යථා ච රූපං සම්මසන්තෙන රූපස්ස, එවං අරූපං සම්මසන්තෙනපි අරූපස්ස නිබ්බත්ති පස්සිතබ්බා. සා ච ඛො එකාසීති ලොකියචිත්තුප්පාදවසෙනෙව.

සෙය්යථිදං – ඉදඤ්හි අරූපං නාම පුරිමභවෙ ආයූහිතකම්මවසෙන පටිසන්ධියං තාව එකූනවීසතිචිත්තුප්පාදප්පභෙදං නිබ්බත්තති. නිබ්බත්තනාකාරො පනස්ස පටිච්චසමුප්පාදනිද්දෙසෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. තදෙව පටිසන්ධිචිත්තස්ස අනන්තරචිත්තතො පට්ඨාය භවඞ්ගවසෙන, ආයුපරියොසානෙ චුතිවසෙන. යං තත්ථ කාමාවචරං, තං ඡසු ද්වාරෙසු බලවාරම්මණෙ තදාරම්මණවසෙන.

පවත්තෙ පන අසම්භින්නත්තා චක්ඛුස්ස ආපාථගතත්තා රූපානං ආලොකසන්නිස්සිතං මනසිකාරහෙතුකං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං නිබ්බත්තති සද්ධිං සම්පයුත්තධම්මෙහි. චක්ඛුපසාදස්ස හි ඨිතික්ඛණෙ ඨිතිප්පත්තමෙව රූපං චක්ඛුං ඝට්ටෙති. තස්මිං ඝට්ටිතෙ ද්වික්ඛත්තුං භවඞ්ගං උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣති. තතො තස්මිංයෙව ආරම්මණෙ කිරියමනොධාතු ආවජ්ජනකිච්චං සාධයමානා උප්පජ්ජති. තදනන්තරං තදෙව රූපං පස්සමානං කුසලවිපාකං අකුසලවිපාකං වා චක්ඛුවිඤ්ඤාණං. තතො තදෙව රූපං සම්පටිච්ඡමානා විපාකමනොධාතු. තතො තදෙව රූපං සන්තීරයමානා විපාකාහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතු. තතො තදෙව රූපං වවත්ථාපයමානා කිරියාහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතු උපෙක්ඛාසහගතා . තතො පරං කාමාවචරකුසලාකුසලකිරියචිත්තෙසු එකං වා උපෙක්ඛාසහගතාහෙතුකං චිත්තං පඤ්ච සත්ත වා ජවනානි. තතො කාමාවචරසත්තානං එකාදසසු තදාරම්මණචිත්තෙසු ජවනානුරූපං යංකිඤ්චි තදාරම්මණන්ති. එස නයො සෙසද්වාරෙසුපි. මනොද්වාරෙ පන මහග්ගතචිත්තානිපි උප්පජ්ජන්තීති. එවං ඡසු ද්වාරෙසු අරූපස්ස නිබ්බත්ති පස්සිතබ්බා. එවඤ්හි අරූපස්ස නිබ්බත්තිං පස්සන්තො කාලෙන අරූපං සම්මසති නාම.

එවං කාලෙන රූපං කාලෙන අරූපං සම්මසිත්වාපි තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා අනුක්කමෙන පටිපජ්ජමානො එකො පඤ්ඤාභාවනං සම්පාදෙති.

අපරො රූපසත්තකඅරූපසත්තකවසෙන තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා සඞ්ඛාරෙ සම්මසති. තත්ථ ආදානනික්ඛෙපනතො, වයොවුඩ්ඪත්ථඞ්ගමතො, ආහාරමයතො, උතුමයතො, කම්මජතො, චිත්තසමුට්ඨානතො, ධම්මතාරූපතොති ඉමෙහි ආකාරෙහි ආරොපෙත්වා සම්මසන්තො රූපසත්තකවසෙන ආරොපෙත්වා සම්මසති නාම. තෙනාහු පොරාණා –

තත්ථ ආදානන්ති පටිසන්ධි. නික්ඛෙපනන්ති චුති. ඉති යොගාවචරො ඉමෙහි ආදානනික්ඛෙපෙහි එකං වස්සසතං පරිච්ඡින්දිත්වා සඞ්ඛාරෙසු තිලක්ඛණං ආරොපෙති. කථං? එත්ථන්තරෙ සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා. කස්මා? උප්පාදවයවත්තිතො, විපරිණාමතො, තාවකාලිකතො, නිච්චපටික්ඛෙපතො ච. යස්මා පන උප්පන්නා සඞ්ඛාරා ඨිතිං පාපුණන්ති, ඨිතියං ජරාය කිලමන්ති, ජරං පත්වා අවස්සං භිජ්ජන්ති, තස්මා අභිණ්හසම්පටිපීළනතො, දුක්ඛමතො දුක්ඛවත්ථුතො, සුඛපටික්ඛෙපතො ච දුක්ඛා. යස්මා ච “උප්පන්නා සඞ්ඛාරා ඨිතිං මා පාපුණන්තු, ඨානප්පත්තා මා ජීරන්තු, ජරප්පත්තා මා භිජ්ජන්තූ”ති ඉමෙසු තීසු ඨානෙසු කස්සචි වසවත්තිභාවො නත්ථි, සුඤ්ඤා තෙන වසවත්තනාකාරෙන, තස්මා සුඤ්ඤතො, අස්සාමිකතො, අවසවත්තිතො, අත්තපටික්ඛෙපතො ච අනත්තාති.

එවං ආදානනික්ඛෙපනවසෙන වස්සසතපරිච්ඡින්නෙ රූපෙ තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා තතො පරං වයොවුඩ්ඪත්ථඞ්ගමතො ආරොපෙති. තත්ථ වයොවුඩ්ඪත්ථඞ්ගමො නාම වයවසෙන වුඩ්ඪස්ස වඩ්ඪිතස්ස රූපස්ස අත්ථඞ්ගමො. තස්ස වසෙන තිලක්ඛණං ආරොපෙතීති අත්ථො.

කථං? සො තමෙව වස්සසතං පඨමවයෙන මජ්ඣිමවයෙන පච්ඡිමවයෙනාති තීහි වයෙහි පරිච්ඡින්දති. තත්ථ ආදිතො තෙත්තිංස වස්සානි පඨමවයො නාම. තතො චතුත්තිංස මජ්ඣිමවයො නාම. තතො තෙත්තිංස පච්ඡිමවයො නාමාති. ඉති ඉමෙහි තීහි වයෙහි පරිච්ඡින්දිත්වා, “පඨමවයෙ පවත්තං රූපං මජ්ඣිමවයං අප්පත්වා තත්ථෙව නිරුජ්ඣති, තස්මා තං අනිච්චං. යදනිච්චං, තං දුක්ඛං. යං දුක්ඛං, තදනත්තා. මජ්ඣිමවයෙ පවත්තරූපම්පි පච්ඡිමවයං අප්පත්වා තත්ථෙව නිරුජ්ඣති, තස්මා තම්පි අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා. පච්ඡිමවයෙ තෙත්තිංස වස්සානි පවත්තරූපම්පි මරණතො පරං ගමනසමත්ථං නාම නත්ථි, තස්මා තම්පි අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා”ති තිලක්ඛණං ආරොපෙති.