යං පන වුත්තං “අරූපසත්තකවසෙනා”ති, තත්ථ අයං මාතිකා – කලාපතො, යමකතො, ඛණිකතො, පටිපාටිතො, දිට්ඨිඋග්ඝාටනතො, මානසමුග්ඝාටනතො, නිකන්තිපරියාදානතොති.

තත්ථ කලාපතොති ඵස්සපඤ්චමකා ධම්මා. කථං කලාපතො සම්මසතීති? ඉධ භික්ඛු ඉති පටිසඤ්චික්ඛති – “යෙ ඉමෙ ‘කෙසා අනිච්චා දුක්ඛා අනත්තා’ති සම්මසනෙ උප්පන්නා ඵස්සපඤ්චමකා ධම්මා, යෙ ච ‘ලොමා…පෙ… මත්ථලුඞ්ගං අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’ති සම්මසනෙ උප්පන්නා ඵස්සපඤ්චමකා ධම්මා, සබ්බෙ තෙ ඉතරීතරං අප්පත්වා පබ්බංපබ්බං ඔධිඔධි හුත්වා තත්තකපාලෙ පක්ඛිත්තතිලා විය තටතටායන්තා විනට්ඨා, තස්මා අනිච්චා දුක්ඛා අනත්තා”ති. අයං තාව විසුද්ධිකථායං නයො.

අරියවංසකථායං පන “හෙට්ඨා රූපසත්තකෙ සත්තසු ඨානෙසු ‘රූපං අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’ති පවත්තං චිත්තං අපරෙන චිත්තෙන ‘අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’ති සම්මසන්තො ‘කලාපතො සම්මසතී’ති” වුත්තං, තං යුත්තතරං. තස්මා සෙසානිපි තෙනෙව නයෙන විභජිස්සාම.

යමකතොති ඉධ භික්ඛු ආදානනික්ඛෙපරූපං “අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා”ති සම්මසිත්වා තම්පි චිත්තං අපරෙන චිත්තෙන “අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා”ති සම්මසති. වයොවුඩ්ඪත්ථඞ්ගමරූපං, ආහාරමයං, උතුමයං, කම්මජං, චිත්තසමුට්ඨානං, ධම්මතාරූපං “අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා”ති සම්මසිත්වා තම්පි චිත්තං අපරෙන චිත්තෙන “අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා”ති සම්මසති. එවං යමකතො සම්මසති නාම.

ඛණිකතොති ඉධ භික්ඛු ආදානනික්ඛෙපරූපං “අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා”ති සම්මසිත්වා තං පඨමචිත්තං දුතියචිත්තෙන, දුතියං තතියෙන, තතියං චතුත්ථෙන, චතුත්ථං පඤ්චමෙන “එතම්පි අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා”ති සම්මසති. වයොවුඩ්ඪත්ථඞ්ගමරූපං, ආහාරමයං, උතුමයං, කම්මජං, චිත්තසමුට්ඨානං, ධම්මතාරූපං “අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා”ති සම්මසිත්වා තං පඨමචිත්තං දුතියචිත්තෙන, දුතියං තතියෙන, තතියං චතුත්ථෙන, චතුත්ථං පඤ්චමෙන “එතම්පි අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා”ති සම්මසති. එවං රූපපරිග්ගාහකචිත්තතො පට්ඨාය චත්තාරි චත්තාරි චිත්තානි සම්මසන්තො ඛණිකතො සම්මසති නාම.

පටිපාටිතොති ආදානනික්ඛෙපරූපං “අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා”ති සම්මසිත්වා තං පඨමචිත්තං දුතියචිත්තෙන, දුතියං තතියෙන, තතියං චතුත්ථෙන…පෙ… දසමං එකාදසමෙන “එතම්පි අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා”ති සම්මසති. වයොවුඩ්ඪත්ථඞ්ගමරූපං, ආහාරමයං, උතුමයං, කම්මජං, චිත්තසමුට්ඨානං, ධම්මතාරූපං “අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා”ති සම්මසිත්වා තං පඨමචිත්තං දුතියචිත්තෙන, දුතියං තතියෙන, තතියං චතුත්ථෙන…පෙ… දසමං එකාදසමෙන “එතම්පි අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා”ති එවං විපස්සනා පටිපාටියා සකලම්පි දිවසභාගං සම්මසිතුං වට්ටෙය්ය. යාව දසමචිත්තසම්මසනා පන රූපකම්මට්ඨානම්පි අරූපකම්මට්ඨානම්පි පගුණං හොති. තස්මා දසමෙයෙව ඨපෙතබ්බන්ති වුත්තං. එවං සම්මසන්තො පටිපාටිතො සම්මසති නාම.

දිට්ඨිඋග්ඝාටනතො මානඋග්ඝාටනතො නිකන්තිපරියාදානතොති ඉමෙසු තීසු විසුං සම්මසනනයො නාම නත්ථි. යං පනෙතං හෙට්ඨා රූපං, ඉධ ච අරූපං පරිග්ගහිතං, තං පස්සන්තො රූපාරූපතො උද්ධං අඤ්ඤං සත්තං නාම න පස්සති. සත්තස්ස අදස්සනතො පට්ඨාය සත්තසඤ්ඤා උග්ඝාටිතා හොති. සත්තසඤ්ඤං උග්ඝාටිතචිත්තෙන සඞ්ඛාරෙ පරිග්ගණ්හතො දිට්ඨි නුප්පජ්ජති. දිට්ඨියා අනුප්පජ්ජමානාය දිට්ඨි උග්ඝාටිතා නාම හොති. දිට්ඨිඋග්ඝාටිතචිත්තෙන සඞ්ඛාරෙ පරිග්ගණ්හතො මානො නුප්පජ්ජති. මානෙ අනුප්පජ්ජන්තෙ මානො සමුග්ඝාටිතො නාම හොති. මානසමුග්ඝාටිතචිත්තෙන සඞ්ඛාරෙ පරිග්ගණ්හතො තණ්හා නුප්පජ්ජති. තණ්හාය අනුප්පජ්ජන්තියා නිකන්ති පරියාදිණ්ණා නාම හොතීති ඉදං තාව විසුද්ධිකථායං වුත්තං.