‘ජරාපිදුක්‍ඛා’ යන මෙහි, ජරාව (දිරාපත්වීම) විවිධ වේ. සඞ්කත ලක්‍ඛණ සඞ්ඛ්‍යාත අප්‍රකට ජරාව හා ‘ඛණ්ඩිච්ච’ (දත් වැටීම - කෙස් හැලීම) යයි සම්මතවූ, සංසාර පැවැත්ම තුළ එක් භවයකට අයත් ස්කන්‍ධයන්ගේ දිරාපත් වීමයි. මෙහි අභිප්‍රේත වනුයේ පසුව කී ආකාරයයි. ඒ මේ ජරා තොමෝ ස්කන්‍ධයන්ගේ පැසීයාම ලක්‍ෂණ කොට ඇත්තීය, මරණය වෙත ළං වීම කෘත්‍යය කොට ඇත්තීය. යොවුන්බව නැසීම වැටහීම් කොට ඇත්තීය. සංසාර දුඃඛ භාවයෙන්ද, දුකට වස්තු වූ හෙයින්ද දුක්වේ. අගපසඟ ලිහිල්වීම, ඉන්‍ද්‍රියයන් විකෘත වීම, විරූපීබව, යොවුන්බව නැතිවීම, වීර්යය හීන වීම, සිහිනුවණ පිරිහීයාම, අනුන්ගේ නිගරුවට පාත්‍ර වීම ආදී නොයෙක් හේතුනිසා උපදින කායික වූද මානසික වූද යම් දුකක් වේනම් එයට වස්තු වනුයේ ජරාවයි. එහෙයින් කියන ලැබේ:-

අඟපසඟ දුබල වීමෙන්ද ඉන්‍ද්‍රියයන් විකෘත වීමෙන්ද, යොවුන් බව නැසීයාමෙන්ද, ශරීර ශක්තිය හීන වීමෙන්ද,

ස්මෘති ආදිය ඉවත්ව යාමෙන්ද, සිය අඹුදරුවනට පවා අප්‍රිය විය හැකි හෙයින්ද, ළදරුවකුගේ ස්වභාවයට පත්වීමෙන්ද

මනුෂ්‍යයා කායික වූද, මානසික වූද යම් දුකකට පත් වේ නම්, මේ සියල්ල ජරාව හේතුකොට ගෙන සිදු වන හෙයින් ජරාව දුකෙකි.

“මරණම්පි දුක්‍ඛං” යන මෙහිද, මරණය දෙආකාර වේ. “ජරාමරණං ද්වීහිඛන්‍ධෙහි සංගහිතං’’ (ජරාමරණ යන දෙක ස්කන්‍ධ දෙකකින් සංගෘහීත වේ) යනුවෙන් කියන ලද සංඛත ලක්‍ෂණය හා “නිච්චං මරණතො භයං” (මරණයට ඇති නිරන්තර භය) යනුවෙන් කියනලද එක් භවයකට අයත් ජීවිතේන්‍ද්‍රිය සම්බන්‍ධය බිඳීයාමයි. මෙහි අභිප්‍රේත වනුයේ පසුව කී ජාති පච්චය (ඉපැදීම් හේතුවෙන් ඇතිවන මරණයයි. ජාති පච්චය මරණයටම උපක්කම මරණ (උපක්‍රම හේතුවෙන් සිදුවන මරණය) යනුද, සරස මරණ (ස්වාභාවික මරණය) යනුද, ආයුක්ඛය මරණ (ආයුෂ ක්‍ෂය වීමෙන් සිදුවන මරණය) යනුද, පුඤ්ඤක්ඛය මරණ (පින් ගෙවීයාමෙන් ඇතිවන මරණය) යනුද නම් වේ. මෙය චුතිය ලක්‍ෂණ කොට ඇත්තේය. වියෝගය කෘත්‍ය කොට ඇත්තේය. මේ භවය හැර අන්භවයට පැමිණීම වැටහීම් කොට ඇත්තේය. දුකට වස්තු වන හෙයින් දුඃඛ වශයෙන් දතයුතුය. එහෙයින් කියනු ලැබේ:-

මරණාසන්න අවස්ථාවෙහිදී පාපකාරී පුද්ගලයාහට කර්මනිමිති, ගතිනිමිති පෙනෙන විටද, පින්කළ පුද්ගලයාහට වුවද, ප්‍රියවස්තූන් කෙරෙන් වන වියෝගය දක්නා විටද අවිශේෂයෙන් යම් මානසික දුකක් ඇතිවේද,

සියල්ලන්හටම සන්‍ධිබන්‍ධන ඡේදනාදීවූ (අත්පා ආදී අග පසඟ සිඳීම් ආදී) මර්මස්ථානයනට හානි කරන වධ වේදනාවනට භාජන වන විට පමණ කළ නොහැකි, නො-ඉවසිය හැකිය. ප්‍රතිකාරයක් නැති යම් ශාරීරික දුකක් ඇතිවේද, මේ සියලු දුකට මේ මරණය යම් හෙයකින් වස්තු වේද, එහෙයින් මෙය දුක්මයයි කියන ලදී.

සොකාදිය අතුරෙන් ‘සොක’ යනු, ඥාතිව්‍යසනාදියෙන් සිදුවන චිත්ත සන්තාපයයි. එය අර්ත්‍ථ වශයෙන් (මතු පැවසෙන) දෝමනස්සයම වන නමුදු, ඇතුළතින් දැවීම ලක්‍ෂණකොට ඇත්තේය, ළ-තැවීම කෘත්‍ය කොට ඇත්තේය. නැවත නැවත ශෝකයට පත්වීම වැටහීම් කොට ඇත්තේය. (ඉහත කී) දුක්‍ඛ-දුක්‍ඛයම වන හෙයින්ද, දුකට වස්තු වන හෙයින්ද දුක්ම වේ. එහෙයින් කියනු ලැබේ:-

ශෝකය විෂ සහිත සැතක් සෙයින් සත්ත්‍වයන්ගේ හෘදය පෙළයි, ගින්නෙන් රත්වූ යවුලක් සෙයින් නැවත නැවතත් බොහෝ සෙයින් දවයි.

ජරා, ව්‍යාධි, මරණ යන භේද සහිත විවිධ දුක් ගෙන දෙන හෙයින් දුක්ඛ යයි කියනු ලැබේ.

පරිදෙව යනු ඥාතිව්‍යසනාදියෙන් පහව පුද්ගලයාගේ වැලපීමයි. එය දොඩමලු වීම ලක්‍ෂණ කොට ඇත්තේය. ගුණදොස් පැවසීම කෘත්‍ය කොට ඇත්තේය. (සෙසු වැළපෙන්නන් හා සමග) එක්වීම වැටහීම් කොට ඇත්තේය. (ඉහත කී) ‘සංසාර දුක්ඛ’ වන හෙයින්ද, දුකට වස්තුවන හෙයින්ද දුක් වේ. එහෙයින් කියනු ලැබේ:-

ශෝක නමැති හුලෙන් පහර ලැබ වැළපෙන පුද්ගලයා බොහෝ සෙයින් උගුර, තොල්, තලු වියලීමෙන් හටගන්නා නො-ඉවසිය හැකි ඉතා මහත් දුකකට පත් වේද, එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැළපීම දුකෙකැයි පැවසූහ.

දුක්‍ඛං යනු කායික දුඃඛයයි. එය කය පෙළීම ලක්‍ෂණ කොට ඇත්තේය. නැණහීනයන් දොම්නස් කරවීම කෘත්‍ය කොට ඇත්තේය. කායික ආබාධ වැටහීම් කොට ඇත්තේය. දුක්ඛ දුක්ඛ වන හෙයින්ද, මානසික දුක් පවා ගෙන දෙන හෙයින්ද දුක්ඛ නම් වේ. එහෙයින් කියනු ලැබේ:-

යම්හෙයකින් මේ කායික දුඃඛය මානසික දුඃඛයද දනවමින් බොහෝ සෙයින් සත්ත්‍වයා පෙළාද, එහෙයින් විශේෂයෙන් දුක්ඛයයි කියනු ලැබේ.

දොමනස්සං යනු මානසික දුඃඛයයි. එය සිත පෙලීම ලක්‍ෂණ කොට ඇත්තේය. සිත විකල කිරීම කෘත්‍ය කොට ඇත්තේය. මානසික ආබාධ වැටහීම් කොට ඇත්තේය. දුක්ඛ-දුක්ඛ වන හෙයින්ද කායික දුක් පවා ගෙන දෙන හෙයින්ද දුක්ඛ නම් වේ. මානසික දුඃඛයෙන් පීඩිත වූවාහු හිස කෙස් විසුරුවා ගෙන හඬති. ළෙහි අත් ගසති. පෙරළෙති. ඒ මේ අත පෙරළෙති. පාඋඩුකුරු කොට වැටෙති. සැතින් ඇන ගනිති. වසවිස කති. ගෙළ වැලලා ගනිති. ගිනි වදිති. මෙසේ අනේකප්‍රකාරවූ දුක් අනුභව කෙරෙති. එහෙයින් කියනු ලැබේ:-

යම් හෙයකින් සිත පීඩාවට පත් කරාද, කායික පීඩා පවා ගෙන දෙයිද. එහෙයින් දෝමනස්ස දුරු කළාහු එම දෝමනස්සය දුකෙකි’යි පැවසූහ:-

උපායාස නම් ඥාතිව්‍යාසනාදිය හේතු කොටගෙන ඇතිවූ අතිමාත්‍ර මානසික දුඃඛයෙන් බලවත්වූ ද්වේෂය මැයි. ඇතැමෙක් සංස්කාර ස්කන්‍ධයට අයත් එක්තරා ස්වභාවයෙකැ’යි කියති. එය චිත්ත සන්තාප ලක්‍ෂණකොට ඇත්තේය. තැතනීම කෘත්‍ය කොට ඇත්තේය. විශාදය (අසහනය) වැටහීම් කොට ඇත්තේය. සංඛාරදුක්ඛ වන හෙයින්ද, සිත දවන හෙයින්ද, කය අසහනයට පත් කරන හෙයින්ද දුඃඛ වේ. එහෙයින් කියනු ලැබේ:-

සිත දැවීමෙන් ද කය අසහනයට පත් කරවීමෙන්ද අතිමාත්‍ර වූ යම් දුකක් උපදවාද, එහෙයින් උපායාසය දුකෙකැ’යි කියන ලදි.

මෙහි වනාහි, ශෝකය මඳ ගින්නේ භාජනය ඇතුළත පැසීම වැනියයිද, පරිදේවය තද ගින්නෙන් පැසෙන විට භාජනයෙන් පිටතට උතුරා යාම වැනියයිද, උපායාසය පිටතට උතුරා යාමෙන් අනතුරුව ඉතිරිය බඳුන තුළම සිඳී යන තෙක් පැසීම වැනියයිද දතයුතුය.