අභිධානප්පදීපිකා සුචි - වස්කඩුවේ සුභූති හිමි 1893.pdf

පොළොන්නරු යුගයේ මහා පරාක්‍රමබාහු රජු දවස වැඩ විසූ ආචාර්ය මොග්ගල්ලාන මහාථෙරයන් වහන්සේ විසින් සම්පාදිත ප්‍රකට පාලි නාමකෝෂය වන අභිධානප්පදීපිකාව ඇසුරින් සකස් කෙරුණු අකාරාදී ශබ්දකෝෂය හෙවත් සූචිය මෙම ග්‍රන්ථයයි. වස්කඩුවේ ශ්‍රී සුභූති මහා ථෙරයන් වහන්සේ විසින් මෙය සම්පාදනය කර ඇත.

මෙහි අභිධානප්පදීපිකා පාඨයන්හි එන සියලු වචන අකාරාදී පිළිවෙළට සකසා, ඒවායේ ධාතු, ප්‍රත්‍යය, පද නිෂ්පාදන, ව්‍යාකරණ විග්‍රහ (කච්චායන, රූපසිද්ධි, මොග්ගල්ලායන හා සද්දනීති ආශ්‍රයෙන්) සහ සිංහල තේරුම් පැහැදිලි කර තිබේ. තවද එකක්ඛරකෝසයේ එන පද මෙන්ම විස්තරාත්මක සටහන් ද මෙයට ඇතුළත් කර ඇත.

ලංකාණ්ඩුවේ මුද්‍රණාලයේ (Government Printer) එච්. සී. කොට්ල් මහතාගේ මුද්‍රණ අධීක්ෂණයෙන් 1893 වසරේදී මෙය මුද්‍රණය කර ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී.

PREFACE

AS this work explains the meanings of the words which occur in the “Abhidhánappadípiká” in their alphabetical order, it has been named “Abhidhánappadípiká Súchi,” or Index. The “Abhidhánappadípiká,” the only vocabulary of synonyms in the Páli language, was compiled by MOGGALLÁYANA THERA (who flourished in the reign and under the patronage of Parákrama Báhu I., in 1698 of the Buddhistic era, corresponding to 1153 A.D.) and revised and published by me, with English and Sinhalese interpretations, in 1883. The present work embodies all the words which occur therein, arranged in alphabetical order, with their grammatical forms (roots, affixes, analysis, elisions, substitution, and derivations), in conformity with the grammars “Kachcháyana,” “Rúpasiddhi,” “Moggalláyana,” and “Sadda Níti,” and the commentaries on the sacred texts “Saratthadípani Vinaya” and “Abhidhammavibhávini Vinaya.”

Numerical references to the verses in which the words occur have been given, and where these have been inadvertently omitted from the Páli part they have been inserted in the chapter in which the Sinhalese significations are explained. The words or phrases given in the commentaries in illustration of the uses of the Anekártha (various meanings) and Avyaya (indeclinable particles) have been inserted in brackets.

Examples taken from the commentaries in illustration of the different uses of the words admitting of several renderings have been given. Of the words included in this work, the crude form is first shown, then the nominative; and those consisting of a single finite letter which occur in the “Ekakkharakosa” (published as an appendix to the “Abhidhánappadípiká”) have also been included, and inserted in their proper places, with examples.

As the genders of the words were not shown in the part devoted to the grammatical principles, occasion has been taken to distinguish them by significant marks in the part in which the Sinhalese meanings are given. The words given at the foot of each page in small type have been taken from the commentaries.

I must avail myself of this opportunity to acknowledge my grateful thanks to H. R. H. THE DUKE OF CONNAUGHT for having allowed me the privilege of inscribing this work to him. My thanks are no less due to HIS EXCELLENCY THE GOVERNOR and the HON. THE COLONIAL SECRETARY for having kindly sanctioned the printing of it at the Government Press, free of expense; and to Dr. ROST, of the India Office, who was mainly instrumental in obtaining for me this privilege. I have also to express my obligation to the Government Printer and his Assistants for the neat manner in which the work has been executed.

W. SUBHUTI, P.N.M.
Waskaduwa, 1893.

විඤ්ඤාපනං.

විබුධමනුජකායා යෙ භවෙ සංසරන්ති භවවිභවසුඛං තෙ යස්ස නත්වා ලභන්ති, පරහිතනිරතං තං ධම්මභූතඤ්ච ධම්මං නරවරසුතසංඝං මුද්ධනාහං නමාමි.

අභිධානප්පදීපිකාය (ආගතානං අභිධානාදීනං) නිබ්බචනත්ථභෙදෙ සූචෙති පකාසෙති එත්ථාති “අභිධානප්පදීපිකා සූචි.”

යස්මා චෙත්ථ සම්බුද්ධවසෙ (1698) ඡසතාධිකස්ස සහස්සස්ස පරි අඨනවුතිමෙ ලංකාරජ්ජසිරිං පතෙතන විජිතසවිසය විසයනතරෙන කෙසරිවික්කමෙන පඨමපරක්කමබාහුනා මහානරින්දෙන කාරාපිතෙ මහාජෙතවනාව්හම්හි විහාරෙ වසන්තෙන තස්සෙව රඤ්ඤො අසාධාරණානුග්ගහං පත්තා පරමවිසිද්ධගාර්ථකාරතං පතෙතන සන්තවුත්තිනා ධීමතා ආචරියමොග්ගල්ලායනත්ථෙරවරෙන විරචිතාය මාගධිකාය නාමලිඛගානුසාසනියා අභිධානප්පදීපිකායාගතානං සබ්බෙසං අභිධානාදීනං ධාතුප්පච්චයනිබ්බචනත්ථභෙදූ ච ලොපාදෙසාගමවිකාරවිපරීතාදි පදසිද්ධි ච පකාසිතා, තස්මායං අත්ථානුගතසඤ්ඤාවසෙන “අභිධානප්පදීපිකා සූචි” ති වුච්චතෙ.

තෙ චාභිධානප්පදීපිකාය දිස්සමානාභිධානාදයො තතො උද්ධරිත්වා අකාරාදි පටිපාටියා යොජෙන්තෙන තට්ඨීකායාගතනයමපරිහාපෙන්තෙන කච්චායනවුත්ති රූපසිද්ධි මොග්ගල්ලායනවුත්ති සද්දනීති නාමෙසු තීසු සද්දසත්ථෙසු ච අනෙකෙසං පදානං ධාතුප්පච්චයනිබ්බචනාදිපරිදීපකෙසු සාරත්ථදීපනීවිනයටීකා අභිධම්මත්ථවිභාවිනීපද්‍යොජනාදීසු ආගතානස්සානෙක්ඛෙපොගධං කරොන්තෙනෙව නිබ්බචනාදයො දස්සිතා, උද්ධරිත්වා ගහිතානි ච තානි අභිධානාදි පදානි මූලපොත්ථකෙ යාසු යාසු ගාථාසු නිවිට්ඨානි හොන්ති තාසං තාසං ගාථානං සබ්බසංඛ්‍යා චෙත්ථ තෙසං තෙසං පදානං ආසන්නෙන යෙවක්ඛිත්තා හොන්ති—ලිංගභෙදඤ්ඤාපකානං මූලගන්ථෙ ච එත්ථ ච තෙන සීහළත්ථක්ඛන්ධනෙ දස්සිතත්තා එත්ථ නාඞ්කිතා—අනෙකත්ථාව්‍යයවචනෙසු පනාගතානං අනෙකත්ථනාමාදීනං අත්ථප්පකාසනවසේන වුත්තානං පදානං විවරණමුඛෙන ටීකාය දස්සිතානි යානි යානි පදවාක්‍යානි භවෙය්‍යුං තානි ච අභිධානාභිවෙය්‍යදීපකා (“ගණිකාරිකායං” ත්‍යාදයො) ටීකා පාඨා ච

ඊදිසානං ( ) චිහ්නං අද්ධචන්දරෙඛානං අන්තරිතා හොන්ති. අථච, අනෙකත්ථානං පදානං තදත්ථාවබොධත්ථං දිට්ඨන්තතාය අට්ඨකථාචරියෙහි සකසක ගන්ථෙසු යෙ යෙ උද්ධාරා නිට්ඨිතා හොන්ති තෙ තෙ තතො තතො උද්ධරිත්වා එත්ථපි දස්සිතා—ඉච්චිස්සං අභිධානප්පදීපිකාසූචියං දස්සිතානං සබ්බෙසං අභිධානානං පඨමං ලිංගපදසංඛාතං පකතිරූපං ඨපෙත්වා අනන්තරං පඨමා විභත්‍යන්ත රූපං ඨපිතං.

පුන ච පරං, එකක්ඛරකෝසපකරණෙ ආගතානි එකක්ඛරනාමානීපි තතොද්ධරිත්වා යථාරහං සන්දස්සනානි සත්‍ථන්තානෙත්‍ථ දස්සිතානීති දට්ඨබ්බානි.

අපි ච, එවං මයා චිරකාලං මහතා පරිස්සමෙනාධුනිකාන මත්ථාය ච බුද්ධසාසනාභිවුද්ධියාච සම්පාදිතා සමානාපි විරළදෙසත්තාව ආධුනිකානං භිජ්ජපදං ඤාතුං ඉච්ඡන්තොපි පත්ථෙන්තොපි අම්හාකං පමාදභමාදීනමාගම්ම (එකච්චෙස්වඤ්ඤාසු ගන්ථෙසු විය) එත්ථාපි අනෙකෙසු ඨානෙසු පුථුජ්ජනානං සාධාරණෙහි අනෙකෙහි දොසෙහි දුට්ඨා භවන්තීතිපි මඤ්ඤාම, තෙ බුධා ඛමන්තු නිද්දොසතං නයන්තු ච ලොකානුකම්පායාති. එත්තාවතාව.

යො සො ගණිස්සරපදං ලභිය වයස්ස- බග්ගුන්‍යභිධානනිගමෙ අවලෙ විහාරෙ, සීලාදිධම්මනිරතො නිවසි යසස්සී ථෙරො විසාරදමතී සිරිරාහුලාඛ්‍යො.

තස්සභගිනිස්සුගලම්හි පධානුභූතො සුත්තාභිධම්මවිනයෙසු පවීණඤාණො, සීලාදිබන්ධුවිදිතො සරණංකරපාලෙ- ථෙරොසි සාධුජනකන්තගුණෙන පසිද්ධො.

ථෙරෙන තෙන ච සුමංගලනායකෙන සෙලෙ සමන්තසිඛරෙ පදචෙතියෙ ච, යො ස්වාධිපො සබරගාමදිසාය චාපි සික්ඛාපිතොව පිටකෙසු ච සද්දසත්ථෙ.

යො කාසි යං පකරණං පිච “නාමමාලං” යො වාප්‍යලත්ථ සුගතස්ස දුමින්දසාඛං, සම්පාදිතාසි පවරෙධි සුභූති නාම— ථෙරෙන ථෙරවරසම්මතනාමිනායං.

අස්සං මමං භමපමාදවසෙන ජාතං දොසං ඛමන්තු විදුනො ගුණමෙව නෙන්තු, එතාදිසාය රචනාය තු මාදිසානං කෙ තෙ පභොන්ති? විදුරම්මනං ගහෙතුං.