යථාසන්ථතිකඞ්ගම්පි “සෙනාසනලොලුප්පං පටික්ඛිපාමි, යථාසන්ථතිකඞ්ගං සමාදියාමී”ති ඉමෙසං අඤ්ඤතරවචනෙන සමාදින්නං හොති.

තෙන පන යථාසන්ථතිකෙන යදස්ස සෙනාසනං “ඉදං තුය්හං පාපුණාතී”ති ගාහිතං හොති, තෙනෙව තුට්ඨබ්බං, න අඤ්ඤො උට්ඨාපෙතබ්බො. ඉදමස්ස විධානං.

පභෙදතො පන අයම්පි තිවිධො හොති. තත්ථ උක්කට්ඨො අත්තනො පත්තසෙනාසනං දූරෙති වා අච්චාසන්නෙති වා අමනුස්සදීඝජාතිකාදීහි උපද්දුතන්ති වා උණ්හන්ති වා සීතලන්ති වා පුච්ඡිතුං න ලභති. මජ්ඣිමො පුච්ඡිතුං ලභති. ගන්ත්වා පන ඔලොකෙතුං න ලභති. මුදුකො ගන්ත්වා ඔලොකෙත්වා සචස්ස තං න රුච්චති, අඤ්ඤං ගහෙතුං ලභති.

ඉමෙසං පන තිණ්ණම්පි සෙනාසනලොලුප්පෙ උප්පන්නමත්තෙ ධුතඞ්ගං භිජ්ජතීති අයමෙත්ථ භෙදො.

අයං පනානිසංසො, “යං ලද්ධං තෙන තුට්ඨබ්බ”න්ති (ජා· 1.1.136; පාචි· 793) වුත්තොවාදකරණං, සබ්රහ්මචාරීනං හිතෙසිතා, හීනපණීතවිකප්පපරිච්චාගො, අනුරොධවිරොධප්පහානං, අත්රිච්ඡතාය ද්වාරපිදහනං, අප්පිච්ඡතාදීනං අනුලොමවුත්තිතාති.

අයං යථාසන්ථතිකඞ්ගෙ සමාදානවිධානප්පභෙදභෙදානිසංසවණ්ණනා.

නෙසජ්ජිකඞ්ගම්පි “සෙය්යං පටික්ඛිපාමි, නෙසජ්ජිකඞ්ගං සමාදියාමී”ති ඉමෙසං අඤ්ඤතරවචනෙන සමාදින්නං හොති.

තෙන පන නෙසජ්ජිකෙන රත්තියා තීසු යාමෙසු එකං යාමං උට්ඨාය චඞ්කමිතබ්බං. ඉරියාපථෙසු හි නිපජ්ජිතුමෙව න වට්ටති. ඉදමස්ස විධානං.

පභෙදතො පන අයම්පි තිවිධො හොති. තත්ථ උක්කට්ඨස්ස නෙව අපස්සෙනං, න දුස්සපල්ලත්ථිකා, න ආයොගපට්ටො වට්ටති. මජ්ඣිමස්ස ඉමෙසු තීසු යංකිඤ්චි වට්ටති. මුදුකස්ස අපස්සෙනම්පි දුස්සපල්ලත්ථිකාපි ආයොගපට්ටොපි බිබ්බොහනම්පි පඤ්චඞ්ගොපි සත්තඞ්ගොපි වට්ටති. පඤ්චඞ්ගො පන පිට්ඨිඅපස්සයෙන සද්ධිං කතො. සත්තඞ්ගො නාම පිට්ඨිඅපස්සයෙන ච උභතොපස්සෙසු අපස්සයෙහි ච සද්ධිං කතො. තං කිර මිළාභයත්ථෙරස්ස අකංසු. ථෙරො අනාගාමී හුත්වා පරිනිබ්බායි.

ඉමෙසං පන තිණ්ණම්පි සෙය්යං කප්පිතමත්තෙ ධුතඞ්ගං භිජ්ජති. අයමෙත්ථ භෙදො.

අයං පනානිසංසො, “සෙය්යසුඛං පස්සසුඛං මිද්ධසුඛං අනුයුත්තො විහරතී”ති (දී· නි· 3.320; ම· නි· 1.186) වුත්තස්ස චෙතසො විනිබන්ධස්ස උපච්ඡෙදනං, සබ්බකම්මට්ඨානානුයොගසප්පායතා, පාසාදිකඉරියාපථතා, වීරියාරම්භානුකූලතා, සම්මාපටිපත්තියා අනුබ්රූහනන්ති.

අයං නෙසජ්ජිකඞ්ගෙ සමාදාන විධානප්පභෙද භෙදානිසංසවණ්ණනා.

ඉදානි –

ඉමිස්සා ගාථාය වසෙන වණ්ණනා හොති.

තත්ථ කුසලත්තිකතොති සබ්බානෙව හි ධුතඞ්ගානි සෙක්ඛපුථුජ්ජනඛීණාසවානං වසෙන සියා කුසලානි, සියා අබ්යාකතානි, නත්ථි ධුතඞ්ගං අකුසලන්ති.

යො පන වදෙය්ය “පාපිච්ඡො ඉච්ඡාපකතො ආරඤ්ඤිකො හොතීති ආදිවචනතො (අ· නි· 5.181; පරි· 325) අකුසලම්පි ධුතඞ්ග”න්ති. සො වත්තබ්බො – න මයං “අකුසලචිත්තෙන අරඤ්ඤෙ න වසතී”ති වදාම. යස්ස හි අරඤ්ඤෙ නිවාසො, සො ආරඤ්ඤිකො. සො ච පාපිච්ඡො වා භවෙය්ය අප්පිච්ඡො වා. ඉමානි පන තෙන තෙන සමාදානෙන ධුතකිලෙසත්තා ධුතස්ස භික්ඛුනො අඞ්ගානි, කිලෙසධුනනතො වා ධුතන්ති ලද්ධවොහාරං ඤාණං අඞ්ගමෙතෙසන්ති ධුතඞ්ගානි. අථ වා ධුතානි ච තානි පටිපක්ඛනිද්ධුනනතො අඞ්ගානි ච පටිපත්තියාතිපි ධුතඞ්ගානීති වුත්තං. න ච අකුසලෙන කොචි ධුතො නාම හොති, යස්සෙතානි අඞ්ගානි භවෙය්යුං, න ච අකුසලං කිඤ්චි ධුනාති, යෙසං තං අඞ්ගන්තිකත්වා ධුතඞ්ගානීති වුච්චෙය්යුං. නාපි අකුසලං චීවරලොලුප්පාදීනි චෙව නිද්ධුනාති පටිපත්තියා ච අඞ්ගං හොති. තස්මා සුවුත්තමිදං “නත්ථි අකුසලං ධුතඞ්ග”න්ති.

“යෙසම්පි කුසලත්තිකවිනිමුත්තං ධුතඞ්ගං, තෙසං අත්ථතො ධුතඞ්ගමෙව නත්ථි. අසන්තං කස්ස ධුනනතො ධුතඞ්ගං නාම භවිස්සති. ධුතගුණෙ සමාදාය වත්තතීති වචනවිරොධොපි ච නෙසං ආපජ්ජති, තස්මා තං න ගහෙතබ්බ”න්ති අයං තාව කුසලත්තිකතො වණ්ණනා.