ශ්‍රී සුමංගල සිංහල ශබ්දකෝෂය 1 අ-න - වැලිවිටියේ සෝරත හිමි 1956.pdf
2nd ed
- කතෘ :
- වැලිවිටියේ සෝරත හිමි
- පිටු ගණන :
- 579
- බාගත කිරීම් ගණන :
- 1,868
- වෙබ් අඩවියට එක් කළ දිනය :
- 2022-06-21
- ගොනුවේ ප්‍රමාණය :
- 130 MB
පොතේ පිටු කිහිපයක ඡායාරූප පහතින් බලන්න.
ශ්‍රී සුමංගල ශබ්දකොෂය (සිංහල - සිංහලාර්ත්‍ථ) යනු අග්ගමහා පණ්ඩිත වැලිවිටියේ ශ්‍රී සෝරත නාහිමිපාණන් විසින් සම්පාදිත ප්‍රමුඛතම හා ප්‍රශස්තතම සිංහල ශබ්දකෝෂ ග්‍රන්ථයකි. මෙහි අන්තර්ගත වන්නේ ‘අ’ අකුරේ සිට ‘නයූ’ දක්වා වූ වචන ඇතුළත් ප්‍රථම භාගයයි.
පැරණි සිංහල සාහිත්‍ය ග්‍රන්ථ, සෙල්ලිපි, සිගිරි ගී ආදියෙහි එන දුරවබෝධ වචන මෙන්ම සාමාන්‍ය ව්‍යවහාරයේ පවතින ගැමි වදන් ද විවරණය කරමින් නිවැරදි අර්ථ, නිදසුන් පාඨ හා ප්‍රභවයන් දක්වා මෙම ශබ්දකෝෂය සම්පාදනය කර ඇත. එවකට පැවති රාජකීය ආසියාතික සමිතියේ හා විශ්වවිද්‍යාලයීය ශබ්දකෝෂයන්හි පැවති අඩුපාඩු හා පමාවන් මඟහැර සිසුන්ට හා විද්වතුන්ට ප්‍රයෝජනවත් වන පරිදි ශාස්ත්‍රීය පදනමකින් යුතුව මෙම කෘතිය රචනා කර තිබේ.
ග්‍රන්ථ ආරම්භයෙහි වැලිවිටියේ සෝරත හිමියන් විසින් ලියන ලද දීර්ඝ හා අගනා ‘සංඥාපනයක්’ ඇතුළත් වන අතර, සිංහල භාෂාවේ පරිණාමය, අක්ෂර වින්‍යාසය සහ ශබ්දකෝෂ සම්පාදනයේ ඉතිහාසය පිළිබඳව එහි සවිස්තරව සාකච්ඡා කෙරේ.
සංඥාපනය
1
සිංහලයන්ගේ භාෂාව වනාහි සිංහලාර්‍ය්‍යභාෂාගණයට අයත් වූවකි. මහාවංශයෙහි සඳහන් පරිදි සිංහලයෝ සම්බුද්ධපරිනිර්‍වාණයෙහි දී උතුරුදඹදිවින් ලක්දිවට පැමිණි ආර්‍ය්‍යවංශිකයන්ගෙන් පැවතෙන්නෝ වෙති. සිංහලයන් බුද්ධභක්තිකයන් වීමට පෙර ඔවුන්ගේ භාෂාවෙහි ආදිමඅවස්ථාවන් පිළිබඳ තත්වය දැනගැණීමට ඉවහල් වන ලිපියක් මේ තාක් හමු නො වී ය. දැනට සොයා ගෙණ තිබෙන ඉතාමත් පැරණි, ලියූ කාලය නිශ්චය කට හැකි, ලිපිය වනාහි ශ්‍රීබුද්ධවර්‍ෂ 277 දී ලක්රජයට පත් උත්තියනිරිඳුගේ කාලයට අයත් කුඩා ගල්ලෙන්ලිපියකි. ඉන් පසු ක්‍රිස්තුධර්‍මප්‍රචාරයට පෙර ලංකාරාජ්‍යශ්‍රීයට පැමිණි දුටුගැමුණු ආදි නරවරයන්ගේ කාලයන්හි කරවූ කුඩා සෙල්ලිපි කීපයක් ද අපට ඇත්තේ ය. මේ බ්‍රාහ්මීශිලාලෙඛනයන්හි පෙනෙන භාෂාවට බෙහෙවින් සමාන ප්‍රාකෘතභාෂාවක් සිංහලජාතියේ ආදිපුරුෂයන් කථා කළ බව සිතීම නිවරැදි ය.
දඹදිව නොයෙක් පෙදෙස්වලින් ජනසමූහයා වරින් වර මෙහි පැමිණ සිංහලජාතියට මිශ්‍ර වීම හා ශ්‍රී බුද්ධවර්‍ෂ 237 දී ලක්රජයට පත් දෙවනපෑතිස්රජුගේ කාලයෙහි සිංහලජාතිය බෞද්ධ වීමත් සිංහලභාෂාවෙහි ආදිම අභිවෘද්ධියට බෙහෙවින් ඉවහල් වූ කරුණු ය*. දඹදිව නොයෙක් පෙදෙස්හි පැවති නොයෙක් ප්‍රාකෘතභාෂාවන්ට ම විශේෂ වූ ඇතැම් ලක්‍ෂණ මේ එක ම සිංහලභාෂාවෙහි දක්නට ලැබෙන්නේ එ හෙයිනි. ඒ සදෘශත්‍වය සිංහලජාතියේ ප්‍රභවය හා ආදිම දියුණුවත් පිළිබඳ ව පරීක්‍ෂා කරන්නන් බොහෝවිට වැරදි නිගමනයන්ට බස්වයි.
සිංහලභාෂාවෙහි පරිණාමය වනාහි ක්‍රමක්‍රමයෙන් සෙමෙන් වූවකි. එය තේරුම් ගත හැක්කේ ඒ ඒ ඒ කාලපරිච්ඡෙදයන්ට අයත් ලෙඛනයන් සාවධාන ව පරීක්‍ෂා කර බැලීමෙනි. අතීතයට අයත් ලිපි අතුරෙන් ශිලාලෙඛන හා සිගිරිපද්‍ය ද ලියූදා පටන් වෙනසකට නො පැමිණ පවත්නා හෙයින් ඉතාමත් අගනේ වෙයි. එයින් ශිලාලෙඛනරාශියක් ඉතා ප්‍රයෝජනවත් විවරණ සහිත කොට ලංකාශිලාලෙඛනසංග්‍රහයෙන් ප්‍රකාශිත ය. ආචාර්‍ය්‍ය සෙනරත් පරණවිතාන මහතා විසින් සොයාගත් සිගිරිපද්‍ය එතුමා විසින් ලියූ විස්තරවිවරණ සහිත කොට දැන් මුද්‍රණය කරනු ලැබේ. නොබෝ කලකින් එය ප්‍රකාශයට පැමිණිය හැකි ය. සිංහලභාෂාපරිණාමයෙහි විලම්බත්‍වය පෙනෙන්නේ ශිලාලෙඛනයක් එයින් අවුරුදු දෙතුන් සියයකට පසු ව කරවූ ශිලාලෙඛනයක් හා සසඳා බලන විට ය.
සිංහලයන්ගේ අතීතය දීර්ඝ වූ ද නොයෙක් විපර්‍ය්‍යාසයන්ට භාජන වූ ද ඉතිහාසය සිංහලභාෂාවට ද සාධාරණ ය. එබඳු ඉතිහාසයක් ඇති භාෂාවක නොයෙක් විපර්‍ය්‍යාසයන්ට භාජන වූ වචනරාශියක් ඇති විය යුතු ම ය. ව්‍යවහාරයෙන් පහ වූ, ලෙඛනයන්හි ම රැඳුණා වූ, දුර්බොධවචන දහස්ගණනක් සිංහලභාෂාවෙහි ඇත්තේ එහෙයිනි.
2
ඒ වචනයන්ගේ අර්ථ දැන ගැනීමට සුදුසු ශබ්දකෝෂයක් නැති වීම ඉතා මහත් පාඩුවකි. පාලිභාෂාවට අභිධානප්පදීපිකාව වැනි කොෂග්‍රන්ථ සම්පාදනය කළ පුරාණ ලක්වැසියන් විසින් ස්වභාෂාවට කොෂග්‍රන්ථ සම්පාදනය නො කරණ ලදැයි කිය නො හැකි ය. එහෙත් ජයවර්ධනපුරරාජධානිකාලයෙන් පෙර සම්පාදිත සිංහලකොෂග්‍රන්ථයක් දැන් දක්නට නැත්තේ ය. පුරාතනයන් විසින් සම්පාදිත එබඳු ශබ්දකෝෂ අනික් පුරාතන සාහිත්‍යකෘතීන් මෙන් කාලිඞ්ගමාඝ පළමුවන රාජසිංහ ආදි දුෂ්ට රජුන් විසින් විනාශ කරණලදැයි සිතිය හැකි ය.
* මේ දිවයිනෙහි මුල්වැසියන් වූ යක්‍ෂ නාගවංශිකයන්ගේ භාෂාවන් හා ගැටීම ද අමතක කළ යුතු නොවේ.
VI
ජයවර්ධනපුර (කෝට්ටේ) රාජධානිකාලයෙහි සම්පාදිත පියුම්මල, රුවන්මල, පුරාණනාමාවලිය යන නිඝණ්ඩු (කොෂග්‍රන්ථ) තුනක් ඇතත් පුරාණවචනයන්ගේ අර්‍ත්‍ථාවබොධයට එයින් ලැබෙන වහල ඉතා ස්වල්ප ය. එහි ඇතුළත් වචනමාලාව ද විශාල නො වේ. එහි ඇත්තේ පද්‍යකාව්‍යයන්හි බෙහෙවින් යෙදුණු වචනපද්ධතියක් හා ඒ නිඝණ්ඩුකාරයින් විසින් ම පාලිසංස්කෘතභාෂාවන්ගෙන් (ඔවුන් දැන සිටි ශබ්දරූපයන් අනුව) බිඳ ගත් වචන ස්වල්පයක් ද පමණකි. මේ නිඝණ්ඩු තුන ම කාව්‍යකාරයන්ගේ අත්පොත් වැනි ය.
මෑත දී සම්පාදිත එළඅකුරාදියෙහි හා ගුඪසිංහලඅකුරාදියෙහි ද බෙහෙවින් යෙදුනේ ඒ පැරණි නිඝණ්ඩුවල එන වචන ටික ම ය. වේරගම පුඤ්චිබණ්ඩාර පඬිතුමා විසින් සම්පාදිත ශබ්දමුක්තාවලී නම් කුඩා කෝෂග්‍රන්ථයෙන් ද පැරණිවචනයන්ට එතරම් ආලොකයක් නො ලැබේ. බෝරුග්ගමුවේ ශ්‍රී රෙවත (නායක) ස්වාමීන්ද්‍රයන් වහන්සේ විසින් සම්පාදිත සිංහලභාෂාකරාදිය ඒ පැරණි කොෂයන්ට වඩා දියුණු නමුත් පුරාණවචන තේරුම් ගැනීමට මහත් පිටිවහලක් නො වේ.
ක්ලෆ්, කාටර් යන දේවගැතිවරයන් විසින් සම්පාදිත සිංහල ඉංග්‍රීසිශබ්දකෝෂයන්හි ද පුරාණග්‍රන්ථයන්හි එන දුර්බොධවචන අධික නො වන නමුත් මේ තාක් සිංහලව්‍යවහාරයට නො පැමිණි සංස්කෘතවචන ඉතා මහත්සංඛ්‍යාවක් නම් පෙණේ. ඒ දේවගැතිවරයන් ඒ ශබ්දකොෂ සම්පාදනයෙහි දී යොදාගත්තැයි කියනු ලබන එක්තරා ක්‍රමයක් නිසා ඒ මහත් සංස්කෘතවචනරාශියක් ඒ ශබ්දකොෂයන්ට වැදුනබව කිය හැකි ය. ඔහු ඉංග්‍රීසිශබ්දකොෂයන්ගෙන් වචන ගෙණ ඊට පර්‍ය්‍යාය වන සිංහලවචන සොයන්ට ඔවුන්ගේ කනිසේරුවන් (=දෙවස්ථාන සම්බන්ධ සිංහලපාඨශාලාචාර්‍ය්‍යවරයන්) යෙදූහ. ඒ පාඨශාලාචාර්‍ය්‍යවරයන් සිංහලවචන සෙවීමට ඉංග්‍රීසි-සංස්කෘත ශබ්දකෝෂ පෙරළා බැලූ බවත්, එහෙයින් ම සිංහලයෙහි මෙ තාක් නැති සංස්කෘතවචන රාශියක් ඒ සිංහලශබ්දකෝෂයන්හි නවාතැන් ගත් බවත් කියනු ලැබේ. මේ උපක්‍රමය මෙකල්හි ද ඇතැම් සිංහලශබ්දකෝෂකාරයන් අනුගමනය කරණ බව කිය හැකි ය. අභාග්‍යයකි!
3
මෙකල්හි සිංහලභාෂාව ඉගෙනීමට විශේෂ වූ උනන්දුවක් බොහෝදෙන දක්වති. එහෙයින් පැරණි පොත්හි ඇතුළත් දුර්බොධවචනයන්ගේ අර්ථ ආදිය ක්‍රමානුකූල ව පරීක්‍ෂා කොට සම්පාදනය කළ ශබ්දකෝෂයක් මෙකල්හි අත්‍යාවශ්‍යක ය. එබඳු ශබ්දකෝෂයක අවශ්‍යකත්‍වය අපට දැනුනේ අපගේ ශිෂ්‍යජීවිතයේ දීම ය. එහෙත් එය මේ තාක් ඉටු නො වී ය.
පැරණි සිංහලපොත් කියවන ප්‍රවීණයන්ට පවා අපහසු වන්නේ ඒ පොත්හි තිබෙන පාලිසංස්කෘතතත්සමශබ්දයන්ට වඩා පැරණි සිංහලවචනයන්ගේ හා ද්‍රවිඩභාෂාවෙන් ආ වචනයන්ගේත් අර්ථ තේරුම් ගැනීම ය. ඒ නිසා ම පුරාණසිංහලග්‍රන්ථයන් සංස්කරණය කළාවූ ද ඊට ව්‍යාඛ්‍යානාදිය ලියූ ද ශ්‍රෙෂ්ඨ උගතුන් පවා පැකිළුණු තැන් දුර්ලභ නොවේ.
භාෂාවෙහි ඇති දුර්බොධ වූ සිංහලවචනයන් ගෙණ අර්ථවිවරණය කිරීම ම ප්‍රධාන කාරණය වුව ද, සිංහලශබ්දකොෂකර්තෘන් එය තේරුම් ගත් බවක් නො පෙණේ. මෑත දී වූ සිංහලශබ්දකොෂසම්පාදකයෝ තමන් කැමැති තාක් වචන පැරණි ශබ්දකොෂයන්ගෙන් ගෙණ ඒ පැරණි ශබ්දකොෂවල දැක්වූ අර්ථ ම කිසි පරීක්‍ෂාවක් නො කොට දැක්වූහ. ඔවුන්ගේ රිසිය පරිදි පොත මහත් කිරීම සඳහා සංස්කෘතශබ්දකොෂයන්ගෙන් වචන ගැණීමට ද පසුබට නොවූ නමුත් ඒ සංස්කෘතවචන සිංහලකෘතියක යෙදී තිබේදැයි සොයන්ට උත්සාහයක් නො දැරූහ. මේ ක්‍රමයට අනුන්ගේ ශබ්දකොෂයන්ගෙන් වචනාදිය පැහැර ගෙණ ශබ්දකොෂයක් සම්පාදනය කිරීම එ තරම් අපහසු කාර්‍ය්‍යයක් නො වේ. ප්‍රයෝජනවත් ශබ්දකොෂයක් සම්පාදනය කිරීමට නම් භාෂාවට අයත් කෘතීන්ගෙන් වචන ගෙණ අනුක්‍රමණිකා කර ගත යුතු ය. ඉන් පසු ඒ වචන යෙදී තිබෙන පාඨයන් නිසි සේ පරීක්‍ෂා
VII
කොට අර්ථ විවරණය කළ යුතු ය. එබඳු කාර්‍ය්‍යයක් ප්‍රතිඵල සහිත සේ අවසන් කිරීම සඳහා ඉතා වෙහෙසක් දැරිය යුතු ය. ඒ දුෂ්කරකාර්‍ය්‍යය නිසි සේ නිමවීමට තනි පුද්ගලයෙකුගේ ශක්තිය කිසිසේත් ප්‍රමාණවත් නො වේ.
4
කරුණු මෙසේ වන හෙයින්, 1927 මාර්තු මාසයේ දී රාජකීය ආසියාතික සමිතියේ ලංකාශාඛාව විසින් ලංකාණ්ඩුවේ වියදමින් ඩී. බී. ජයතිලක මැතිඳුන්ගේ ප්‍රධානකර්තෘත්‍වය ඇති ව සිංහලශබ්දකොෂයක් සම්පාදනය සඳහා කටයුතු අරඹන ලදී.* එය සිංහලපොත් කියවන කාගේත් අමන්දානන්දයට හේතු විය. එහෙත්, - කාගේ අභාග්‍යයක් නිසා දැයි කියන්ට නො දනිමු. - ඒ ආරම්භයෙහි ප්‍රතිඵලය නම් ස්වදෙශීය වූ හා විදේශීය වූ ද උගතුන් තුළ වූ උසස් අපෙක්‍ෂාවන්ට ගැලපෙන්නක් නො වී ය. අවුරුදු හතක මහන්සියෙන් පසු 1935 දී ‘අකුම’ යන වචනයෙන් අවසන් වූ ඉංග්‍රීසි-සිංහල ශබ්දකොෂයෙහි ප්‍රථමභාගය ද, 1942 දී ‘අනුප්‍රඥප්ති’ යන්නෙන් අවසන් වූ ෂෂ්ඨභාගය ද ප්‍රකාශයට පැමිණියේ ය. මේ කාණ්ඩ හයෙහි ම පිටු ගණන දෙසිය හැට හයකට වැඩි නො වී ය. සිංහලඅක්‍ෂරසහිත සිංහලශබ්දකොෂයක් ම මේ සිංහලදීපයට අත්‍යාවශ්‍යක නමුත් එය ප්‍රමොක්නත්‍වයට වඩා බෙහෙවින් පමා විය. ඒ ‘සිංහලශබ්දකොෂ’යෙහි ‘අක්කොල්’ යන වචනයෙන් අවසන් වූ ප්‍රථමභාගය 1937 අප්‍රේල් මාසයේ දී ද ‘අඹුවැඩි’ යන්නෙන් අවසන් වූ පඤ්චමභාගය 1941 දී ද ප්‍රකාශයට පැමිණියේ ය. ඒ කොටස් පහේ ම ඇත්තේ පිටු 232 කි.
සිංහලශබ්දකොෂසම්පාදනකාර්‍ය්‍යය 1941 දී ලංකාවිශ්වවිද්‍යාලය විසින් භාර ගැණීමෙන් මේ අත්‍යාවශ්‍යක මහාකාර්‍ය්‍යය නො පමාව නිමාවට පැමිණේ යි යන විද්වතුන්ගේ අපෙක්‍ෂාව තවත් වරක් අළුත් විය. ලක්වැසියෝ අපගේ විශ්වවිද්‍යාලය කෙරෙහි විශ්වාසය තබා අවුරුදු අටක් ඉවසිල්ලෙන් බලාපොරොත්තුව සිටියහ. එහෙත් ශ්‍රීමත් ඩී. බී. ජයතිලක මැතිඳුන් විසින් පිළියෙල කළ සැලැස්ම අනුව ව සම්පාදිත ශබ්දකොෂයක් ප්‍රකාශයට නො පැමිණියේ ය. ඒ වෙනුවට අපේ මහා විශ්වවිද්‍යාලයෙන් බිහි වූයේ සංක්‍ෂිප්ත සිංහල - ඉංග්‍රීසිශබ්දකොෂ (A Shorter Sinhalese Dictionary) යක ප්‍රථමභාගය යි. බුද්ධිමත් ගුණදොස්විවෙචකයන් මේ කෘතිය පිළිගත් පරිදි හා එයින් ඊට පැමිණි දූෂිතත්‍වය අවස්ථාවත්, ජයතිලක මැතිඳුන්ගේ සැලැස්මට නැවත ද පෙරළුනු අයුරුත් මහාජනයාට තවමත් මතක තිබෙන කරුණු ය. එහෙයින් සිංහලශබ්දකොෂසම්පාදනය පිළිබඳ ඉතිහාසයෙහි ඒ පරිච්ඡෙදය විස්තර කිරීමට අපි නො වෙහෙසෙමු. අවුරුදු අටක් මුළුල්ලෙහි ඒ සඳහා වියදම් කළ මහාධනස්කන්ධයට ලැබුනු ප්‍රතිඵලය අතිශයින් ම අල්ප ය යනු පමණක් මෙහි දී අපි කියමු.
1927 දී ආරබ්ධ මේ ‘සිංහලශබ්දකොෂ’යෙහි විලම්බයට හේතු වශයෙන් නොයෙක් කරුණු ඊට සම්බන්ධ අය කියා පාති.† ඒ කරුණුවලින් එකක් දෙකක් අපි පරීක්‍ෂා කර බලමු.
* මෙ වැනි සාහිත්‍යකාර්‍ය්‍යයක් අෂ්ටකථාචාර්‍ය්‍ය බුද්ධඝොෂ තෙරුන් වහන්සේගේ කාලයෙන් පසු ලක්දිව නො ඇරඹූ බව කියමින් ඒ කාලයෙහි සමහරු මහත් ඝොෂා කළහ. සිංහලශබ්දකෝෂසම්පාදකයන් ස්වකීය කාර්‍ය්‍යය අවසන් කිරීමට රුචියක් නොදැක්වීමේ හේතුව සමහරවිට මේ කියමනෙන් තේරුම් ගත හැකි ය. බුද්ධඝොසතෙරුන් වහන්සේ අටුවා ලියුම අවසන්හි මහපොළොව කම්පා වූ බව සමහර පොත්හි සඳහන් වේ. තමන්ගේ කෘතිය අවසානයෙහි දී ද මහපොළොව කම්පා වෙතැයි සිතා ලෝවැසියන් කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් මේ ශබ්දකෝෂ සම්පාදකයන් ස්වකීයකාර්‍ය්‍යය කෙළවර නො කරතැයි සිතමු. අපේ ජීවිතකාලය තුල දී මහාභූමිකම්පාවකින් විය හැකි හිරිහැරයෙන් අප මිදවීම ගැන මේ ශබ්දකෝෂසම්පාදකයන්ට අපි කෘතඥ වෙමු. එහෙත් ඒ භවතුන් ඊට වෙනස් වූ කර්‍මයකට අප (=ලක්වැසියන්) භාජන කළ බව කිය යුතු ය.
† සමහරවිට මේ සිංහලශබ්දකෝෂසම්පාදකයන් හිතෝපදෙශයෙහි සඳහන් මන්ත්‍රීපදවි ලැබූ ‘මහා වික්‍රම’ නම් සිංහයාගේ හා ඔහු විසින් පවරාලන ලද මෙහෙය ඉක්මණින් හා හොඳිනුත් ඉටු කල පසු අකාල්‍ය වූ ‘දමනක’ නම් සිවල්පෝතකයාගේ කථාවෙහි පෙණෙන “නිරපෙක්‍ෂො න කර්තව්‍යො - ස්වාමී සෙවකජනෙන, නිරපෙක්‍ෂං ප්‍රභූං කෘත්‍වා - භෘත්‍යඃ ස්වාපරාධිකෘත්” යන නීතිය අනුව ක්‍රියා කිරීම ශබ්දකෝෂයේ පමාවට හේතුව ය යි සමහරු සිතති. ‘නීත්‍යනුකූල’ ව ක්‍රියා කරන්නන්ට දෝෂාරෝපණය කිරීම නුසුදුසු ය. වැරැද්ද ස්වාමිපක්‍ෂය කෙරෙහි ම ය.
VIII
ශබ්දයන්ගේ ප්‍රභවය (etymology) සෙවීම කාර්‍ය්‍යවිලම්බයට හේතුවකැයි කියනු ලැබේ. භාෂාවෙහි තිබෙන සියලු වචනවල ප්‍රභවය ඒ ශබ්දකොෂයෙහි දැක්වෙන බව මේ තාක් ප්‍රකාශයට පැමිණි කොටස්වලින් නම් නො පෙණේ. පහසුවෙන් දැක්විය හැකි ප්‍රභව ඇති ශබ්දයන්ගේ ප්‍රභව පමණක් එහි දක්වන ලද්දේ ය. ඒ දැක්වූ ප්‍රභව ද හැම විටම නිවරැදි යයි ද කිය නො හැකි ය.
තවත් හේතුවක් ලෙස දක්වන්නේ සමහර වචනයන්ගේ අර්ථ විනිශ්චය සඳහා නොයෙක් පරීක්‍ෂණ කරන්ට සිදු වන බව ය. මේ තාක් ප්‍රකාශයට පැමිණි භාගයන්ගෙන් නම් ඒ බව ප්‍රකට නො වේ. මෙහි මතු දක්වනු ලබන කරුණු ස්වල්පයෙන් වුව ද එය ස්ඵුට වනු නිසැක ය.
ඉංග්‍රීසිභාෂාවට කරණලද ඔක්ස්ෆොර්ඩ්මහාශබ්දකොෂය සම්පාදනය සඳහා ඉතා දීර්ඝකාලයක් ගත වූ බව කීම ද තවත් හේතුවකි! සිංහලශබ්දකොෂසම්පාදකමණ්ඩලය ස්වකීය කාර්‍ය්‍යය නිම කරන්නට සිංහලභාෂාව හැදී වැඩි අවසන් වන තෙක් (හෙවත් මළබසක් වන තෙක්) බලා සිටිතැයි ද කිය හැකි තරම් ය.
5
සිංහලශබ්දකෝෂසම්පාදනය පිළිබඳ තත්වය යට කී ලෙසින් පවත්නා අතර ම, ඉතා මහත් නුවූ, විශ්වාස කට හැකි, සිංහලශබ්දකෝෂයක අත්‍යාවශ්‍යකත්‍වය දිනෙන් දින ම අධික අධික ව දැණෙන්ට වී ය. මහාචාර්‍ය්‍ය ගුණපාල මලලසේකර මහතා එබඳු සිංහල ශබ්දකෝෂයක් සම්පාදනය සඳහා අවශ්‍ය උපකරණ රැස් කරණ බව 1934 දී අප සමග කී ය. තවත් කෙනෙකුන් ඒ ම කාර්‍ය්‍යයෙහි යෙදීම නිෂ්ප්‍රයෝජනය යි සැලකූ හෙයින් තවත් ශබ්දකෝෂයක් සෑදීමට අපගේ සිත ඒ අවස්ථාවෙහි නො නැමුනේ ය. විශ්වාස කට හැකි සිංහලශබ්දකෝෂයක අත්‍යාවශ්‍යකත්‍වය බලවත් ලෙස අපට වැටහෙන්ට වූයේ 1946 දී කච්චායනවෘත්තිය සංස්කරණය කල අවස්ථාවේ දී ය. මහාචාර්‍ය්‍ය මලලසේකර මහතාගේ සිංහල-ඉංග්‍රීසි ශබ්දකෝෂයෙන් කොටසක් වත් ඒ තාක් ප්‍රකාශයට නො පැමිණි හෙයින් සිංහලශබ්දකෝෂයක් සම්පාදනය කරන්ට ඉටා ගෙණ 1946 වර්‍ෂයේ මධ්‍යභාගයේ දී ඒ සඳහා කටයුතු ආරම්භ කෙළෙමු. ඒ කාර්‍ය්‍යය අප මුල දී බලාපොරොත්තු වූ කාලයට ද වඩා ඉක්මනින් නිමාවට පැමිණියේ ය. පුරාතන සිංහලග්‍රන්ථ මහත් රාශියක වචනානුක්‍රමණිකා 1948 දී මහාචාර්‍ය්‍ය මලලසේකර මහතාට පරිත්‍යාග කරන්ට හැකි වීම අපගේ මහත් ප්‍රීතියට කාරණයකි. පැරණි ග්‍රන්ථයන්ගෙන් වචන රැස් කර ගැණීම සඳහා අපට උපකාරී වූ ගිහි පැවිදි භවතුන්ට අපගේ කෘතඥතාපූර්‍වකස්තුතිය මෙයින් පිරිනමමු. ඒ භවතුන්ගේ සම්පූර්‍ණ නාමලෙඛනය මෙහි අග පිටුවල සඳහන් වෙයි. වචනානුක්‍රමණිකා සම්පාදනය 1947 වැන්නේහි අග දී සම්පූර්‍ණ කර ගත හැකි වූ නමුත් අපට වැළඳුනු රෝගාබාධ නිසා සෙසු කටයුතු 1949 මැයි මස 16 වන දින වන තෙක් ආරම්භ කල නො හැකි විය. දැන් මහාජනයා අතට පත් කරණු ලබන මේ ශබ්දකෝෂ ප්‍රථමභාගය 1951 මැයි මාසයේ දී ලියා අවසන් කර ගත හැකි විමු. මෙය දැන් තරමක් දුරට සම්පූර්‍ණශබ්දකොෂයක තත්වයට පැමිණි බව කිය හැකි ය. 1953 වන අවුරුද්ද අවසන් වන්ට මත්තෙන් මේ ශබ්දකෝෂයෙහි ඉතිරි කොටස ද අවසන් කළ හැකි වෙතැයි සිතමු.
මේ ශබ්දකෝෂය සම්පාදනය කළ යුතු පිළිවෙළ තීරණය කරගන්ට මත්තෙන් අප බොහෝදුරට සිතූ ප්‍රශ්නයක් නම් මෙහි වචනයන්ගේ ප්‍රභව දැක්විය යුතු ද? නැත් ද? යන්න යි. සෙසු අනික් භාෂාවන්හි මෙන් ම සිංහලයෙහි ද සැකෙවින් ප්‍රභවය නො දැක්විය හැකි වචන ඉතා බොහෝ ය. භාෂාවෙහි ඇති තාක් වචනයන්ගෙන් හතරෙන් පංගුවක පමණ ප්‍රභවය දැක්වීම් දී තරමක් දුරට වත් විස්තර ලියන්ට සිදු වන බව අපේ හැඟීම යි. එසේ නුවූවොත් වචනයෙහි ප්‍රභවය තේරුම් ගැණීමට අපහසු වෙයි. අපි එසේ ප්‍රභව දක්වන්ට ගියෙමු නම්, මේ ශබ්දකෝෂය මීට වඩා ඉතා මහත් වනු සමග ම මුද්‍රණ වියදම් ආදිය බෙහෙවින් අධික වනු ද එකාන්ත ය. නවීනයන්ට තබා ප්‍රවීණයන්ට ද දුර්බොධ වූ වචන
IX
මහත් රාශියක ප්‍රභව දැක්වීම හැර දමා උගතුන්ට අපහසු නොවන වචනයන්හි පමණක් ප්‍රභව දැක්වීම එතරම් ප්‍රයෝජනවත් ද නො වේ. එහෙයින් මෙය ප්‍රභවදර්ශනප්‍රධානකශබ්දකොෂයක් සේ සම්පාදනය නො කරන්ට තීරණය කර ගතිමු. වචන යෙදීම ද මේ තීරණය අනුව ම සිදු විය. වෙනස් වෙනස් වූ මූලයන්ගෙන් බිඳුනු නොහොත් විවිධාර්ථ ඇති ප්‍රකෘතීන්ගෙන් සිද්ධ වූ, එහෙයින් ම භින්නප්‍රභව ඇති, සමානරූපවත් වූ ශබ්ද එකක් හැටියට ම යොදා අකාරාදිපිළිවෙළින් විවිධාර්ථ දැක්වීමු. බොහෝවිට වචනයෙහි ප්‍රභවය වූ පාලිවචනය හෝ ඊට සමාන සංස්කෘතවචනය හෝ අර්ථකථනයෙහි දී පර්‍ය්‍යායශබ්දයක් සේ යෙදීමු. සමහර තැන අප කියූ අර්‍ථය නිවරැදි යයි ඔප්පු කරණු සඳහා සමහර වචනයන්ගේ ප්‍රභව වූ ප්‍රභවවචනාදිය වරහන් තුළ දක්වන ලදී.
මේ ශබ්දකෝෂය හැකි තාක් සංක්‍ෂිප්ත කිරීමට හැමවිට ම උත්සාහ කළ නමුත් ඇතුළත් කළ යුතු වැදගත් වචන හෝ කරුණු අඩු කිරීමට කිසිවිටක නො සිතීමු. ඒ සඳහා මෝනියර් විලියම්ස්, ආප්තෙ යන පඬිවරුන්ගේ සංස්කෘත - ඉංග්‍රීසි ශබ්දකෝෂයන්හි පෙනෙන ක්‍රම අනුගමනය කෙළෙමු. අපට පුරෝගාමි වූ සිංහලශබ්දකෝෂසම්පාදකයන්ගේ ක්‍රම අනුගමනය කෙළෙමු නම්, මේ පිටු 496 හි ඇතුළත් වචන යෙදීමට මෙවැනි පිටු 1000 කටත් වඩා මුළු මනා වෙයි. නිදසුනක් වශයෙන් ‘සං. සිං. කො’ෂය* දැක්විය හැකි ය. එහි සිංහලවචනයට සුදුසු ඉංග්‍රීසිඅර්‍ථය පමණක් මිස වචනය යෙදුනු තැන ආදි අනික් කිසි විස්තරයක් නැත්තේ ය. එහි පිටු 435 ක් වූ ප්‍රථමභාගයෙහි ඇතුළත් සියලු ම වැදගත් පැරණි වචන හා එහි නැති තවත් වචන සියගණනක් ද අවශ්‍ය විස්තර ද ඇතුළත් කිරීමට යෙදුනේ අපේ මේ ශබ්දකෝෂයෙහි පිටු 235 කි.
6
දුර්බොධවචනයන්හි අර්ත්‍ථය අවබොධ කර ගැනීමට පාඨකයන්ට උපකාර වීම ශබ්දකෝෂයකින් අපෙක්‍ෂා කට යුතු පරමාර්ත්‍ථය යි. ඒ අර්ත්‍ථය නො පිරිමසන නොහොත් එබඳු තන්හි දී පාඨකයන් මුළාවේ හෙළන ශබ්දකෝෂ ශාස්ත්‍රානුකූල යයි කිය නො හැකි ය. පැරණි සිංහල පුස්තකොලපොත්හි පමණක් නො ව මුද්‍රිතග්‍රන්ථයන්හි ද අර්‍ත්‍ථකථාලෙඛකයන්ගේ වූ වැරදි නිසා දුර්බොධ වූ බොහෝ පාඨ තිබේ. අපේ පුරෝගාමි වූ සිංහල ශබ්දකෝෂසම්පාදකයෝ එබඳු සමහර වැරදි වචන සියගන්හි යොදාගෙන තමන්ට හිතුනු අර්ත්‍ථයක් ඊට කියන අතර එබඳු තවත් බොහෝ වචන මුළුමණින් ම අමතක කර හැර දමති.
දළදා 1521 හි පෙනෙන ‘අකලප’ යන්නට ‘සමාන කළ නොහැකි; අනුපමෙය; අසදෘශ’ යි ‘සිං. ශ. කො’ෂය† අර්ථ කියයි. ඒ අර්ත්‍ථය වැරදි බව අපේ මේ ශබ්දකෝෂයෙන් දත හැකි ය. රාජශෙඛරසංස්කරණයෙහි අඩොලිපියක ‘අකලප’ යන්නෙහි විෂමපාඨයක් ලෙස ‘අකල්ක’ යන්න දක්වන ලදී. ඒ ‘අකල්ක’ යන්න ම ශුද්ධපාඨය ම ය යි අපි හඟිමු. එය ම ඉතාමත් ස්ථානොචිත ය. එහි අර්ත්‍ථය ‘කපට නුවූ; අවංක; නිර්දොෂ’ යනුයි. ශබ්දයන්ගේ ප්‍රභවය සොයමින් අර්ත්‍ථ මතු කර දක්වන්නැයි වණනු ලබන ශබ්දකෝෂයක් මෙබඳු අශාස්ත්‍රීය අර්ථ දැක්වීම ඉතාමත් වැරදි ය. ප්‍රමාණාර්ත්‍ථයෙන් සැලකිය යුතු වූ ශබ්දකෝෂයක තිබෙන මෙබඳු අර්‍ථකල්පනයන්ගෙන් ශිෂ්‍යයන් පමණක් නො ව වචනය යෙදුනු පාඨය පරීක්‍ෂා කර බලා ශුද්ධපාඨය සොයාගැනීමට ඉඩපහසුකම් නැති ශිෂ්‍යයන් ද මුළාවේ වැටෙන බව කියයුතු ය.
ධගා 1078 හි “අකිළුබොල් ඇයි වත් ආන ද” යන පාඨයෙහි අකිළු යන්නට ‘දුෂ්කර නො වූ; අපහසු නො වූ; පහසුවෙන් ලැබෙන; සුකර; සුලභ’ යන අර්ථ කියමින් එය ‘අකිච්ඡ’ යන පාළිවචනයෙන් බිඳී එනබව ද ‘සිං. ශ. කො’ෂය දක්වයි. ‘අකිළු’ යන්න ‘අකිච්ඡ’ යන්නෙන් බිඳුනායි කීම ශබ්දධර්‍මවිද්‍යාවට විරෝධ ය. පදාවසානයෙහි ‘ච්ඡ’ යන්නට ‘ළ’ යන්න ආදෙශ වූ අනික් තැනක් නො මැත්තේ ය. මේ ‘අකිළු’ යන්නෙන් පර ව යෙදුනු ‘බොජ්’ යන්න
* සංක්‍ෂිප්ත සිංහල-ඉංග්‍රීසි ශබ්දකෝෂය. † සිංහලශබ්දකෝෂය.
X
පාලි ‘භොජ්ජ’ යන්නට සමාන ය. පාලියෙහි දී ඒ හා නිතර යෙදෙන අනික් වචනය නම් ‘ඛජ්ජ’ යන්න ය. ‘ඛාද්‍යභොජ්‍ය’ යන සංස්කෘතවචනය සිංහලග්‍රන්ථයන්හි ද සුලභ ය. ‘ඛජ්ජ’ යන්න ‘කළු’ යි ද ‘කජ්ජ’ යි ද සිංහලයට ආබව ධම්පියාඅටුවාගැටපදයෙන් ඔප්පු වේ. මුද්‍රිත ධම්පියාඅටුවා ගැටපදයෙහි යටොක්ත පාඨයෙහි පෙනෙන මේ ‘අකිළු’ යන්න ද ඒ ‘කළු’ යන්නම වරදවා ලිවීමෙන් ඇති වූ අශුද්ධපාඨයකි. ‘අකිළු’ සදක් සිංහල ව්‍යවහාරයෙහි නො පැවැත්තේ ය. එබන්දක් පිළිගණිමින් සිංහලශබ්දකෝෂසම්පාදකයෝ එබස ‘පොහොසත්’ කරති.
ධගා 5113 හි “දානසංවිභාගරතො-දන් හා සංවිභාගයෙහි අදුසර” යන පාඨයෙහි ඉතා සැක කට යුතු ශබ්දයක් සේ පෙණෙන ‘අදුසර’ යන්න ජයතිලකමැතිඳුන්ගේ සිංහල ඉංග්‍රීසිශබ්දකෝෂයෙහි යොදා ඊට “fond of; devoted to, addicted to” යි අර්ථ කියන ලදී. ඒ අර්ත්‍ථය නම් ඒ තැනට ගැලපේ. එහෙත් ඒ ‘අදුසර’ යන්න අශුද්ධ පාඨයක් බව ඒ පොතෙහි අනික් තැන් පරීක්‍ෂා කරණවිට ඔප්පු වේ. මේ ‘අදුසර’ යන්න යෙදුනේ ‘රතො’ යන්නෙහි අර්ත්‍ථය ලෙස ය. ‘දානසංවිභාගරතො’ යන්නට ධගා 8825, 12317 යන තන්හි අර්ත්‍ථයන්හි ‘රතො’ යන්න සඳහා යෙදුනේ ‘ඇලුණු’ යන්න ය. එයින් අන් තැන්හි ද ‘රත’ යන්නෙහි අර්‍ථය ලෙස යෙදුනේත් එය ම ය යනු ධගැ 1238, 8820, 9615, 12315 යන තැන්වලින් පෙනේ. පාඨ හයක ම ‘රත’ යන්නට ‘ඇලුණු’ යන්නෙන් අර්ථ කියන ලද්දේ නම්, හත්වැනි ස්ථානයෙහි පෙනෙන ‘අදුසර’ යන්න ‘ඇලුණු’ යන්නෙහි අශුද්ධ පාඨයකැයි තීරණය කිරීම සුදුසු ය. ‘අදුසර’ යන වචනයක් භාෂාවෙහි අනික් තැනක නැත්තේ ය. මේ කරුණු වලින් ඔප්පු වන්නේ අර්‍ත්‍ථකථාලෙඛකයන් විසින් වැරැදූ පාඨ ශුද්ධපාඨ ලෙස යටොක්තශබ්දකෝෂයන්ට ඇතුළත් වූ බවයි. ඒ පාඨ සිංහල ද? නැද්දැයි සැක කළ බවට ලකුණකුදු එහි නො පෙනේ.
7
‘සං. සිං. කො’ෂය ද මේ වැරදි වචන සියල්ල ම රකියි. එහි ඇතුළත් වචන සංඛ්‍යාව වැඩි හෙයින් එහි නවතාන් ගත් අශුද්ධ පාඨ ද බොහෝ ය.
විශ්වවිද්‍යාලය ‘සං. සිං. කො’ෂය “a kind of musical instrument” (=තූර්‍ය්‍යභාණ්ඩ වර්ගයක්)යි අර්ථ කියන ‘අනුක්කත්තලි’ යන්න ද ථූපවංසයෙහි එන අශුද්ධපාඨයකි. එහි ශුද්ධපාඨය වූ “අනුක්කම් තුරඟි” යන්න දඹ 527 හි පෙනේ. ‘අනුක්කම්’ යනු හා “තුරඟි” යනු ද වෙන් වෙන් වූ තූර්‍ය්‍යභාණ්ඩයි. ඒ ශබ්දයෝ ද්විභාෂාවෙන් පැමිණියාහුයි.
ධගැ 2419 හි “විචිකිච්ඡායං - සුරුමඟු; ආචිර්‍ණතමගුයි සේයි” යන තන්හි පෙනෙන ‘ආචිර්‍ණන’ යන වචනයට ‘සං. සිං. කො’ෂය “walked along; traversed” (=ගමන් කළ)යි අර්ථ දක්වයි. ඒ අර්ත්‍ථය නම් ස්ථනොචිතය. එහෙත් ‘ආචිර්‍ණන’ යන්නෙහි ඒ අර්ත්‍ථය නොමැතියි. “පළමුව දිනූ” “අවුත් දිනූ” යනු ඊට කිය හැකි අර්ත්‍ථයයි. ‘ආචිර්‍ණන’ යන්න ‘විචිත’ යන පාලිවචනයට සමානයක් සේ යෙදුනු හෙයින් ඒ අර්ත්‍ථය කිසිසේත් ඊට නොගැලපේ. එහෙයින් එය ලෙඛකයන් විසින් වැරැදූ වචනයක් විය යුතුයි. ධම්පියා අටුවාගැටපද කාරයන් මෙහි ලියන්නට ඇත්තේ ‘ඇවිජි’ යන්න විය යුතු ය. එය වත්මන් වහරෙහි ‘ඇවිදි’ යන්නට සමාන ය. ‘ඇවිජි’ යන්න ‘ආවිජී’යි ද, පසු ව ‘ආචිර්‍ණන’ යි ද පහසුවෙන් ම වෙනස් විය හැකි ය.
‘සං. සිං. කො’ෂය “Destructive කර්‍ම; A කර්‍ම which prevents the fruition of another කර්‍ම” (=විනාශ කරණ කර්මය; අනික් කර්‍මයක විපාකය වලක්වන කර්‍ම)යි අර්ථ කියන ‘උපසෙවනිකම’ යන්න ද වැරදි පාඨයකැයි පැහැදිලි ලෙස ම පෙනේ. එය යෙදුනේ ධගැ 5031 හි “නිරයසන්තාපො උපජ්ජති යන්නෙන් උපසෙවනිකමහු විපාකඋපතට අරමුණුහි ගිනිමිත් වැටහුසෙ කියූ” යන පාඨයෙහි ය. යටෝක්ත ඉංග්‍රීසි අර්ත්‍ථය යොග්‍ය වන්නේ මේ ‘උපසෙවනිකම’ යන්න ‘උපච්ඡෙදකකම්ම’ යන්නෙන් බිඳුනක් වුව හොත්නි.
XI
මේ ‘උපසෙවනිකමහු’ උපච්ඡෙදකකර්‍මය නොවන බව යටොක්තපාඨයෙන් ම ඔප්පු වේ. ඒ පාඨයෙහි ඇතුළත් ‘අරමුණුහි ගිනිමිත්’ යන්න ද ‘අරමුණු නිමිත්’ යි ශුද්ධ විය යුතු ය. එවිට ඒ පාඨයෙහි අර්ත්‍ථය වන්නේ “නිරයසත්තාපො උපජ්ජති යනුවෙන් ‘උපසෙවනිකමහු’ විපාකඋපතට අරමුණු වූ ගතිනිමිත්තය වැටහෙන්ට සැලසූ පරිදි කියහ” යනු යි. මෙයින් හැඟෙන්නේ මරණාසන්න ව සිටි වූණු නම් නුවාවැද්දා මළ පසු උපදින ජාතියෙහි ලකුණක් වූ ගිනිදැල් ‘උවසෙවනිකම්’ යන්නෙන් මෙහි දැක්වූ කර්මය විසින් පෙනෙන්ට සැලැස්වූ බව යි. උපදින ජාතියෙහි ලකුණු වූ ගති නිමිත්තය දක්වන්නේ ප්‍රතිසන්ධිජනක කර්මය යි. උපච්ඡෙදකකර්‍මය ප්‍රතිසන්ධිජනක නො වේ. ප්‍රතිසන්ධිය දෙන්නේ උපපජ්ජවෙදනීය වූ හෝ අපරාපරියවෙදනීය වූ කර්මය යි. ඒ දෙකින් මෙහි ගත යුත්තේ පළමුවැන්නයි. ඒ බව යටොක්තපාඨයට මුලින් තිබෙන “දුටුධම්වෙදනියකම්” යන් නෙන් ද ඔප්පු වේ. අභිධර්‍මය අනුව ඒ පාඨය සාධික වීමට නම් මේ “උපසෙවනිකම්” යන්න වෙනුවට “උපපජ්ජවෙදනියකම්ම” යන්නෙන් හෝ “අපරාපරියවෙදනියකම්ම” යන්නෙන් බිඳි ආ සිංහලවචනයක් යෙදිය යුතු ය. “අපරාපරියවෙදනියකම්ම” යන්නෙන් බිඳුනු වචනයක් පොත්හි තිබෙන “උවසෙවනිකම්” යන්නට බෙහෙවින් අසමාන ය. “උපපජ්ජ වෙදනියකම්ම” යන්නෙන් බිඳුනු ‘උවදපවෙදනියකම්’ යන පැරණි සිංහලවචනය අව්‍යාකෘත ලෙඛකයන්ගෙන් පහසුවෙන් ම ‘උවසෙවනිකම්’ යි වෙනස් විය හැකි ය. ‘ධගැ’ හි අඩො ලිපියකින් දැක්වූ ‘උවවෙණි’ යන විෂමපාඨයෙන් ද පැහැදිලි වන්නේ මේ ‘උවසෙවනිකම්’ යන්න නිසැක නොවන බව ය. එහෙයින් එය ‘උවදපවෙදනියකම්’ යන්න වැරැදීමෙන් වූවකැයි තීරණය කල යුතු වෙයි. එසේ නුවූවොත් සංක්‍ෂිප්ත සිංහල ඉංග්‍රීසි ශබ්දකෝෂයෙහි මුළුමනින් ම වරදවා අර්ථ කියන ‘උපසෙවනිකම්’ යන්න සහිත යටොක්තපාඨය බුද්ධාභිධර්‍මය හා නො ගැලපෙන්නක් වේ.
මේ දක්වන ලද්දේ සිංහලකෝෂග්‍රන්ථයක ඇතුළත් වීමෙන් ඉතා බරපතල වැරදි අදහස්වලට මඟ පාදන වචන ස්වල්පයකි. විශ්වවිද්‍යාලය මඟින් බිහි වූ ‘සං. සිං. කො’ ෂයෙහි මෙබඳු වචන තවත් බොහෝ ය.
8
භාෂාවක පරිණාමයට ඒ භාෂාව ව්‍යවහාර කරන්නන්ගෙන් වන වැරදි බෙහෙවින් ඉවහල් වේ. ඉතා දීර්ඝ කාලයක් මහත් ජනසමූහයක් විසින් ව්‍යවහාර කරගෙන ආ එබඳු වැරදි වචන භාෂාරීති ලෙස හා නිවරැදි හැටියට ද ශබ්දකෝෂකර්තෲන් විසින් හා වෛය්‍යාකරණයන් විසින් ද පිළිගත යුතු වෙයි. යට දක්වන ලද්දේ දීර්ඝ කාලයක් නොයෙක් දෙනා විසින් ව්‍යවහාර කිරීම නිසා ම නිර්දොෂ ය යි සැලකිය යුතු එබඳු වචන නො ව අව්‍යාකෘතලෙඛකයන් විසින් වරදවන ලද, එක් තැනක ම රැඳුනු වචන ය. අපේ පුරෝගාමි වූ යටොක්ත ශබ්දකෝෂසම්පාදකයන් කළ සේ පැරණි පොත්හි වැරදීම නිසා දුර්බොධ වූ වචන හැරදැමීම හෝ ශබ්දකෝෂයෙහි යොදා හිතට නැගුනු අර්ත්‍ථයක් කීම හෝ සුදුසු යයි අපි නො සිතමු. එහෙයින් ඔවුන්ගේ ඒ ක්‍රමය මෙහි දී අපි අනුගමනය නො කෙළෙමු. අපට හමුවූ එබඳු වචන රාශියක් යට දැක්වූ අන්දමේ හේතූන් අනුව සකස් කර සුබොධ වන්ට සැලැස්වීමු. පොත්හි අව්‍යාකෘත ලෙඛකයන්ගෙන් වූ වැරදි රකින්ට අපි නො සැරසෙමු. අපේ ඒ ශුද්ධිය හැම විට ම තීරණාත්මක ලෙස ම පිළිගත යුතු ය යි අපි නො කියමු. එහෙයින් වැරදි යයි පෙණුනු වචනය කළ අකුරින් යොදා ඊ ලඟට වරහන් තුළ එය යෙදුණු තැන ද ඉක්බිති ඊට අපේ ශුද්ධිය ද දක්වා ‘ශුද්ධි?’ යන්න යෙදීමු.
ශ්‍රීමද්ජයතිලක මැතිඳුන්ගේ සිංහල-ඉංග්‍රීසි ශබ්දකෝෂයෙහි අති පුරාතන සිංහල භාෂාවට “සිංහල ප්‍රාකෘත” යයි නමක් තබා ශිලාලෙඛනයන්හි පෙනෙන ඉතා පැරණි සිංහල වචන රාශියක් හැරදමයි. සංක්‍ෂිප්ත සිංහල ඉංග්‍රීසි ශබ්දකෝෂය ද එය අනුගමනය කරයි. එදා මෙන් ම අදත් සිංහලභාෂාව ප්‍රාකෘතයකි. අති පුරාතන භාෂාව පමණක් “ප්‍රාකෘත” යයි ගැණීම අයුතු ය. එහෙයින් දැනට ප්‍රකාශ ව පවත්නා පුරාතන ශිලාලෙඛනයන්හි පෙනෙන සියලු වචන ම මේ ශබ්දකෝෂයෙහි යෙදීමු.
XII
මෙහි බෙහෙවින් ශබ්දප්‍රකෘති ද ධාතුප්‍රකෘති ද දැක්වූවත් නොයෙක් තන්හි ස්වර විපර්‍ය්‍යාසාදිය නිසා ප්‍රකෘතියට වඩා වෙනස් වූ ‘දෙතෙන’ ‘දිවි’ යනාදි නාමපද හා ක්‍රියාපද ද දක්වන ලදී. ‘දෙතෙන’ ‘දිවි’ යනාදි පද ‘දන’, ‘දිස්’ යනාදි ප්‍රකෘතිවලින් සිද්ධ වන බව දත හෙත්තෝ වියරණ දන්නෝ ය. සාමාන්‍ය ශිෂ්‍යයෝ එය දත නොහෙති.
මෙහි අර්ථ ලිවීමේ දී යෙදුනු 1, 2 යනාදි අංකයන්ගෙන් අර්ත්‍ථයන්ගේ ප්‍රධාන අප්‍රධාන භාවාදිය නො දැක්වේ. අර්ත්‍ථයන් ප්‍රධානත්‍වාදිය අනුව යොදන්ට කාලය නො ගෙවීමු.
ප්‍රතිෂෙධාර්‍ථ ‘අ’ යන්න හෝ ‘අන්’ යන්න මුලට යෙදුනු සියලු ම ශබ්ද මෙහි දැක්වීම අනවශ්‍ය ම යයි නො සැලකීමු. එබඳු ශබ්දවල අර්ථ තේරුම් ගැනීමට අවශ්‍ය උපදෙස මෙහි 3, 50 වන පිටුවල කළුඅකුරින් දක්වන ලදී.
මෙහි අග දක්වනු ලබන උපදෙස කියවා බලා සමාසශබ්දාදිය මෙහි යෙදූ පරිදි අවබෝධ කර ගැනීම මේ ශබ්දකෝෂය පරිශීලනය කිරීමට පහසුවක් වේ.
ශබ්දගත අනුව වචන යෙදීමේ දී අල් අකුරින් අවසන් වන ශබ්දය මුලට ම යෙදුනේ ස්වරාදිය සමග බැඳුනු ව්‍යඤ්ජනාක්‍ෂරයට වඩා අල්අකුර ම ව්‍යඤ්ජනාක්‍ෂරග්‍රහණයෙහි දී ප්‍රධාන ලෙස සැලකිය යුතු හෙයිනි. එසේ අල්අකුර අනන්ත කොට ඇති ශබ්දය මුලට ම යොදා එය ප්‍රථමවාසය වශයෙන් ගෙණ සමාස වූ ශබ්ද ඒ අනුව ම දක්වනලදී. ‘අක්’ යන්න හා එය මුල් කොට සිද්ධ සමාසනාම ද යෙදූ පරිදි බැලිය යුතු. ‘අක්’ යන්නෙන් පසු ව ස්වරාර්‍ය්‍ය ‘ක්’ යන්න සහිත “අක, අකාඩ, අකෘප” යනාදිය ද ඉන් පසු ව්‍යඤ්ජනයන් හා බැඳුනු ‘ක්’ යන්න සහිත ‘අක්කණ්ඨි’, ‘අක්ඛ’ යනාදිය ද දක්වනලදී.
අර්‍ථවිභාගනය හා බැඳුනු ‘ග් ධ ද් බ’ යන අකුරු ඒ ඒ වර්ගයන්හි අන්ත්‍යාක්‍ෂරයෙන් පසු ව යෙදීමු. එහෙයින් ‘අඟ’ යන්න ‘අඞ්ගි’ යන්නෙන් පසු ව ද ‘අජ්ජ’ යන්න ‘අඤ්ජිඤ්ජය’ යන්නෙන් පසු ව ද දක්ක හැකි ය.
සිංහලවෛද්‍යග්‍රන්ථයන්ට ම විශේෂ වූ වචනරාශියක් මෙහි ඇතුළත් ය. යොග රත්නාකරයෙහි පෙනෙන රොග ඖෂධාදි නාම සියල්ල ම වාගේ මෙහි යෙදිනැයි කිය හැකිය. පැරණිපොත් කියවන්නන්ගේ පහසුව උදෙසා මෙය සම්පාදිත වුවත් කථා ව්‍යවහාරයෙහි පවත්නා වචන රාශියක් ද මෙහි යොදනලදී.
මෑත දී ලියූ පොත්හි අර්ත්‍ථයක් සාදා යෙදූ වචන තේරුම් ගැනීමට ඒ පොත්හි ගැටපදවිවරණාදිය තිබෙන හෙයින් එබඳු වචන මෙහි යොදා මේ පොත මහත් කර මුද්‍රණ වියදම් ආදිය අධික කරන්ට අපි උත්සාහ නො කෙළෙමු.
බොහෝ වචන යෙදුනු පොත් හා පිටු පේළි ආදිය ද මෙහි සැකෙවින් දැක්වීමු. වචන ආදිය පිළිබඳ ව පරීක්‍ෂා කරණ අයට එය ඉවහල් වෙතැයි සලකමු. අප්‍රසිද්ධ වචනවල දී එය යෙදී තිබෙන හැම තැන් ම දැක්වූ නමුත් ප්‍රසිද්ධ වචනවල දී එක් තැනක් හෝ දෙතැනක් දැක්වීම සෑහෙතැයි සිතීමු.
මෙය හැකි තාක් දුරට සම්පූර්‍ණ වූ ද නිර්දොෂ වූ ද ග්‍රන්ථයක් කිරීමට අපි හැම විට ම උත්සාහ කෙළෙමු. එහෙත් අපේ උත්සාහයට විරුද්ධ ව වැරදුනු තැන් හා අඩුපාඩු ද මෙහි නැතැයි නො කියමු. සර්‍වනිර්දොෂ වූ ද සර්‍වසම්පූර්‍ණ වූ ද කෝෂග්‍රන්ථයක් ලොකයෙහි කිසි ම භාෂාවකින් මේ තාක් ඇති නො වී ය.
9
ඉතා මහත් වියදමක් හා මහන්සියක් ද දරා සියලු පහසුකම් ඇති විශාලසම්පාදක මණ්ඩලයක් විසින් දීර්ඝකාලයක් ගෙවා සම්පාදනය කොට ප්‍රකාශයට පැමිණවු සිංහලශබ්දකෝෂයෙහි හා සිංහල-ඉංග්‍රීසි ශබ්දකෝෂයෙහි ද මේ තාක් ප්‍රසිද්ධ වූ කුඩා කාණ්ඩ කීපයෙහි පවා, ශ්‍රීමද් ඩී. බී. ජයතිලක මැතිතුමන් ම සිංහලශබ්දකෝෂසංක්‍ෂෙපයෙහි කියන පරිදි, නොයෙක්
XIII
දොස් තිබේ. එයින් බොහෝ තැන් ඉතාමත් සුලු සෙවීමකින් හා මහන්සියකින් ද නිදොස් කල හැකි ය. පැරණි ග්‍රන්ථයන්හි පෙනෙන වැදගත් වචනරාශියක් ද ඒ ශබ්දකෝෂ කාණ්ඩයන්ට ඇතුළත් නො වී ය.
විශ්වවිද්‍යාලය මඟින් කල සංක්‍ෂිප්තසිංහල-ඉංග්‍රීසිශබ්දකෝෂයෙහි යෙදුනේ ශ්‍රීමද් ජයතිලක මැතිඳුන්ගේ උපදෙශ අනුව රැස් කළ වචනමාලාව ම ය. එය නමින් “සංක්‍ෂිප්තා”ය. එහි සංක්‍ෂිප්තභාවය වූයේ සම්පාදකයන්ට ලැබී තිබෙන අනවශ්‍ය වචන අඩු කිරීම නිසා නො වන බව “අකුචිපාරු, අස්පර්සා, අඛිත්තගා, ආයි ක්‍රියාපදවේ*” යනාදි අනවශ්‍ය වචන දහස් ගණනක් තිබීමෙන්ම ඔප්පු වේ. ඒ ශබ්දකොෂ ප්‍රථමභාගයෙහි වියදම් කරණ ලද පුරාණ ග්‍රන්ථයන්හි එන අත්‍යාවශ්‍යක වචන මහත් රාශියක් හැරදමන ලදී. මේ ශබ්දකෝෂයන් සඳහා රැස් කල වචනමාලාව නොයෙක් ඌනතාවන්ගෙන් යුක්ත බව එයින් පැහැදිලි වේ.
10
යටොක්ත ශබ්දකෝෂයන්හි සදොස්ස්ථාන ද ස්වල්ප නො වේ. තදබා 2111හි ‘ශිඛා කොශ’ යන්නට ඇති කීම සඳහා යෙදුනු ‘අක්සෙනඟ’ යන්නට ‘බුදුන්වහල අය; පියසි මුදුන’ යන අර්ත්‍ථය සිංහලශබ්දකෝෂය දක්වයි. මේ අර්ත්‍ථවිවරණය අනුව ‘ශිඛාකොශ’ යනු ‘වහලේ මුදුන’ ය යි තේරුම් ගත යුතු වේ. ධම්මපදට්ඨකථාවෙහි කාලියක්ඛිනී කථාවෙහි ගෙයක නිඛාකොශයෙහි කාලියක්ඛින නාවන්ඩු බව සඳහන් වෙයි. බාලයන් එහි මලමූත්‍ර කරණ හෙයින් ඇය එහි සිටින්ට කැමැති නො වූ පරිදි සලි 2. 9416 හි ද කියන ලදී. මෙහි දී යටොක්ත ශබ්දකෝෂය ප්‍රමාණ කොට ගණිතොත්, ඒ පුරාතන කාලයෙහි කුඩා දරුවන් මලමුත්‍ර කිරීම සඳහා ගෙහි වහල මුදුනට නැංඟාහයි තීරණය කල යුතු වෙයි. ‘අක්සෙනග’ යන්නට කිය යුතු නිවරැදි අර්ත්‍ථය අපේ ශබ්දකෝෂයෙන් දත හැකි ය.
‘අච්චාදන’ යන්නට සිංහලශබ්දකෝෂය “යමකුගේ අභාවයෙන් පසු ව ඔහු වෙනු වෙන් දෙන දානය” යි අර්ත්‍ථ කියා එයට ශුද්ධ කිරීමට දේ “අච්චාදයනෙ වනාහි තිඛීධමියකි” යන පාඨය ද ගෙණ හැර දක්වයි. විශ්වවිද්‍යාලයශබ්දකෝෂය ද ඒ අර්ත්‍ථය ම ඉංග්‍රීසියෙන් කියයි. මෙසේ ශබ්දකෝෂ දෙක ම අච්චාදන සහ මතකදානයක් එකක් සේ පිළිගණියි. මතකදන් දීම ශිෂ්‍යයන්ට පමණක් සීමා වූවක් නො වේ. මලවුන් උදෙසා දන් නොදිය යුතුය යන නිෂෙධයක් භික්‍ෂූන්ට නොමැතියි. එහෙයින් සිංහලශබ්දකෝෂය දක්වන සාධකය එහි කි අර්ත්‍ථය සපථ කිරීමට සමර්ත්‍ථ නො වේ. අච්චාදන යනු, අපේ ශබ්දකෝෂයෙහි දැක්වූ පරිදි, කෙනෙකුගේ දෙපල ඔහුගේ මරණයෙන් පසු අන් කෙනෙකුට අයිති වන සේ නියම කර තැබීම යි; හෙවත් අන්තිමකැමතිපත්‍රයකින් දීමයි. එය ‘ශීඛාධර්‍මයෙකි” යි කීයේ එය වලංගු වන්නේ ශිෂ්‍යයන් එය කල විට පමණක් හෙයිනි. භික්‍ෂු ශ්‍රාමණෙරාදීන්ට අයත් දෙය ඔවුන් මැරුණ විට ම සාංඝික වන හෙයින් ඔවුන්ගේ අච්චාදනය හෙවත් අන්‍යශිෂ්‍යයනට අයත් නොවේ. දීම වලංගු නො වේ. අන්තිමකැමත්තෙන් නියම කර තැබූ පුද්ගලයාට අයත් නො වේ. ඒ ‘ශාසනීය’ ශබ්දකෝෂසම්පාදකයන් විසින් කල බරපතල වැරදි අතුරෙන් මෙය ප්‍රධානය යි කිය හැකි ය. සාංඝික දේපල පිළිබඳ අධිකරණයන්හි දී විනිශ්චයකාරයන් නොමග යවන් නට මෙය හේතු වන හෙයිනි.
“අඤ්ඤභාගියසඞඝාදිසෙස” යන්නට ඇති කීමේ දී සිංහලශබ්දකෝෂය හා සිංහල-ඉංග්‍රීසි ශබ්දකෝෂයක් එකිනෙකට විරුද්ධ වෙයි. සිංහල ශබ්දකෝෂය කියන්නේ “පාරාජිකාපත්තා වූවකුගේ ක්‍රියාව දැක උපසපන් පැවිද්දකුට එලෙසින් චොදනා කිරීමෙන් හෝ කරවීමෙන් හෝ සිදු වන ගරුකාපත්තිය” යන අර්ත්‍ථය යි. සිංහල - ඉංග්‍රීසිශබ්දකෝෂය “a Sanghadisesa offence (Vin. iii 166 - 170) which consists in imputing to an ordained bhikkhu a fault committed by another bhikkhu” (අනික් භික්‍ෂු නමක් විසින් කල වරදක්
* මේ වචනය සිංහල භාෂාව දන්නා ක්‍රිස්තුභක්තිකයෙකු තබා අන්‍ය භක්තිකයෙක් පවා නො යොදයි. ශ්‍රීමත් මුන්වහන්සේ උදෙසා ‘ක්‍රියතුමා, ක්‍රියතුවේ’ යි යෙදීම එතුමාට කරණ අප්‍රයෝජනයකි.
XIV
උපසම්පන්න භික්‍ෂූනමකට ආරෝපණය කිරීමෙහි ඇතුලත් වන සඝාදිසෙසාපත්තිය) යන අර්ත්‍ථය දක්වයි. විශ්වවිද්‍යාලය ‘සං. සිං. කො’ෂය ඒ වචනය වත් නො දකියි. යටොක්ත ද්විවිධ අර්‍ථය ම මුළුමනින් ම විනයවිරෝධි ය. නිවැරදි අර්ත්‍ථය අපේ මේ ශබ්දකෝෂයෙන් දත හැකි ය.
ධගැ 24119 හි “අවජ්නහට පහත් කරනුයේ” යන පාඨයෙහි තිබෙන “අවජ්න” යන්නට සිංහලශබ්දකෝෂය කියන්නේ “සතර මඟ සතර ඵලයට පැමිණී අට දෙනා; අෂ්ටාර්‍ය්‍ය පුද්ගලයෝ” යන අර්ත්‍ථය යි. යටොක්ත ධගැ. පාඨය වනාහි ධම්මපදට්ඨකථාවෙහි 539 වන පිටුවෙහි පෙනෙන “(මිච්ඡාදිට්ඨිආදීනං) අස්සතාං පහානං කරොන්තො” යන්නට ලියූ විවරණය යි. ‘අට දෙනෙකුත් ප්‍රහාණය හෙවත් නැසීම කරන්නේ’ යනු එහි අදහස යි. සිංහලශබ්දකෝෂය ප්‍රමාණ කර ගණිතොත් අෂ්ටාර්‍ය්‍යපුද්ගලයන් මැරිය යුතු යයි ත්‍රිපිටකයට අයත්, පෙර පටන් ම ධර්මධරයන් විසින් ගරු කරණු ලබන, පොතක ම කියා තිබෙතැයි පිළිගත යුතු වෙයි. අෂ්ටාර්‍ය්‍යපුද්ගලයන් නැසීම බරපතල පාපයකි. රහතුන් වහන්සේ අෂ්ටාර්‍ය්‍යපුද්ගලයන්ට අයත් වෙති. රහත්කෙනෙකුන් නැසීම පඤ්චානන්තර්‍ය්‍ය කර්‍මයෙක් එකක් බව බොහෝ බෞද්ධයෝ දනිති. එහෙත් ඒ කිරීම ම අපේ සිංහලශබ්ද කෝෂසම්පාදකයෝ අනුදනිති. ‘සං. සිං. කො’ෂකාරයෝ මේ වචනය ද නො දකිති. හයස්නට කී ඒ අටදෙන නම් අෂ්ටාර්‍ය්‍යපුද්ගලයන් නො ව මිච්ඡාදිට්ඨි, සංකප්ප, වචන, කම්මන්ත, ආජීව, වායාම, සති, සමාධි යන මොහු ය.
‘අත්දෙණ්’ යන්නට සිංහල - ඉංග්‍රීසිශබ්දකෝෂය දක්වන “a (wooden) trough or basin used for washing the hands” - ‘අත් සේදීම සඳහා යෙදුනු (ලීයෙන් කල) බරුව හෝ බේසම” යන අර්ත්‍ථය ද වැරදි ය. සංක්‍ෂිප්ත සිංහල-ඉංග්‍රීසිශබ්දකෝෂය ද මේ වැරදි කරයි. එහි ඇතුලත් වචන සංඛ්‍යාව යටොක්ත ශබ්දකෝෂයන්ට වඩා වැඩි හෙයින් වැරදි ගණන ද වැඩිය. ඒ සියල්ල දැක්වීමට මෙහි ඉඩ නො මැතියි. එහෙත් නිදර්‍ශන වශයෙන් කීපයක් පමණක් දක්වමු.
11
සංක්‍ෂිප්ත සිංහල-ඉංග්‍රීසිශබ්දකෝෂය ‘අභිපාය’ යන්නට ඉංග්‍රීසියෙන් කී අර්ත්‍ථයෙහි අදහස “පානය සඳහා කඩු ඇත්තා; දෙවතාපංක්තියක නමක්” යනු යි. මේ අර්ත්‍ථය මුළුමනින් ම වැරදි ය. ‘අභිපාස’ නමින් දේවතාපංක්තියක් ඇති බව කිසි තැනක සඳහන් නොවන හෙයිනි. මේ වචනය යෙදුනේ සිංහලමිලින්දප්‍රශ්නයෙහි 217 වන පිටුවෙහි අග පටන් පෙනෙන “මහාපාරිචර්යෙහි ජනසමූහයෝ වෙන් වෙන් ව පවතිති. සේ කෙසේ ද? යක්- මල්ලවයෝ ය ..............අභිපාසයෝ ය .....................යනාදි ජනසමූහකෙනෙක් ඇත් ද” යන පාඨයෙහි ය. මේ වචනය යෙදුනු මෙයින් අන් තැනක් නො දැක්කෙමු. ‘සං. සිං. කොෂ සම්පාදකයෝ පර නිර්මිතයක් සවශයට ගන්ට නො ගොස් මිලිඳුප්‍රශ්න යෙහි ඒ පාඨය පරීක්‍ෂා කර බැලුවාහු නම් ‘අභිපාස’ යනු ගණරාජ්‍යයක් (සමූහ ආණ්ඩුවක්) වශයෙන් නොහොත් කම්කරුවාදීහෙතුවක් නිසා ශ්‍රෙණියක් වී සිටි ජනසමූහයක් ය යනු වැටහෙනු නිසැක ය. ඉන්දියාවේ පුරාණ ඉතිහාසය ඉගෙන ගන්නා ශිෂ්‍යයෝ පවා යටොක්ත වාක්‍යයෙහි මුල ම පෙනෙන ‘මල්ල’වයන් ගණරාජ්‍යයක් බව දනිති. යටොක්ත සිංහලපාඨය පාලි මිලින්දපඤ්හපාඨයෙහි පදානුපදිකපරිවර්‍තනයෙකි. එංගලන්තයේ පාලිපොත්සමාගම විසින් සම්පාදිත පාලි-ඉංග්‍රීසිශබ්දකෝෂයෙහි සම්පාදකයන්ගේ හදිසි ප්‍රමාදයක් නිසා මේ වචනයට යටොක්ත වැරදි අර්ත්‍ථය දෙන ලදී. අපේ විශ්වවිද්‍යාලයෙහි සිංහලශබ්දකෝෂකාරයෝ කිසිත් පරීක්‍ෂා නො කොට එහි යෙදුනු ඉංග්‍රීසි වාක්‍යය ම අනවශ්‍ය වූ සුලු වෙනසක් කොට ස්වකීය කෘතියෙහි යොදා ගත්හ.
‘සං. සිං. කොෂයෙහි ‘උපන්න’ යන්නට දුන් අර්ත්‍ථයක් නම් ‘present; gift’ (=ත්‍යාගය) යනු යි. මෙය ද ඒ ශබ්දකොෂකර්තෘන් නො විමසා පරනිර්මිතවශවර්තී* වන්ට සැරසීමෙන් වූ
* ‘අනුන් විසින් මවනලද්ද සිය වසඟයට ගන්නා’ යනු මේ වචනයෙහි තේරුමයි. මේ ව්කායී උඩින් ම තිබෙන දෙව්ලොවට කියන නම ය. ඊට පහළින් තිබෙන්නේ ‘නිර්මාණරති’ නම් දෙව්ලොවයි. ‘මැවීමෙහි සතුටු වන’ යනු ඒ දෙව්ලොවෙහි අර්ත්‍ථයයි. විශ්වවිද්‍යාලයෙහි අනික් විද්‍යාලයන්ට වඩා උසස් සිටිති.
XV
වරදකි. මේ වචනය සද්ධර්මරත්නාවලියෙහි තනැතෙරුන්ගේ කථාවෙහි එන “නැතක් දවසින් දුටු පියරජ්ජුරුවන්ට උපන්නක් දෙන්නාක් මෙන් ගාථාපමණෙකින් සේවාවක් කරව” යන පාඨයෙහි පෙණේ. ජයතිලක මැතිතුමාගේ සද්ධර්මරත්නාවලිග්‍රන්ථපදවිවරණයෙහි එය ‘උපායන’ ශබ්දයට සමාන කර ‘පඬුරක්’ යි අර්ත්‍ථ කියනලදී. ‘සං. සිං. කොෂ සම්පාදකයෝ මේ අර්ත්‍ථය ම අනුගමනය කරන්ට මිස වචනය යෙදුනු පාඨය පිරික්සා ඒ අර්ත්‍ථයෙහි යොග්‍යතායොග්‍යත්‍වය විවේචනය කරන්ට නො සිතුහ. ඒ පාඨය යෙදුනේ බුදුරජානන් වහන්සේට දීර්ඝකාලයකින් පසු ව සිය පියානන් වූ සුදොවුන්මහරජතුමා පළමු වරට හමුවූ අවස්ථාව සම්බන්ධ ප්‍රවෘත්ත කීමට ය. බුදුරජානන් වහන්සේ විසින් එතුමාට විචිත්‍ර වූ සවිස්තර ධර්‍මදෙශනාවක් කිරීමෙන් විශේෂ සැලකිල්ලක් දැක්වීම ප්‍රස්තාවෝචිතය. සාමාන්‍ය ලෝකයා අතර ද කලකින් හමු වූ ඉතා හිතවත් කෙනෙකුන්ට විශේෂ සත්කාර කිරීම සිරිතය. එහෙත් බුදුරජානන් වහන්සේ එබඳු වූ පියරජතුමාට දෙශනා කෙළේ එක ම කුඩා ගාථාවකි. මෙය සද්ධර්මරත්නාවලීපාදයෝ ‘උපන්නක්’ දීමට සමාන කරති. බොහෝ කලකින් නෑදෑවරයනට සිය ගෙදර වැසියන් විශේෂයෙන් සම්පාදනය කළ භොජනාදියෙන් සත්කාර කිරීම සිරිත වුවත් බුදුරජානන් වහන්සේ එබඳු උසස් අමුත්තෙකු වූ පියරජුට සත්කාර කළ ආකාරය ඊට විරුද්ධය. එය ‘උපන්නක්’ හෙවත් හැදුනු දෙයක් හෝ ගෙදර වැසියන් සඳහා සාමාන්‍ය වශයෙන් පිළියෙල වූ දෙයක් දීම වැනි ය. එහෙයින් ‘උපන්නක්’ යන්නට ‘උපායනය; තෑග්ග’ යි අර්ත්‍ථ කීම වැරදිය. මෙහි ‘උපන්’ සද පා. ‘උප්පන්න’ (සං. උත්පන්න) ශබ්දයෙන් එක්නෙකි. ‘උපායන’ ශබ්දයෙන් ‘උපන්’ යි බිඳේ නම්, ‘එකායන, නාරායණ, පලායන, රසායන’ යන ශබ්දයන්ගෙන් ‘එකන්, නරන්, පලන්, රසන්’ යි ද බිඳිය හැකි වේ. එබඳු සදක් භාෂාවෙහි නො පෙණේ.
ගම්වැසියන් අතර ද ව්‍යවහාර වන ‘අශුපැවත’ යන වචනය ‘අශුපැවැත’ යි ද, එහි ප්‍රථමරූපයක් වූ ‘අසුපැවත’ යන්න ‘අසුපැවැත’ යි ද ‘සං. සිං. කො’ෂකාරයෝ වෙනස් කරති. ‘අසුපැවත’ යන්න සලි 2. 1659 හි පෙනේ. එහෙත් එය සලි 2. 55916 හි දී ‘අෂ්පැවැත’ යි වෙනස් කරණලදී.* සලි 2. ග්‍රන්ථපදවිවරණයෙහි ‘අස්පැවැත’ යන්න යොදා ගෙණ එය ‘ශස්‍යප්‍රවෘත්ති’ (පා. ‘සස්සපවත්ති’) යන්න හා සමාන කරමින් ‘සස්‍යාරක්‍ෂා’ යි අර්ත්‍ථ කියා “අනුපැවත යනු වර්තමාන ව්‍යවහාර” යි යනුයෙන් නැති වර්තමානව්‍යවහාරයක් ද දක්වන ලදී. අප දන්නා හැටියට නම් වර්තමානව්‍යවහාරයෙහි පවත්නේ ‘අනුපැවත’ යන්න ම ය. ‘සං. සිං. කො’ෂකර්තෘහු පරීක්‍ෂාවක් නො කොට ම ඒ සැහැසි විපර්‍ය්‍යාසය පිළිගණිති. ඒ විපර්‍ය්‍යාසය වචනයෙහි සැබෑ අර්ත්‍ථය තේරුම් ගැනීමට බාධක වෙයි. බේනගර ගුඩාභිෂේක ස්ථවිරපාදයන් වහන්සේ විසින් සකස් කල විශුද්ධිමාර්ගභාෂාසන්නෙහි 79 පිටුවෙහි “වපුළ හොත් තමහට විය යුතු හස්පැ† නොබලා බිජුවට කන්නාහු මෙන්” යන පාඨයෙහි පෙණෙන ‘හස්පැ’ යන්න ‘අසුපැවත’ යන වචනය අවයව දෙකක් නො ව තුනක් ඇති සමාසශබ්දයක් ය යන බව පැහැදිලි ලෙස ම දක්වයි. ‘හස්පැ’ (>අස්පැ) යන්නේත් ‘අස්වැන්න’ යන අර්ත්‍ථය ගත යුතු බවත්, පා. ‘සස්ස+උප්පාද’ (සං. ශස්‍ය+උත්පාද) යන්නෙන් එන ‘හස්+උපැ’ යන දෙකින් සිද්ධ විය යුතු බවත් ඒ සාධකයෙන් ඔප්පු වේ. ඒ සමාසනාමයෙහි අනන්තිමඅවයවය වූ ‘වත්’ යන්න පා. ‘වත්ථු’ (සං. වස්තු) යන්නෙන් බිඳුනකි. එවිට සම්පූර්‍ණ වචනයෙන් ලැබිය යුතු අර්ත්‍ථය වන්නේ “ශස්‍යොත්පාදයෙන් වූ වස්තුව හෙවත් ධනය” යන්නයි. ‘හස්පැවත්’ යන්නෙන් ආ ‘අනුපැවත්’ යන්න වත්මන් ගම්වැසිවහරෙහි ‘(බත් ආදි යෙහි) වැඩිබව; දියුණුව; සමෘද්ධිය’ යන අර්ත්‍ථයන්හි යෙදේ.
* සලි. 55918 හි යෙදුනු “සරුකෙතක තැබි භසායම් අසුපැවැත වන සේ පපාය බලවත් වේ ද” යන පාඨයෙහි පෙණෙන “අසුපැවැත වන සේ” යන්න සලි 1. 60029 හි “අසුරු වන සේ” යි පෙනේ. † මෙය ‘හසුපැ’ යි වියයුතු.
XVI
‘සං. සිං. කො’ෂයෙහි ‘අවටනවා’ යන භාවක්‍රියාපදයක් දක්වමින් ‘වට කරවනු ලැබීම නොහොත් වස්වනු ලැබීම’ යන අර්ත්‍ථ ඇති “to causo to be surrounded or enveloped” යන ඉංග්‍රීසි පාඨය එහි අර්ත්‍ථය ලෙස දක්වනලදී. මේ භාවක්‍රියාපදය සාදගන්ට ඇත්තේ ධගැ 8122 හි එන “ගුණෙන් අවටව, බුදුන් දකිය යුතු සේ පැහූ” යන පාඨයෙහි පෙනෙන ‘අවටව’ යන ප්‍රථම ක්‍රියාපදය අනුව ය. ‘අවටව’ යන්න ශුද්ධ වුවත් ‘අවටවා’ යන්නට දුන් අර්ත්‍ථය යොග්‍ය නොවේ. ගුණයන්ගෙන් වට කරවීම හෝ වැස්වීම මෙහි නො ගැලපෙන හෙයිනි. ‘බුදුන් දක්නට නො කැමැත්තෙකුට උන්වහන්සේගේ ගුණ කියා ආශා කරවා, උන්වහන්සේ දැක්ක යුතු බව දැක්වූහ’ යනු යටොක්ත පාඨයෙහි අදහසයි. ‘අවටවා’ යන්න ‘ආවටන’ යනාදිය සිද්ධ වන පා. ‘ආ+වට්ට’ යන ධාතුවෙන් ආ ‘අවට’ යන දයින් සිද්ධ වූවකැයි ගණිතොත් ‘අවටවා’ යන්නෙහි අර්ත්‍ථය ‘ආවර්ජනය කරවා; හරවා’ යනුයි. එවිට ‘අවටනවා’ යන්නෙහි තේරුම ‘හැරීම’ යනුයි. ඒ අර්ත්‍ථ ඇති ‘අවට’ යි ධාතුවක් හෝ එයින් සිද්ධ පදයක් හෝ භාෂාවෙහි නොමැතියි. එහෙයින් මේ ‘අවටවා’ යන්න අශුද්ධ යයි ද, එය ‘අවුටවා’ යි ශුද්ධ විය යුතු යයි ද අපේ අදහස යි. ධගැ 2123, 18517 හි යෙදුනු ‘ඇවිටි, ඇවුටු’ යන පද හා භාෂාවෙහි නොයෙක් තැන පෙනෙන ‘ඇවිටිලි’ යන්න ද සිද්ධ වන්නේ ඒ ‘අවුට’ දයිනි. රූප කීපයක් පමණක් තබා අතුරුදහන්ව ගිය ‘කාද’ ගෙ, පිරිවර, බුබුස් ආදි ධාතූන් මෙන් ම මේ ධාතුව ද යට දැක්වූ රූප පමණක් තබා ‘අතුරුදහන් වූවකි. ඒ ධාතුවෙන් සිද්ධ වන ප්‍රයෝජ්‍යක්‍රියාව ‘අවුටවා’ යන්න ය. එහි අර්ත්‍ථය ආශා කරවා’ යන්න යි.
‘සං. සිං. කොෂය ද ආගමධර්‍මයෙහි එන ඉතා සුප්‍රසිද්ධ වූ ද බොහෝ වචනයන්ට වැරදි තේරුම් දෙයි. එබඳු එක් වචනයක් නම් ‘අසෙනාභුඤ්ජ’ යන්න ය. ඊට ‘සං. සිං. කොෂය “(Vin) one who has lived in (a forbidden dwelling)” - ‘(තහනම් කල වාසස්ථානයක්) ඇතුළෙහි විසූ අය’ යන අර්ත්‍ථය කියයි. (Vin.)’ යන්නෙන් අඟවන්නේ ‘අසෙනාභුඤ්ජ’ යන්න විනයපිටකයට අයත් වචනයක් ය යන බව යි. විනයපිටකයෙහි දී ඒ වචනය යෙදුනේ අනුපසම්පන්නයෙකු හා නොකොට, උපසපන්න භික්‍ෂූනමක් විසින් ගෙයි එක් රැයක් වත් තැබූ, යාවකාලික වූ හෙවත් පෙරවරුවෙහි වැළඳිය යුතු ආහාරවර්‍ග හා යාමකාලික වූ හෙවත් පස්වරුවෙහි ද වැළඳිය හැකි, පලතුරු යුෂම් ආදිය ද සඳහා ය. සං. සිං. කොෂයෙහි මෙබඳු ආගමධර්‍මයට විරුද්ධාස්ථාන බොහෝ ය.
12
යට දැක්වූ ශබ්දකෝෂ කාණ්ඩ කීපය සඳහා පොදුමුදලින් රුපියල් ලක්‍ෂගණනක් වියදම් විය. ඒ ඉතාමත් සුලු වූ මීපාටිපෙළකු වැනි වූ ප්‍රතිඵලය බිහි කිරීම සඳහා උසස් වැටුප් ලබන විශ්වවිද්‍යාලයොපාධිධාරීන් ඇතුළු විශාලසම්පාදකමණ්ඩලයක් ඉතා දීර්ඝකාලයක් මහන්සි පෙරලීමට තරම් මහත් පරිශ්‍රමයක් දැරූහ. එය ම ඔවුන්ට පැවරැණු එක ම කාර්‍ය්‍යය විය. අනික් දෙයක් ගැන විමසාවැලඳීමට හේතුවක් නැත. අවශ්‍ය සියලුම පොත්පතින් පිරුණු පුස්තකාලය, ඉඩපහසුකම් ඇති කාර්‍ය්‍යාලය ආදියෙන් ඒ සම්පාදකමණ්ඩලයට අඩුවක් නැත.
ඒ හා සසඳා බලන විට ඒ අතින් අප ඉතාමත් දිළිඳුව කිය යුතුය. වචන රැස් කිරීම් මට හා ශුද්ධිපත්‍ර බැලීමටවත් අප හිතවතුන්ගෙන් උපකාර ලැබුනු නමුත් අනික් සියලු කටයුතු දෙය තනි අප විසින් ම කරණලදී. අප නිදන කුඩා කාමරය ම අපේ පුස්තකාලය හා කාර්‍ය්‍යාලය ද විය. මේ සඳහා අවශ්‍ය පොත්පත් ගැනීමට හා මුද්‍රණයට ද අවශ්‍ය මුදල් සපයා ගැනීම පිණිස අපේ කල්පනාව යොමු කරන්ට ද සිදු විය. ඉගැන්වීම් ආදි තවත් නොයෙක් කටයුතුවල ද යෙදෙන්ට අපට සිදු වූ හෙයින් අපේ සම්පූර්‍ණ කාලය ම මේ සඳහා නො යෙදුනේ ය.
XVII
හැම ලෙසින් ම ඉතා උසස් වූ පහසුකම් ඇති ව සම්පාදිත වූ ඒ කුඩා ශබ්දකෝෂකාණ්ඩ කීපයෙහි ඒ තරම් අඩුපාඩු හා වැරදිත් තිබේ නම්, එබඳු පහසුකමක් නැති තනි අප විසින්, ඊට ගත වූ කාලයට වඩා බෙහෙවින් අඩු වූ කාලයක දී කළ, ඊට වඩා විශාල වූ මේ කෘතියෙහි අඩුපාඩු හා වැරදින් නැති වූවොත් එය ප්‍රාතිහාර්‍ය්‍යයක් විය යුතුය. අන්‍ය සාහිත්‍යකෘතීන්හි සේ ශබ්දකෝෂයක වැරදි සොයාගැනීම පහසු නොවේ. වැරදි පෙණෙන්නේ ශබ්දකෝෂය පරිශීලනය කරණ විට ය. ඊට බොහෝකලක් ගත වේ. බොහෝ වචනයන් ඒ ඒ අර්ත්‍ථයන්හි යෙදුනු තැන් ද මෙහි දැක්වූ හෙයින් අප කී අර්ත්‍ථවල සාවද්‍ය නිරවද්‍යාදිය විනිශ්චය කිරීම සමීක්‍ෂාකාරීන්ට අපහසු නොවේ.
අපේ අපෙක්‍ෂාව වූයේ පැරණිපොත් කියවීමේ දී සුදුසු සිංහල ශබ්දකෝෂයක් නැතිකමින් නොයෙක් අපහසුකම්වලට මුහුණ පානා ශිෂ්‍යයන්ට උපකාරී වීම ය. මේ කාණ්ඩයේ එයින් අඩියක් සම්පූර්‍ණ විය. ‘ෂ’ යන්න පටන් ඇති ඉතිරි අඩිය ද තව අවුරුදු දෙකකින් හෝ තුනකින් ශිෂ්‍යයන් අතට දෙන්ට බලාපොරොත්තු වෙමු. දැනට ‘ල’ යන්න දක්වා ලියා අවසන් ය. ‘ෂ’ යන්නේ පටන් ‘ලෙලෙස’ යන්න අවසන් කොට ඇති පචශ්‍රීදිකා වචන ලිවීමට ‘ෆුල්ස්කැප්’ කඩදාසි පිටු 400 කට වඩා මුළු මනා විය. එයින් ඒ දෙවෙනි කාණ්ඩය කොතරම් විශාල විය හැකි දැයි සිතාගත හැකි ය. මේ පොත කාණ්ඩ තුනකින් සම්පූර්‍ණ වේ. පැරණි සිංහල පොත් ආදියෙහි ඇතුළත් ස්ථාන ප්‍රභාල ආදීන්ගේ සංඥානාම පිළිබඳ සංක්‍ෂිප්තවිවරණ හා ඒ නම් යෙදුනු තැන් ද, ඒ පිළිබඳ වැඩි විස්තර බලා ගත හැකි තැන් ද ඒ තුන්වැනි කාණ්ඩයෙහි ඇතුලත් වේ.
13
මේ තරම් මහත් ශබ්දකෝෂයක් සම්පාදනය කරන්ට මුල දී අපි අදහස් නො කෙළෙමු. විශාලග්‍රන්ථයක් මුද්‍රණය කරවීමට අපට ශක්තියක් නැත. එබඳු දෙය සඳහා ධනවතුන් වෙත ගොස් උපකාර ඉල්ලන්ට අප තුළ කැමැත්තක් හෝ පුරුද්දක් ද නැත. එහෙයින් අප අදහස් වූයේ පැරණිපොත්හි පෙනෙන දුර්බොධසිංහලවචන හා අකුරු නොදන්නා නමුත් නූගත් හෝ අශික්‍ෂිත නූවු ගම්වැසියන්ගේ කථාව්‍යවහාරයෙහි එන වැදගත් වචනත් මේ ශබ්දකෝෂයට ඇතුළත් කිරීම ය. සිංහලභාෂාවෙහි පැවැති පැරණි විශිෂ්ට ලක්‍ෂණ අවබොධ කර ගැනීමට ගම්වැසිවහරෙහි පෙනෙන වචන බෙහෙවින් ඉවහල් වේ. බොහෝ උගතුන් පවා මේ සමහර වචනයන්හි පැකිලෙන බව යට දැක්වූ ‘අනුපැවත’ යන්නෙන් ම ඔප්පු වේ. අපේ “ප්‍රගතිශීලි” ලෙඛකයන් තුළ සංක්‍ෂාබසට ඇති තදබල ආශාව නිසා ඒ ගම්බද බස දැන් ක්‍රමයෙන් අතුරුදහන් වෙමින් පවතී. අපේ සමහර ‘උගත්තු’ සිංහල ඉගෙනීමට එංගලන්තයට යති. එය එංගලන්තයේ උගතෙකු ඉංග්‍රීසි ඉගෙනීම සඳහා ලංකාවට ඒම වැනි විහිළුවකි. පොතපතින් උගත නොහැකි සිංහල උගත හැක්කේ පරීක්‍ෂා කිරීමට යොග්‍ය වචන ලැබෙන්නේත් අපේ පිටිසරගම්වල දී ය.
සිංහලභාෂාවට ඇතුළත් ව තිබෙන දහස්ගණනක් පාලිසංස්කෘතදුර්බොධවචන හැර දමා යට කී අන්දමේ සිංහලවචන පමණක් ගෙණ ඒ පිළිබඳ අවශ්‍යවිස්තර සහිත කුඩා ශබ්දකෝෂයක් සම්පාදනය කරන්ට මුල දී අදහස් කළ නමුත් දිස්ත්‍රික්පාඨශාලාපරීක්‍ෂක ඒ. ඩබ්ලිව්. කළුආරච්චි මහතාගේ ඉල්ලීම පරිදි ඒ අදහස හැරදමා අවුරුදු 2500 ක් මුළුල්ලෙහි දියුණු වෙමින් පවත්නා සිංහලභාෂාවෙහි රැස් කර ගත හැකි සියලුම වැදගත් වචන යොදා මේ ශබ්දකෝෂය සම්පාදනය කරන්ට තීරණය කර ගතිමු. එබඳු ශබ්දකෝෂයක් මුද්‍රණය කිරීමට අවශ්‍ය වියදම් සඳහා පාරිතොෂික මුදලක් ලංකාණ්ඩුවෙන් ලබාගත හැකි බව ද අප දැනගත්තේ ඒ මහතාගෙන් ම ය.