සොසානිකඞ්ගම්පි “න සුසානං පටික්ඛිපාමි, සොසානිකඞ්ගං සමාදියාමී”ති ඉමෙසං අඤ්ඤතරවචනෙන සමාදින්නං හොති.

තෙන පන සොසානිකෙන යං මනුස්සා ගාමං නිවෙසන්තා “ඉදං සුසාන”න්ති වවත්ථපෙන්ති, න තත්ථ වසිතබ්බං. න හි මතසරීරෙ අජ්ඣාපිතෙ තං සුසානං නාම හොති, ඣාපිතකාලතො පන පට්ඨාය සචෙපි ද්වාදසවස්සානි ඡඩ්ඩිතං, තං සුසානමෙව.

තස්මිං පන වසන්තෙන චඞ්කමමණ්ඩපාදීනි කාරෙත්වා මඤ්චපීඨං පඤ්ඤපෙත්වා පානීයපරිභොජනීයං උපට්ඨාපෙත්වා ධම්මං වාචෙන්තෙන න වසිතබ්බං. ගරුකං හි ඉදං ධුතඞ්ගං, තස්මා උප්පන්නපරිස්සයවිඝාතත්ථාය සඞ්ඝත්ථෙරං වා රාජයුත්තකං වා ජානාපෙත්වා අප්පමත්තෙන වසිතබ්බං. චඞ්කමන්තෙන අද්ධක්ඛිකෙන ආළාහනං ඔලොකෙන්තෙන චඞ්කමිතබ්බං.

සුසානං ගච්ඡන්තෙනාපි මහාපථා උක්කම්ම උප්පථමග්ගෙන ගන්තබ්බං. දිවායෙව ආරම්මණං වවත්ථපෙතබ්බං. එවඤ්හිස්ස තං රත්තිං භයානකං න භවිස්සති, අමනුස්සා රත්තිං විරවිත්වා විරවිත්වා ආහිණ්ඩන්තාපි න කෙනචි පහරිතබ්බා. එකදිවසම්පි සුසානං අගන්තුං න වට්ටති. මජ්ඣිමයාමං සුසානෙ ඛෙපෙත්වා පච්ඡිමයාමෙ පටික්කමිතුං වට්ටතීති අඞ්ගුත්තරභාණකා. අමනුස්සානං පියං තිලපිට්ඨමාසභත්තමච්ඡමංසඛීරතෙලගුළාදිඛජ්ජභොජ්ජං න සෙවිතබ්බං. කුලගෙහං න පවිසිතබ්බන්ති ඉදමස්ස විධානං.

පභෙදතො පන අයම්පි තිවිධො හොති. තත්ථ උක්කට්ඨෙන යත්ථ ධුවඩාහධුවකුණපධුවරොදනානි අත්ථි, තත්ථෙව වසිතබ්බං. මජ්ඣිමස්ස තීසු එකස්මිම්පි සති වට්ටති. මුදුකස්ස වුත්තනයෙන සුසානලක්ඛණං පත්තමත්තෙ වට්ටති.

ඉමෙසං පන තිණ්ණම්පි න සුසානම්හි වාසං කප්පනෙන ධුතඞ්ගං භිජ්ජති. සුසානං අගතදිවසෙති අඞ්ගුත්තරභාණකා. අයමෙත්ථ භෙදො.

අයං පනානිසංසො මරණස්සතිපටිලාභො, අප්පමාදවිහාරිතා, අසුභනිමිත්තාධිගමො, කාමරාගවිනොදනං, අභිණ්හං කායසභාවදස්සනං, සංවෙගබහුලතා ආරොග්යමදාදිප්පහානං, භයභෙරවසහනතා, අමනුස්සානං ගරුභාවනීයතා, අප්පිච්ඡතාදීනං අනුලොමවුත්තිතාති.

අයං සොසානිකඞ්ගෙ සමාදානවිධානප්පභෙදභෙදානිසංසවණ්ණනා.

යථාසන්ථතිකඞ්ගම්පි “සෙනාසනලොලුප්පං පටික්ඛිපාමි, යථාසන්ථතිකඞ්ගං සමාදියාමී”ති ඉමෙසං අඤ්ඤතරවචනෙන සමාදින්නං හොති.

තෙන පන යථාසන්ථතිකෙන යදස්ස සෙනාසනං “ඉදං තුය්හං පාපුණාතී”ති ගාහිතං හොති, තෙනෙව තුට්ඨබ්බං, න අඤ්ඤො උට්ඨාපෙතබ්බො. ඉදමස්ස විධානං.

පභෙදතො පන අයම්පි තිවිධො හොති. තත්ථ උක්කට්ඨො අත්තනො පත්තසෙනාසනං දූරෙති වා අච්චාසන්නෙති වා අමනුස්සදීඝජාතිකාදීහි උපද්දුතන්ති වා උණ්හන්ති වා සීතලන්ති වා පුච්ඡිතුං න ලභති. මජ්ඣිමො පුච්ඡිතුං ලභති. ගන්ත්වා පන ඔලොකෙතුං න ලභති. මුදුකො ගන්ත්වා ඔලොකෙත්වා සචස්ස තං න රුච්චති, අඤ්ඤං ගහෙතුං ලභති.

ඉමෙසං පන තිණ්ණම්පි සෙනාසනලොලුප්පෙ උප්පන්නමත්තෙ ධුතඞ්ගං භිජ්ජතීති අයමෙත්ථ භෙදො.

අයං පනානිසංසො, “යං ලද්ධං තෙන තුට්ඨබ්බ”න්ති (ජා· 1.1.136; පාචි· 793) වුත්තොවාදකරණං, සබ්රහ්මචාරීනං හිතෙසිතා, හීනපණීතවිකප්පපරිච්චාගො, අනුරොධවිරොධප්පහානං, අත්රිච්ඡතාය ද්වාරපිදහනං, අප්පිච්ඡතාදීනං අනුලොමවුත්තිතාති.

අයං යථාසන්ථතිකඞ්ගෙ සමාදානවිධානප්පභෙදභෙදානිසංසවණ්ණනා.

නෙසජ්ජිකඞ්ගම්පි “සෙය්යං පටික්ඛිපාමි, නෙසජ්ජිකඞ්ගං සමාදියාමී”ති ඉමෙසං අඤ්ඤතරවචනෙන සමාදින්නං හොති.

තෙන පන නෙසජ්ජිකෙන රත්තියා තීසු යාමෙසු එකං යාමං උට්ඨාය චඞ්කමිතබ්බං. ඉරියාපථෙසු හි නිපජ්ජිතුමෙව න වට්ටති. ඉදමස්ස විධානං.

පභෙදතො පන අයම්පි තිවිධො හොති. තත්ථ උක්කට්ඨස්ස නෙව අපස්සෙනං, න දුස්සපල්ලත්ථිකා, න ආයොගපට්ටො වට්ටති. මජ්ඣිමස්ස ඉමෙසු තීසු යංකිඤ්චි වට්ටති. මුදුකස්ස අපස්සෙනම්පි දුස්සපල්ලත්ථිකාපි ආයොගපට්ටොපි බිබ්බොහනම්පි පඤ්චඞ්ගොපි සත්තඞ්ගොපි වට්ටති. පඤ්චඞ්ගො පන පිට්ඨිඅපස්සයෙන සද්ධිං කතො. සත්තඞ්ගො නාම පිට්ඨිඅපස්සයෙන ච උභතොපස්සෙසු අපස්සයෙහි ච සද්ධිං කතො. තං කිර මිළාභයත්ථෙරස්ස අකංසු. ථෙරො අනාගාමී හුත්වා පරිනිබ්බායි.