යං පන වුත්තං “සමාධිභාවනාය කො ආනිසංසො”ති, තත්ථ දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරාදිපඤ්චවිධො සමාධිභාවනාය ආනිසංසො. තථා හි යෙ අරහන්තො ඛීණාසවා සමාපජ්ජිත්වා එකග්ගචිත්තා සුඛං දිවසං විහරිස්සාමාති සමාධිං භාවෙන්ති, තෙසං අප්පනාසමාධිභාවනා දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරානිසංසා හොති. තෙනාහ භගවා “න ඛො පනෙතෙ, චුන්ද, අරියස්ස විනයෙ සල්ලෙඛා වුච්චන්ති. දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරා එතෙ අරියස්ස විනයෙ වුච්චන්තී”ති (ම· නි· 1.82).

සෙක්ඛපුථුජ්ජනානං සමාපත්තිතො වුට්ඨාය සමාහිතෙන චිත්තෙන විපස්සිස්සාමාති භාවයතං විපස්සනාය පදට්ඨානත්තා අප්පනාසමාධිභාවනාපි සම්බාධෙ ඔකාසාධිගමනයෙන උපචාරසමාධිභාවනාපි විපස්සනානිසංසා හොති. තෙනාහ භගවා “සමාධිං, භික්ඛවෙ, භාවෙථ. සමාහිතො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු යථාභූතං පජානාතී”ති (සං· නි· 3.5).

යෙ පන අට්ඨ සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙත්වා අභිඤ්ඤාපාදකං ඣානං සමාපජ්ජිත්වා සමාපත්තිතො වුට්ඨාය එකොපි හුත්වා බහුධා හොතීති වුත්තනයා අභිඤ්ඤායො පත්ථෙන්තො නිබ්බත්තෙන්ති, තෙසං සති සති ආයතනෙ අභිඤ්ඤාපදට්ඨානත්තා අප්පනාසමාධිභාවනා අභිඤ්ඤානිසංසා හොති. තෙනාහ භගවා – “සො යස්ස යස්ස අභිඤ්ඤාසච්ඡිකරණීයස්ස ධම්මස්ස චිත්තං අභිනින්නාමෙති අභිඤ්ඤාසච්ඡිකිරියාය, තත්ර තත්රෙව සක්ඛිභබ්බතං පාපුණාති සති සති ආයතනෙ”ති (ම· නි· 3.158; අ· නි· 3.102).

යෙ අපරිහීනජ්ඣානා බ්රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තිස්සාමාති බ්රහ්මලොකූපපත්තිං පත්ථෙන්තා අපත්ථයමානා වාපි පුථුජ්ජනා සමාධිතො න පරිහායන්ති, තෙසං භවවිසෙසාවහත්තා අප්පනාසමාධිභාවනා භවවිසෙසානිසංසා හොති. තෙනාහ භගවා – “පඨමං ඣානං පරිත්තං භාවෙත්වා කත්ථ උපපජ්ජන්ති. බ්රහ්මපාරිසජ්ජානං දෙවානං සහබ්යතං උපපජ්ජන්තී”තිආදි (විභ· 1024).

උපචාරසමාධිභාවනාපි පන කාමාවචරසුගතිභවවිසෙසං ආවහතියෙව.

යෙ පන අරියා අට්ඨ සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙත්වා නිරොධසමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා සත්ත දිවසානි අචිත්තා හුත්වා දිට්ඨෙව ධම්මෙ නිරොධං නිබ්බානං පත්වා සුඛං විහරිස්සාමාති සමාධිං භාවෙන්ති, තෙසං අප්පනාසමාධිභාවනා නිරොධානිසංසා හොති. තෙනාහ – “සොළසහි ඤාණචරියාහි නවහි සමාධිචරියාහි වසීභාවතා පඤ්ඤා නිරොධසමාපත්තියා ඤාණ”න්ති (පටි· ම· 1.34).

එවමයං දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරාදි පඤ්චවිධො සමාධිභාවනාය ආනිසංසො –

එත්තාවතා ච “සීලෙ පතිට්ඨාය නරො සපඤ්ඤො”ති ඉමිස්සා ගාථාය සීලසමාධිපඤ්ඤාමුඛෙන දෙසිතෙ විසුද්ධිමග්ගෙ සමාධිපි පරිදීපිතො හොති.

පඨමො සීලනිද්දෙසො. දුතියො ධුතඞ්ගනිද්දෙසො;. තතියො කම්මට්ඨානග්ගහණනිද්දෙසො. චතුත්ථො පථවීකසිණනිද්දෙසො. පඤ්චමො සෙසකසිණනිද්දෙසො. ඡට්ඨො අසුභනිද්දෙසො. සත්තමො ඡඅනුස්සතිනිද්දෙසො. අට්ඨමො සෙසානුස්සතිනිද්දෙසො. නවමො බ්රහ්මවිහාරනිද්දෙසො. දසමො ආරුප්පනිද්දෙසො. පටික්කූලසඤ්ඤාධාතුවවත්ථානද්වයනිද්දෙසො එකාදසමොති.