එතස්සෙව පන නාමරූපස්ස පච්චයපරිග්ගහණෙන තීසු අද්ධාසු කඞ්ඛං විතරිත්වා ඨිතං ඤාණං කඞ්ඛාවිතරණවිසුද්ධි නාම.

තං සම්පාදෙතුකාමො භික්ඛු යථා නාම කුසලො භිසක්කො රොගං දිස්වා තස්ස සමුට්ඨානං පරියෙසති. යථා වා පන අනුකම්පකො පුරිසො දහරං කුමාරං මන්දං උත්තානසෙය්යකං රථිකාය නිපන්නං දිස්වා “කස්ස නු ඛො අයං පුත්තකො”ති තස්ස මාතාපිතරො ආවජ්ජති, එවමෙව තස්ස නාමරූපස්ස හෙතුපච්චයපරියෙසනං ආපජ්ජති.

සො ආදිතොව ඉති පටිසඤ්චික්ඛති “න තාවිධං නාමරූපං අහෙතුකං, සබ්බත්ථ සබ්බදා සබ්බෙසඤ්ච එකසදිසභාවාපත්තිතො, න ඉස්සරාදිහෙතුකං, නාමරූපතො උද්ධං ඉස්සරාදීනං අභාවතො. යෙපි නාමරූපමත්තමෙව ඉස්සරාදයොති වදන්ති, තෙසං ඉස්සරාදිසඞ්ඛාතනාමරූපස්ස අහෙතුකභාවප්පත්තිතො. තස්මා භවිතබ්බමස්ස හෙතුපච්චයෙහි, කෙ නු ඛො තෙ”ති.

සො එවං නාමරූපස්ස හෙතුපච්චයෙ ආවජ්ජෙත්වා ඉමස්ස තාව රූපකායස්ස එවං හෙතුපච්චයෙ පරිග්ගණ්හාති – “අයං කායො නිබ්බත්තමානො නෙව උප්පලපදුමපුණ්ඩරීකසොගන්ධිකාදීනං අබ්භන්තරෙ නිබ්බත්තති, න මණිමුත්තාහාරාදීනං, අථ ඛො ආමාසයපක්කාසයානං අන්තරෙ උදරපටලං පච්ඡතො පිට්ඨිකණ්ටකං පුරතො කත්වා අන්තඅන්තගුණපරිවාරිතො සයම්පි දුග්ගන්ධජෙගුච්ඡපටික්කූලො දුග්ගන්ධජෙගුච්ඡපටික්කූලෙ පරමසම්බාධෙ ඔකාසෙ පූතිමච්ඡපූතිකුම්මාසඔළිගල්ලචන්දනිකාදීසු කිමිව නිබ්බත්තති. තස්සෙවං නිබ්බත්තමානස්ස ‘අවිජ්ජා තණ්හා උපාදානං කම්ම’න්ති ඉමෙ චත්තාරො ධම්මා නිබ්බත්තකත්තා හෙතු, ආහාරො උපත්ථම්භකත්තා පච්චයොති පඤ්ච ධම්මා හෙතුපච්චයා හොන්ති. තෙසුපි අවිජ්ජාදයො තයො ඉමස්ස කායස්ස මාතා විය දාරකස්ස උපනිස්සයා හොන්ති. කම්මං පිතා විය පුත්තස්ස ජනකං . ආහාරො ධාති විය දාරකස්ස සන්ධාරකො”ති. එවං රූපකායස්ස පච්චයපරිග්ගහං කත්වා, පුන “චක්ඛුඤ්ච පටිච්ච රූපෙ ච උප්පජ්ජති චක්ඛුවිඤ්ඤාණ”න්තිආදිනා (සං· නි· 2.43) නයෙන නාමකායස්ස පච්චයපරිග්ගහං කරොති.

සො එවං පච්චයතො නාමරූපස්ස පවත්තිං දිස්වා යථා ඉදං එතරහි, එවං අතීතෙපි අද්ධානෙ පච්චයතො පවත්තිත්ථ, අනාගතෙපි පච්චයතො පවත්තිස්සතීති සමනුපස්සති.

තස්සෙවං සමනුපස්සතො යා සා පුබ්බන්තං ආරබ්භ “අහොසිං නු ඛො අහං අතීතමද්ධානං, න නු ඛො අහොසිං අතීතමද්ධානං, කිං නු ඛො අහොසිං අතීතමද්ධානං, කථං නු ඛො අහොසිං අතීතමද්ධානං, කිං හුත්වා කිං අහොසිං නු ඛො අහං අතීතමද්ධාන”න්ති (ම· නි· 1.18; සං· නි· 2.20) පඤ්චවිධා විචිකිච්ඡා වුත්තා, යාපි අපරන්තං ආරබ්භ “භවිස්සාමි නු ඛො අහං අනාගතමද්ධානං, න නු ඛො භවිස්සාමි අනාගතමද්ධානං, කිං නු ඛො භවිස්සාමි අනාගතමද්ධානං, කථං නු ඛො භවිස්සාමි අනාගතමද්ධානං, කිං හුත්වා කිං භවිස්සාමි නු ඛො අහං අනාගතමද්ධාන”න්ති පඤ්චවිධා විචිකිච්ඡා වුත්තා, යාපි පච්චුප්පන්නං ආරබ්භ “එතරහි වා පන පච්චුප්පන්නං අද්ධානං අජ්ඣත්තං කථංකථී හොති – අහං නු ඛොස්මි, නො නු ඛොස්මි, කිං නු ඛොස්මි, කථං නු ඛොස්මි, අයං නු ඛො සත්තො කුතො ආගතො, සො කුහිං ගාමී භවිස්සතී”ති (ම· නි· 1.18) ඡබ්බිධා විචිකිච්ඡා වුත්තා, සා සබ්බාපි පහීයති.

අපරො සාධාරණාසාධාරණවසෙන දුවිධං නාමස්ස පච්චයං පස්සති, කම්මාදිවසෙන චතුබ්බිධං රූපස්ස. දුවිධො හි නාමස්ස පච්චයො සාධාරණො අසාධාරණො ච. තත්ථ චක්ඛාදීනි ඡ ද්වාරානි, රූපාදීනි ඡ ආරම්මණානි නාමස්ස සාධාරණො පච්චයො, කුසලාදිභෙදතො සබ්බප්පකාරස්සාපි තතො පවත්තිතො. මනසිකාරාදිකො අසාධාරණො. යොනිසො මනසිකාරසද්ධම්මස්සවනාදිකො හි කුසලස්සෙව හොති, විපරීතො අකුසලස්ස, කම්මාදිකො විපාකස්ස, භවඞ්ගාදිකො කිරියස්සාති.

රූපස්ස පන කම්මං චිත්තං උතු ආහාරොති අයං කම්මාදිකො චතුබ්බිධො පච්චයො. තත්ථ කම්මං අතීතමෙව කම්මසමුට්ඨානස්ස රූපස්ස පච්චයො හොති . චිත්තං චිත්තසමුට්ඨානස්ස උප්පජ්ජමානං. උතුආහාරා උතුආහාරසමුට්ඨානස්ස ඨිතික්ඛණෙ පච්චයා හොන්තීති. එවමෙවෙකො නාමරූපස්ස පච්චයපරිග්ගහං කරොති.

සො එවං පච්චයතො නාමරූපස්ස පවත්තිං දිස්වා යථා ඉදං එතරහි, එවං අතීතෙපි අද්ධානෙ පච්චයතො පවත්තිත්ථ, අනාගතෙපි පච්චයතො පවත්තිස්සතීති සමනුපස්සති. තස්සෙවං සමනුපස්සතො වුත්තනයෙනෙව තීසුපි අද්ධාසු විචිකිච්ඡා පහීයති.