තස්ස තං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණං ආසෙවන්තස්ස භාවෙන්තස්ස බහුලීකරොන්තස්ස අධිමොක්ඛසද්ධා බලවතරා නිබ්බත්තති, වීරියං සුපග්ගහිතං හොති, සති සූපට්ඨිතා, චිත්තං සුසමාහිතං, තික්ඛතරා සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා උප්පජ්ජති. තස්ස “දානි මග්ගො උප්පජ්ජිස්සතී”ති සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා සඞ්ඛාරෙ අනිච්චාති වා දුක්ඛාති වා අනත්තාති වා සම්මසිත්වා භවඞ්ගං ඔතරති. භවඞ්ගානන්තරං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාය කතනයෙනෙව සඞ්ඛාරෙ අනිච්චාති වා දුක්ඛාති වා අනත්තාති වා ආරම්මණං කුරුමානං උප්පජ්ජති මනොද්වාරාවජ්ජනං. තතො භවඞ්ගං ආවට්ටෙත්වා උප්පන්නස්ස තස්ස කිරියචිත්තස්සානන්තරං අවීචිකං චිත්තසන්තතිං අනුප්පබන්ධමානං තථෙව සඞ්ඛාරෙ ආරම්මණං කත්වා උප්පජ්ජති පඨමං ජවනචිත්තං, යං පරිකම්මන්ති වුච්චති. තදනන්තරං තථෙව සඞ්ඛාරෙ ආරම්මණං කත්වා උප්පජ්ජති දුතියං ජවනචිත්තං, යං උපචාරන්ති වුච්චති. තදනන්තරම්පි තථෙව සඞ්ඛාරෙ ආරම්මණං කත්වා උප්පජ්ජති තතියං ජවනචිත්තං, යං අනුලොමන්ති වුච්චති. ඉදං නෙසං පාටියෙක්කං නාමං.

අවිසෙසෙන පන තිවිධම්පෙතං ආසෙවනන්තිපි පරිකම්මන්තිපි උපචාරන්තිපි අනුලොමන්තිපි වත්තුං වට්ටති. කිස්සානුලොමං? පුරිමභාගපච්ඡිමභාගානං. තඤ්හි පුරිමානං අට්ඨන්නං විපස්සනාඤාණානං තථකිච්චතාය ච අනුලොමෙති, උපරි ච සත්තතිංසාය බොධිපක්ඛියධම්මානං. තඤ්හි අනිච්චලක්ඛණාදිවසෙන සඞ්ඛාරෙ ආරබ්භ පවත්තත්තා, “උදයබ්බයවන්තානංයෙව වත ධම්මානං උදයබ්බයඤාණං උප්පාදවයෙ අද්දසා”ති ච, “භඞ්ගවන්තානංයෙව වත භඞ්ගානුපස්සනං භඞ්ගං අද්දසා”ති ච, “සභයංයෙව වත භයතුපට්ඨානස්ස භයතො උපට්ඨිත”න්ති ච, “සාදීනවෙයෙව වත ආදීනවානුපස්සනං ආදීනවං අද්දසා”ති ච, “නිබ්බින්දිතබ්බෙයෙව වත නිබ්බිදාඤාණං නිබ්බින්න”න්ති ච, “මුඤ්චිතබ්බම්හියෙව වත මුඤ්චිතුකම්යතාඤාණං මුඤ්චිතුකාමං ජාත”න්ති ච, “පටිසඞ්ඛාතබ්බංයෙව වත පටිසඞ්ඛාඤාණෙන පටිසඞ්ඛාත”න්ති ච, “උපෙක්ඛිතබ්බංයෙව වත සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාය උපෙක්ඛිත”න්ති ච අත්ථතො වදමානං විය ඉමෙසඤ්ච අට්ඨන්නං ඤාණානං තථකිච්චතාය අනුලොමෙති, උපරි ච සත්තතිංසාය බොධිපක්ඛියධම්මානං තාය පටිපත්තියා පත්තබ්බත්තා.

යථා හි ධම්මිකො රාජා විනිච්ඡයට්ඨානෙ නිසින්නො වොහාරිකමහාමත්තානං විනිච්ඡයං සුත්වා අගතිගමනං පහාය මජ්ඣත්තො හුත්වා “එවං හොතූ”ති අනුමොදමානො තෙසඤ්ච විනිච්ඡයස්ස අනුලොමෙති, පොරාණස්ස ච රාජධම්මස්ස, එවංසම්පදමිදං වෙදිතබ්බං. රාජා විය හි අනුලොමඤාණං, අට්ඨ වොහාරිකමහාමත්තා විය අට්ඨ ඤාණානි, පොරාණො රාජධම්මො විය සත්තතිංස බොධිපක්ඛියා. තත්ථ යථා රාජා “එවං හොතූ”ති වදමානො වොහාරිකානඤ්ච විනිච්ඡයස්ස, රාජධම්මස්ස ච අනුලොමෙති, එවමිදං අනිච්චාදිවසෙන සඞ්ඛාරෙ ආරබ්භ උප්පජ්ජමානං අට්ඨන්නඤ්ච ඤාණානං තථකිච්චතාය අනුලොමෙති, උපරි ච සත්තතිංසාය බොධිපක්ඛියධම්මානං. තෙනෙව සච්චානුලොමිකඤාණන්ති වුච්චතීති.

ඉදඤ්ච පන අනුලොමඤාණං සඞ්ඛාරාරම්මණාය වුට්ඨානගාමිනියා විපස්සනාය පරියොසානං හොති. සබ්බෙන සබ්බං පන ගොත්රභුඤාණං වුට්ඨානගාමිනියා විපස්සනාය පරියොසානං. ඉදානි තස්සායෙව වුට්ඨානගාමිනියා විපස්සනාය අසම්මොහත්ථං අයං සුත්තසංසන්දනා වෙදිතබ්බා.

සෙය්යථිදං –

අයඤ්හි වුට්ඨානගාමිනී විපස්සනා සළායතනවිභඞ්ගසුත්තෙ “අතම්මයතං, භික්ඛවෙ, නිස්සාය අතම්මයතං ආගම්ම යායං උපෙක්ඛා එකත්තා එකත්තසිතා, තං පජහථ තං සමතික්කමථා”ති (ම· නි· 3.310) එවං අතම්මයතාති වුත්තා.