොජ්ඣඞ්ගානි සමොධානෙත්වා තදෙව සඞ්ඛාරගතං අනිච්චං දුක්ඛමනත්තාති ඤාණෙන පරිමද්දති, පරිවත්තෙති, විපස්සනාවීථිං ඔගාහති. තස්සෙවං පටිපන්නස්ස වුත්තනයෙනෙව සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාවසානෙ එකාවජ්ජනෙන අනුලොමගොත්රභුඤාණෙසු උප්පන්නෙසු ගොත්රභුඅනන්තරං අනාගාමිමග්ගො උප්පජ්ජති, තෙන සම්පයුත්තං ඤාණං අනාගාමිමග්ගෙ ඤාණන්ති.

ඉමස්සපි ඤාණස්ස අනන්තරං වුත්තනයෙනෙව ඵලචිත්තානි වෙදිතබ්බානි. එත්තාවතා චෙස අනාගාමී නාම ඡට්ඨො අරියපුග්ගලො හොති ඔපපාතිකො තත්ථපරිනිබ්බායී අනාවත්තිධම්මො පටිසන්ධිවසෙන ඉමං ලොකං පුන අනාගන්තා. තතො පරං පච්චවෙක්ඛණං වුත්තනයමෙව.