ඉදානි ආහාරෙ පටික්කූලසඤ්ඤානන්තරං එකං වවත්ථානන්ති එවං උද්දිට්ඨස්ස චතුධාතුවවත්ථානස්ස භාවනානිද්දෙසො අනුප්පත්තො. තත්ථ වවත්ථානන්ති සභාවූපලක්ඛණවසෙන සන්නිට්ඨානං, චතුන්නං ධාතූනං වවත්ථානං චතුධාතුවවත්ථානං. ධාතුමනසිකාරො, ධාතුකම්මට්ඨානං, චතුධාතුවවත්ථානන්ති අත්ථතො එකං. තයිදං ද්විධා ආගතං සඞ්ඛෙපතො ච විත්ථාරතො ච. සඞ්ඛෙපතො මහාසතිපට්ඨානෙ ආගතං. විත්ථාරතො මහාහත්ථිපදූපමෙ රාහුලොවාදෙ ධාතුවිභඞ්ගෙ ච. තඤ්හි –

“සෙය්යථාපි, භික්ඛවෙ, දක්ඛො ගොඝාතකො වා ගොඝාතකන්තෙවාසී වා ගාවිං වධිත්වා චතුමහාපථෙ බිලසො විභජිත්වා නිසින්නො අස්ස, එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ඉමමෙව කායං යථාඨිතං යථාපණිහිතං ධාතුසො පච්චවෙක්ඛති, අත්ථි ඉමස්මිං කායෙ පථවීධාතු ආපොධාතු තෙජොධාතු වායොධාතූ”ති –

එවං තික්ඛපඤ්ඤස්ස ධාතුකම්මට්ඨානිකස්ස වසෙන මහාසතිපට්ඨානෙ (දී· නි· 2.378) සඞ්ඛෙපතො ආගතං.

තස්සත්ථො – යථා ඡෙකො ගොඝාතකො වා තස්සෙව වා භත්තවෙතනභතො අන්තෙවාසිකො ගාවිං වධිත්වා විනිවිජ්ඣිත්වා චතස්සො දිසා ගතානං මහාපථානං වෙමජ්ඣට්ඨානසඞ්ඛාතෙ චතුමහාපථෙ කොට්ඨාසං කත්වා නිසින්නො අස්ස, එවමෙව භික්ඛු චතුන්නං ඉරියාපථානං යෙන කෙනචි ආකාරෙන ඨිතත්තා යථාඨිතං. යථාඨිතත්තාව යථාපණිහිතං කායං අත්ථි ඉමස්මිං කායෙ පථවීධාතු…පෙ… වායොධාතූති එවං ධාතුසො පච්චවෙක්ඛති.

කිං වුත්තං හොති? යථා ගොඝාතකස්ස ගාවිං පොසෙන්තස්සපි ආඝාතනං ආහරන්තස්සපි ආහරිත්වා තත්ථ බන්ධිත්වා ඨපෙන්තස්සපි වධන්තස්සපි වධිතං මතං පස්සන්තස්සපි තාවදෙව ගාවීතිසඤ්ඤා න අන්තරධායති, යාව නං පදාලෙත්වා බිලසො න විභජති. විභජිත්වා නිසින්නස්ස පන ගාවීසඤ්ඤා අන්තරධායති, මංසසඤ්ඤා පවත්තති. නාස්ස එවං හොති “අහං ගාවිං වික්කිණාමි, ඉමෙ ගාවිං හරන්තී”ති. අථ ඛ්වස්ස “අහං මංසං වික්කිණාමි, ඉමෙපි මංසං හරන්ති”ච්චෙව හොති, එවමෙව ඉමස්සාපි භික්ඛුනො පුබ්බෙ බාලපුථුජ්ජනකාලෙ ගිහිභූතස්සපි පබ්බජිතස්සපි තාවදෙව සත්තොති වා පොසොති වා පුග්ගලොති වා සඤ්ඤා න අන්තරධායති, යාව ඉමමෙව කායං යථාඨිතං යථාපණිහිතං ඝනවිනිබ්භොගං කත්වා ධාතුසො න පච්චවෙක්ඛති. ධාතුසො පච්චවෙක්ඛතො පන සත්තසඤ්ඤා අන්තරධායති, ධාතුවසෙනෙව චිත්තං සන්තිට්ඨති. තෙනාහ භගවා “සෙය්යථාපි, භික්ඛවෙ, දක්ඛො ගොඝාතකො වා…පෙ… නිසින්නො අස්ස, එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු…පෙ… වායොධාතූ”ති.

මහාහත්ථිපදූපමෙ (ම· නි· 1.300 ආදයො) පන – “කතමා චාවුසො, අජ්ඣත්තිකා පථවීධාතු? යං අජ්ඣත්තං පච්චත්තං කක්ඛළං ඛරිගතං උපාදින්නං. සෙය්යථිදං , කෙසා ලොමා…පෙ… උදරියං කරීසං, යං වා පනඤ්ඤම්පි කිඤ්චි අජ්ඣත්තං පච්චත්තං කක්ඛළං ඛරිගතං උපාදින්නං, අයං වුච්චති, ආවුසො, අජ්ඣත්තිකා පථවීධාතූ”ති ච,

“කතමා චාවුසො, අජ්ඣත්තිකා ආපොධාතු? යං අජ්ඣත්තං පච්චත්තං ආපො ආපොගතං උපාදින්නං. සෙය්යථිදං, පිත්තං…පෙ… මුත්තං, යං වා පනඤ්ඤම්පි කිඤ්චි අජ්ඣත්තං පච්චත්තං ආපො ආපොගතං උපාදින්නං, අයං වුච්චතාවුසො, අජ්ඣත්තිකා ආපොධාතූ”ති ච,

“කතමා චාවුසො, අජ්ඣත්තිකා තෙජොධාතු? යං අජ්ඣත්තං පච්චත්තං තෙජො තෙජොගතං උපාදින්නං. සෙය්යථිදං, යෙන ච සන්තප්පති, යෙන ච ජීරීයති, යෙන ච පරිඩය්හති, යෙන ච අසිතපීතඛායිතසායිතං සම්මා පරිණාමං ගච්ඡති, යං වා පනඤ්ඤම්පි කිඤ්චි අජ්ඣත්තං පච්චත්තං තෙජො තෙජොගතං උපාදින්නං, අයං වුච්චතාවුසො, අජ්ඣත්තිකා තෙජොධාතූ”ති ච,

“කතමා චාවුසො, අජ්ඣත්තිකා වායොධාතු? යං අජ්ඣත්තං පච්චත්තං වායො වායොගතං උපාදින්නං. සෙය්යථිදං, උද්ධඞ්ගමා වාතා, අධොගමා වාතා, කුච්ඡිසයා වාතා, කොට්ඨාසයා වාතා, අඞ්ගමඞ්ගානුසාරිනො වාතා, අස්සාසො පස්සාසො ඉති වා, යං වා පනඤ්ඤම්පි කිඤ්චි අජ්ඣත්තං පච්චත්තං වායො වායොගතං උපාදින්නං, අයං වුච්චතාවුසො, අජ්ඣත්තිකා වායොධාතූ”ති ච –

එවං නාතිතික්ඛපඤ්ඤස්ස ධාතුකම්මට්ඨානිකස්ස වසෙන විත්ථාරතො ආගතං. යථා චෙත්ථ, එවං රාහුලොවාදධාතුවිභඞ්ගෙසුපි.

තත්රායං අනුත්තානපදවණ්ණනා, අජ්ඣත්තං පච්චත්තන්ති ඉදං තාව උභයම්පි නියකස්ස අධිවචනං. නියකං නාම අත්තනි ජාතං සසන්තානපරියාපන්නන්ති අත්ථො. තයිදං යථා ලොකෙ ඉත්ථීසු කථා අධිත්ථීති වුච්චති, එවං අත්තනි පවත්තත්තා අජ්ඣත්තං, අත්තානං පටිච්ච පටිච්ච පවත්තත්තා පච්චත්තන්තිපි වුච්චති. කක්ඛළන්ති ථද්ධං. ඛරිගතන්ති ඵරුසං. තත්ථ පඨමං ලක්ඛණවචනං, දුතියං ආකාරවචනං, කක්ඛළලක්ඛණා හි පථවීධාතු, සා ඵරුසාකාරා හොති, තස්මා ඛරිගතන්ති වුත්තා. උපාදින්නන්ති දළ්හං ආදින්නං, අහං මමන්ති එවං දළ්හං ආදින්නං, ගහිතං පරාමට්ඨන්ති අත්ථො. සෙය්යථිදන්ති නිපාතො. තස්ස තං කතමන්ති චෙති අත්ථො. තතො තං දස්සෙන්තො “කෙසා ලොමා”තිආදිමාහ. එත්ථ ච මත්ථලුඞ්ගං පක්ඛිපිත්වා වීසතියා ආකාරෙහි පථවීධාතු නිද්දිට්ඨාති වෙදිතබ්බා. යං වා පනඤ්ඤම්පි කිඤ්චීති අවසෙසෙසු තීසු කොට්ඨාසෙසු පථවීධාතු සඞ්ගහිතා.