පට්ඨාන මහා පකරණ සන්නය 1956.pdf
1st ed
- කතෘ :
- රේරුකානේ චන්ද්‍රවිමල හිමි
- ප්‍රකාශිත වර්ෂය :
- 1956
- මුද්‍රිත වර්ෂය :
- 1956
- පිටු ගණන :
- 667
- බාගත කිරීම් ගණන :
- 2,836
- වෙබ් අඩවියට එක් කළ දිනය :
- 2021-01-02
- ගොනුවේ ප්‍රමාණය :
- 163 MB
පොතේ පිටු කිහිපයක ඡායාරූප පහතින් බලන්න.
පට්ඨාන මහා පකරණ සන්නය යනු අභිධර්ම පිටකයේ සත්වන ප්‍රකරණය වූ පට්ඨාන මහා පකරණයට, පෞරාණික වාචනාමාර්ගීය අනුව ආචාර්‍ය්‍ය රේරුකානේ චන්ද්‍රවිමල මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් සම්පාදිත සිංහල සන්නයකි. මෙය එහි ප්‍රථම භාගය යි. පාලි පාඨය සමඟ පදයෙන් පදය අර්ථ හා පට්ඨානය උගත යුතු ක්‍රමය පැහැදිලි කරයි.
ප්‍රස්තාවනාවෙහි දැක්වෙන පරිදි, ආර්‍ය්‍යසත්‍ය, ප්‍රතීත්‍ය සමුත්පාද හා ප්‍රස්ථාන යන හේතුඵල දේශනා ක්‍රම තුනෙන් සර්වාඞ්ග සම්පූර්ණ අති විස්තර හේතුඵල දේශනය පට්ඨාන මහා ප්‍රකරණය ය. සතරවන සතියේ රතනඝරයෙහි වැඩහිඳ පට්ඨානය මෙනෙහි කරන කල බුදුරැස් විහිදුණු පුවත ද එහි සඳහන් වේ. අනෙක් පොත්වලට මෙන් අටුවා ටීකා ආශ්‍රයෙන් පමණක් මෙයට සන්නයක් සැපයිය නොහැකි බැවින්, බුරුමයේ අදත් පවත්නා පෞරාණික උගැන්වීම් ක්‍රමය හා බුරුම පට්ඨාන සන්නය ඇතුළු බුරුම පොත් ඇසුරු කොට මෙය සම්පාදනය කළ බව කතුවරයාණෝ පවසති.
“පට්ඨාන මහා පකරණය සැකෙවින් දැක්වීම” නම් හැඳින්වීමෙහි පච්චයවිභඞ්ගවාරය හා මහාවාරය, අනුලෝම, පච්චනීය, අනුලෝමපච්චනීය, පච්චනීයානුලෝම යන මහා නය සතර, තික දුක ආදි පට්ඨාන සූවිස්ස, කුසලත්තිකයේ පටිච්චවාරාදි වාර සත හා පච්චයානුලෝමාදි වාර ද කෙටියෙන් පැහැදිලි කෙරේ. පොත අවසන් වන්නේ පඤ්හාවාරයේ අනුලෝම ගණනා වාරයෙනි.
මෙය දෙවන මුද්‍රණය වන අතර, පළමු මුද්‍රණය සෝමාවති මුනසිංහ මැතිනිය විසින් කරවන ලදී. මේ මුද්‍රණයේ සංශෝධන කර ඇති අතර පළමු මුද්‍රණයට ඇතුළත් කළ නොහැකි වූ කොටසක් ද එක් කර ඇති බැවින් පිටු 84 කින් වැඩි ය. කොළඹ මෙට්ලන්ඩ් ක්‍රෙසන්ට් මාවතේ පෙනන්ලොප් නිවසෙහි සෝමාවතී හේවාවිතාරණ මැතිණිය විසින් ප්‍රකාශිත මෙය, කොළඹ ලේක්හවුස්හි දිනමිණ මුද්‍රණාලයෙහි 2499 (ක්‍රි.ව. 1956) මුද්‍රණය කෙරිණ. ප්‍රස්තාවනාව 2499/1955 දෙසැම්බර් 9 වන දින පොකුණුවිට ශ්‍රී විනයාලඞ්කාරාරාමයේදී ලියන ලදී.
ප්‍රස්තාවනා
ඥෙය සාගර පාරගත වූ මහා කරුණික වූ අප භාග්‍යවත් අර්හත් සම්‍යක් සම්බුද්ධයන් වහන්සේ සර්වඥ පද ප්‍රාප්තව ධර්මදූත මෙහෙය සඳහා ප්‍රථම වරට පිටත් කර යවන ලද සැට නමක් වූ මහරහතන් වහන්සේලා ගෙන් කෙනෙකු වූ අස්සජි මහරහතන් වහන්සේ විසින් තමන් වහන්සේ වෙත එළඹ තථාගත යන් වහන්සේ දේශනය කරන ධර්මය කවරේ දැ යි විචාළ උපතිස්ස නම් වූ පිරිවැජි හට
“යෙ ධම්මා හෙතුප්පභවා තෙසං හෙතුං තථාගතො ආහ, තෙසඤ්ච යො නිරොධො එවං වාදී මහාසමණො.”
යනුවෙන් හේතුවෙන් හටගන්නා පඤ්චස්කන්ධ සංඛ්‍යාත නාම රූප ධර්මයන් හට ගැනීමේ හේතුන් හා ඒ හේතුඵල ධර්මයන් ගේ නිරෝධය වූ නිවනත් තථාගතයන් වහන්සේ දේශනය කරන්නාහයි වදාරන ලද්දේය. එයින් දැක්වෙන්නේ තථාගතයන් වහන්සේ විසින් දේශනය කරන ධර්මය හේතුඵල ධර්මයක් බව ය.
බුදුන් වහන්සේ විසින් හේතුඵල දේශනය කර ඇත්තේ ද එක් ක්‍රමයකින් ම නොව ක්‍රම තුනකිනි. ආර්‍ය්‍යසත්‍යය ක්‍රමය ය, ප්‍රතීත්‍ය සමුත්පාද ක්‍රමය ය, ප්‍රස්ථාන ක්‍රමය ය යන තුන තථාගතයන් වහන්සේ ගේ හේතුඵල දේශනා ක්‍රම තුනය. තථාගතයන් වහන්සේගේ හේතුඵල දේශනා තුන අතුරෙන් ආර්‍ය්‍යසත්‍ය දේශනය කර තිබෙන්නේ සංසාර ප්‍රවෘත්තියේ හේතුව වශයෙන් තෘෂ්ණා සංඛ්‍යාත එක් ධර්මයක් පමණක් දැක්වීමෙනි. ප්‍රතීත්‍ය සමුත්පාද දේශනයෙහි දැක්වෙන්නේ ද්වාදශාඞ්ගයක් ඇති හේතුඵල පරම්පරාවෙකි. ඒ දේශනා දෙක්හිම තෘෂ්ණාදිය ඵලයට හේතුවන බව පමණ මුත් හේතුවන සැටි දක්වා නැත. තථාගතයන් වහන්සේගේ සර්වාඞ්ග සම්පූර්ණ අති විස්තර හේතුඵල දේශනය ප්‍රස්ථාන මහා ප්‍රකරණය ය.
දේව මනුෂ්‍ය තිරශ්චීන වෘක්ෂ පර්වතාදි වශයෙන් ලොව ඇති සකල සජීවාජීව වස්තූන්ම සෑදී ඇති මූල ධාතු සමූහය වූ චිත්ත චෛතසික රූප යන පරමාර්ථ ධර්ම තුන් කොටස හා නිර්වාණ පරමාර්ථය ද ප්‍රඥප්තිය ද යන මේ සියල්ල මූලභාව ආරම්මණභාව අධිපති භාවාදි ඵලය උපකාර වන ශක්ති විශේෂයන් ගේ වශයෙන් හේතුප්‍රත්‍යය ආරම්මණප්‍රත්‍යය අධිපතිප්‍රත්‍යය යනාදීන් කොටස් සූවිස්සකට බෙදා නැවත පරමාර්ථ ධර්මයන් කුසලාකුසල අව්‍යාකෘතාදි වශයෙන් කොටස් සසැටකට හා හේතු නහේතු ආදි වශයෙන් කොටස් දෙසියයකට ද බෙදා කුසලාදි ධර්මයන්ට ඒ ඒ ධර්ම ඒ ඒ ශක්ති විශේෂවලින් ප්‍රත්‍යය වන සැටිත් ප්‍රත්‍යය නොවන සැටිත් දැක්වීම් වශයෙන් ප්‍රස්ථාන ප්‍රකරණය දේශිතය.
මේ ප්‍රකරණය සේ ගැඹුරුවූ ද විශාලවූ ද තවත් ග්‍රන්ථයක් ලෝකයෙහි නැත්තේය. මේ ලොව ඇති ග්‍රන්ථරාජයා ය. දැනට සිංහල අකුරෙන් මුද්‍රණය වී ඇති පට්ඨාන මහාපකරන පාලිය පිටු 1456 කින් යුක්තය. එපමණ පිටු ගණනක පට්ඨාන ප්‍රකරණය මුද්‍රණය කළ හැකිවී තිබෙන්නේ අගමුල පමණක් දැක්වීම් වශයෙන් ද විස්තර කළ යුතු ක්‍රමය පමණක් වචන ස්වල්පයකින් දැක්වීම් වශයෙන් ද පොත්වල ලිවිය හැකි පරිදි භික්ෂූන් විසින් දැරිය හැකි පරිදි කෙටිකර තිබෙන බැවිනි. එසේ කෙටි කර ඇති තැන් සම්පූර්ණ කර ප්‍රස්ථාන ප්‍රකරණය පත්වල ලියත හොත් එයට කරදසි පිටු කෝටියක් වුව ද ප්‍රමාණ නොවේ.
අනන්ත නය ඇත්තා වූ මේ ප්‍රකරණය නය සාගරයෙකි. මහාගතිම්බය තිස්සදත්ත තෙරුන් වහන්සේ මහබෝ වඳිනු පිණිස නැවකින් දඹදිව යන්නාහු මහසයුරේදී නැවේ උඩතට්ටුවේ සිට සාගරය දෙස බැලූහ. උන් වහන්සේට සාගරයේ එතරක් හෝ මෙතරක් නොපෙනිණ. සිවුදිගින්ම මහ හඬ නගා බිඳී බිඳී යන රළ නිසා හටගන්නා සුදු පෙණින් මැසී ගිය රිදීපටක් සේ දිලෙන සාගර ජලයම පෙනිණ. ඉක්බිති උන්වහන්සේ මහාසාගරයේ රළ වේගය බලවත් ද ප්‍රභේද විසින් ප්‍රකරණ සූවිස්සක් වන සමන්ත පට්ඨාන පකරණයේ නය මුඛය බලවත් දැයි සිතූහ. සිතන්නා වූ උන්වහන්සේට උඩ යට දෙකින් හා සිවුදිගිනුත් මේ මහාසාගරයේ පරිච්ඡේදයක් ඇත්තේය. අනන්ත නය සමන්වාගත ප්‍රස්ථාන මහා ප්‍රකරණයේ පරිච්ඡේදයක් නො පෙනේය යි බලවත් ප්‍රීතියක් ඇතිවිය. උන්වහන්සේ එතැනම හිඳ ඒ ප්‍රීතිය විෂ්කම්භනය කොට විදසුන් වඩා සව් කෙලෙසුන් නසා රහත් වූහ.
බුදුරැස් විහිදීම
තථාගතයන් වහන්සේ බෝධිමූලයේ අපරාජිත පර්‍ය්‍යඞ්කයෙහි වැඩහිඳ සම්‍යක් සම්බෝධි සමධිගමය කොට “මේ ධර්මය සොයන්නට පටන් ගත් මා හට චතුරසංඛ්‍ය කල්පලක්ෂයක් ඉක්ම ගියේය. මම මේ පර්‍ය්‍යඞ්කයෙහි හිඳ මතු කිසිකලෙක හිස ඔසවා නො එන පරිදි එක් දහස් පන්සියයක් කෙලෙස් සතුරන් පරදවා පලවා හැර එතෙක් කල් සොයමින් සිටි ධර්මය ප්‍රතිවේධ කෙළෙමි”යි මහත් සොම්නසට පැමිණ ලොවුතුරා බුදු වුවද එම අස්නෙන් නො නැඟී සම්‍යක් සම්බෝධිය පිණිස බැඳගත් පර්‍ය්‍යඞ්කය නොබිඳ අනේක සමාපත්තිවලට සමවදිමින් දහම් රස විඳිමින් නිවන් සුව විඳිමින් සතියක් ඒ අසුනෙහිම වැඩහුන් සේක. බුදුවීමෙන් අටවන දිනයෙහි ඒ අසුනෙන් නැඟිට එයින් මඳක් ඈත්ව “මෙය මා විසින් සාරසංඛ්‍යකල්ප ලක්ෂයක් මුළුල්ලෙහි රැස්කළ පාරමිතා කුශලයන් ගේ ඵලය ලැබූ තැනය”යි වැඩහුන් තැනට හා මහබෝරුකටත් ගරුකිරීම් වශයෙන් එදෙස බලාගත්වනම ඇසිපිය නොහෙලාම සතියක් සිටගෙනම හුන්සේක. පර්‍ය්‍යඞ්කයට උතුරු දිග වූ ඒ ස්ථානය අනිමිස චෛත්‍ය නම්විය. ඉක්බිති ඒ සිටිතැනත් පර්‍ය්‍යඞ්කයටත් අතරෙහි නැගෙනහිරට හා බස්නාහිරට දික්ව පිහිටි රුවන් සක්මනෙහි සක්මන් කරමින් සතියක් කල්යැවූ සේක. දින එක් විස්සක් ඉක්ම ගියේය. ඒ එක් දිනකදීවත් තථාගත ශරීරයෙන් රැස් නොවිහිදිණ. සතරවන සතිය පැමිණි කල්හි මහබෝමැඩින් බස්නාහිර උතුරු දෙදිගට අතර රතනඝරයෙහි වැඩහිඳ අභිධර්මය මෙනෙහි කරන්නට පටන්ගත් සේක. උන් වහන්සේ ධම්මසඞ්ගණී විභඞ්ග ධාතුකථා පුග්ගලපඤ්ඤත්ති කථාවත්ථු යමක යන ප්‍රකරණ සය පිළිවෙළින් මෙනෙහි කොට පට්ඨාන මහාපකරණයට බැස “හෙතුපච්චයො ආරම්මණ පච්චයො අධිපති පච්චයො” යනාදීන් ධර්මය මෙනෙහි කරන්නට පටන්ගත් සේක. උන්වහන්සේ විසින් පළමු මෙනෙහි කළ ප්‍රකරණ සය කුඩා බැවින් සර්වඥතාඥානය රිසි සේ පවත් වන්නට ඒ ප්‍රකරණ ප්‍රමාණ නො වී ය. අනන්ත ක්‍රම ඇති අතිවිශාලවූ පට්ඨාන මහාපකරණය තථාගතයන් වහන්සේට තමන්වහන්සේ ගේ සර්වඥතාඥානය හැසිර වීමට ඉඩ ඇති ස්ථානය විය. පට්ඨාන ප්‍රකරණයට අයත් ඉමක් කොණක් නැති පරම සූක්ෂම ධර්මයන්හි රිසි සේ සර්වඥතාඥානය හසුරුවන්නට තථාගතයන් වහන්සේ ගේ සිත අතිශයින් පහන් විය. ඒ ප්‍රසන්න සිතින් උපදවන රූපද ඒවා නිසා තථාගතයන් වහන්සේ ගේ ශ්‍රී ශරීරය ද පැහැපත් විය. තථාගතයන් වහන්සේගේ කෙස් ලොම්වලින් හා නෙත්‍රයන් ගෙන් ද නිල්වන් රැස් දහර නික්මෙන්නට විය. එකෙනෙහි ඒ රශ්මීන් නිසා අහස නිල් මල් නිල් කොඩි නිල් වියන් වලින් වැසීගියාක් මෙන් විය. සමින් හා ඇස්වල ඇතැම් තැනකින් ද රන්වන් රැස් දහර නික්මෙන්නට විය. ඒ රැස් නිසා ලෝක කුහරය රන්මල් රන්සුණු රන්වන් මල් විසුරුවා හැරි කලෙකමෙන් කහ පැහැයෙන් බබලන්නට විය. ලේමස්වලින් හා ඇස්වල රතු තැන්වලින් රතු රැස්දහර නික්මෙන්නට විය. ඒවායින් ලෝක ධාතුව රත්පැහැයෙන් බබලන්නට විය. ඇටවලින් හා දත්වලින් ද ඇස්වල සුදු තැන්වලින් ද සුදු රැස් දහර නික්මෙන්නට විය. එයින් ලෝකධාතුව සුදු පැහැයෙන් බබලන්නට විය. ශ්‍රී ශරීරයේ ඒ ඒ තැන්වලින් මාඤ්ජෙට්ඨක ප්‍රභාස්වර රශ්මීහු ද නික්මෙන්නට වූහ. පට්ඨාන මහාපකරණය ගේ විශිෂ්ටත්වය මේ බුදු රැස් විහිදීමෙන් ද තේරුම් ගත හැකි ය.
පට්ඨාන පකරණ සන්නය සම්පාදනය කිරීම
පට්ඨාන මහා පකරණ පාලිය කියවා එයින් ප්‍රයෝජනයක් ලබනු තබා එහි සැටිවත් කිසිවකුට තේරුම් ගත නොහැකිය. පාලි භාෂාව දන්නහොත් බුදු දහම දත හැකිය යන හැඟීමක් බොහෝ දෙනෙකුට ඇතත් එය මුලාවෙකි. පාලිය කොතෙක් දතුවකුට වුවද පාලි දැනීමේ බලයෙන් මේ ප්‍රකරණය තේරුම් ගත නො හැකිය. කොතෙක් පාලි දතුවකු විසින් වුව ද පට්ඨාන පකරණය තේරුම් ගනු කැමති නම් අභිධර්මය දතුවකුගෙන් උගත යුතුමය. සන්නයක් නැති කල්හි එය ගුරුවරයෙකුගෙන් උගෙනීමද අපහසුය. ඒ බව දත් අපෙන් අභිධර්මය උගත් කාන්තාවක් ඇතුළු බොහෝ දෙනාකුගේ ඉල්ලීම පරිදි අප විසින් මේ ග්‍රන්ථය සම්පාදනය කරන ලදී.
පට්ඨාන පකරණය ඉතා ගැඹුරු ඉතා විශාල ග්‍රන්ථයක් වුව ද එහි වචන ඇත්තේ සුළු ගණනෙකි, එබැවින් පට්ඨානය ගැන දැනුම නැති පාලි භාෂාව දත් කෙනෙකුට වැඩි අපහසුවක් නැතිව පට්ඨාන පාලියට පදයෙන් පදය අර්ථ දෙන සන්නයක් නම් සැපයිය හැකිය. එය සිංහලට ද පෙරලිය හැකිය, එහෙත් එබඳු සන්නයකින් හෝ පරිවර්තනයකින් සිදුවන අර්ථයක් නම් නැත. එබඳු සන්නයකින් හෝ පරිවර්තනයකින් පට්ඨානය ඉගෙනගන්නකුට ලැබිය හැකි අල්පමාත්‍ර ප්‍රයෝජනයකුදු නැත. පට්ඨානපකරණයට සන්නයක් සැපයිය යුත්තේ ඒ ප්‍රකරණය උගත යුතු ක්‍රමයට ය. පට්ඨානයට සැපයිය යුතු සන්නය කෙබඳු විය යුතු ද යනු මේ සන්නය කියවීමෙන් තේරුම් ගත හැකි වනු ඇත. මේ ප්‍රකරණය ශිෂ්‍යයනට උගත හැකි වන පරිදි උගතයුතු ක්‍රමය දැක්වෙන සන්නයක් එයට සැපයීම නම් ඉතා දුෂ්කර කරුණෙකි. අනික් පොත්වලට සන්න සපයන්නාක් මෙන් අටුවා ටීකා ආශ්‍රයෙන් මෙය නො කළ හැකිය, අතීතයේ පටන් පැවතෙන පට්ඨානපකරණය උගැන්වීමේ ක්‍රමයක් ඇත්තේ ය. අප රටේ ඒවා ලියා තුබු පොත් අද කොතැනකවත් දක්නට නැත. සතුරු උවදුරුවලින් අප රටේ කලින් කල ඇතිවුණු ශාසන විනාශවලදී අප රටේ තුබූ ඒ පොත් නැතිවී යන්නට ඇත. බුරුමයේ වනාහි අභිධර්මය උගැන්වීමේ පෞරාණික ක්‍රමය හා පොත පත ද අදත් පවතී. අපට මේ පට්ඨාන සන්නය සැපයිය හැකිවූයේ බුරුමයේ අදත් ඒ උගැන්වීම් ක්‍රමය පවත්නා නිසා ය, මෙය අප විසින් සපයන ලද්දේ බුරුම පට්ඨාන සන්නය හා පට්ඨානය පිළිබඳවූ තවත් බුරුම පොත් ඇසුරු කිරීමෙනි. මෙහි ඇත්තේ අප විසින් අමුතුවෙන් උපදවන ලද්දක් නොව පෙර පටන් ආචාර්‍ය්‍ය පරම්පරාවෙහි පැවත ආ උගැන්වීම් ක්‍රමය ය.
ද්විතීය සංස්කරණය හා මුද්‍රණය
ඉතා ගැඹුරු වූද ඉතා විශාල වූද මේ ප්‍රකරණයට එකවරක දීම සර්වාකාර පාරිශුද්ධියක් ඇති සන්නයක් නො සැපයිය හැකිය. පට්ඨානයට සන්නයක් සැපයීමේ ඇති දුෂ්කරත්වය කෙසේ කිවද පට්ඨානය නොදන්නවුනට වැටහෙන්නේ නොවේ. මේ පට්ඨාන පකරණය ලොවුතුරා බුදුවරයන්ගේ නුවණට පමණක් ගැලපෙන සෙස්සනට අවිෂය ග්‍රන්ථයකි. එහි ඇත්තේ නුවණින්මද අප වැනි අයට හිසරදය ඇතිකරණ විද්‍යාවෙකි. මේ සන්නයෙහි ඇති සෑම වචනයක් ම සෑම කරුණක් ම තවත් කරුණු සිය ගණනකට තුඩු දෙන තවත් කරුණු සිය ගණනක් හා සම්බන්ධය ඇති ඒවාය. එබැවින් මේ සන්නය ලිවීමේදී සෑම වචනයක්ම සෑම කරුණක් ම ලියන්නට සිදුවූයේ තවත් සිය ගණන් කරුණු දෙස බලාගෙන ඒවාවද විරුද්ධ නොවන පරිදිය, නිරතුරුවම සිහියෙන් යුක්තවිය නොහෙන බැවින් එසේ කිරීමේ දී තැනින් තැන යම් යම් අඩුපාඩු හා වැරදිත් ඇතිවිය හැකි ය. මෙය සම්පූර්ණයෙන් ශුද්ධත්වයට පැමිණීමට නම් නැවත නැවත පරීක්ෂා කොට කීපවාරයක් සංස්කරණය කළ යුතු ය. එහෙත් මේ විශාල ග්‍රන්ථය නැවත නැවත කීපවාරයක් කියවා පරීක්ෂා කිරීමට අපට කලක් නැත. සෝමාවති මුනසිංහ මැතිනිය විසින් පළමුවෙනි වරට මුද්‍රණය කරවූ පට්ඨාන සන්නය අප විසින් ලියන ලද මුල් කොපිය ය. සංස්කරණය සඳහා එය නැවත පරීක්ෂා කිරීමට අවස්ථාවක් අපට නො ලැබිණ. පළමුවර පොත මුද්‍රණය කරවූ අප ශිෂ්‍යාවක් වූ සෝමාවති මුනසිංහ මැතිනිය ඒ පොත නැවත නැවත පරීක්ෂා කර බලා සංස්කරණය කළයුතු තැන් අපට සලකුණු කරදෙන ලදී. ඒ තැන් අප විසින් පරීක්ෂාකර සංස්කරණය කරන ලදී. එබැවින් මේ ද්විතීය මුද්‍රණය ප්‍රථම මුද්‍රණයට වඩා ශුද්ධ බව කිය යුතු ය. මේ පොත පළමුවෙන් මුද්‍රණය කරවීමේදී ඒ සඳහා ගෙන්වා තුබූ කරදසි අවසන් වී යාම නිසා එයට ඇතුළත් කරන්නට නුපුළුවන් වී ඉතිරිව තුබූ කොටසක් ද මේ දෙවන මුද්‍රණයට ඇතුළත් කර ඇත්තේය. එබැවින් මේ පොත පළමු මුද්‍රණය කරවූ පොතට පිටු 84 කින් වැඩි බව ද සැලකිය යුතු ය.
මේ ග්‍රන්ථය දෙවන වරට මෙසේ මුද්‍රණය කරවන ලදුයේ කොළඹ මෙට්ලන්ඩ් ක්‍රෙසන්ට් මාවතෙහි පෙනන්ලෝප් නමැති මන්දිරයෙහි වෙසෙමින් සිය ධනයෙන් බොහෝ ලෝසසුන් වැඩ කරන සැදැහැවත් බෞද්ධ කාන්තාවක් වූ සෝමාවතී හේවාවිතාරණ මැතිනිය විසිනි. ඇය විසින් මෙය මුද්‍රණය කරවන ලදුයේ ඇගේ පියාණන් වූ නිධනප්‍රාප්ත සද්ගුණවත් දොන්. තියදෝරිස් වික්‍රමසිංහ ගුණතිලක හල්ලල රාලහාමිට හා ආදරණීය මෑණියන් වූ පරලෝ සැපත් ඇනා දිම්ටි මනම්පෙරි මැතිනියට ද ආදරණීය සහෝදරයකු වූ ඇඩ්වින් වික්‍රමසිංහ ගුණතිලක මහතාට ද සිය ධනයෙන් ත්‍රිපිටක මුද්‍රණයක් පිහිටුවීම් ආදියෙන් බොහෝ ලෝ සසුන් වැඩ කොට ස්වර්ගප්‍රාප්ත ඇගේ ආදරණීය ස්වාමිපුරුෂයා වූ සයිමන් ඇලෙක්සැන්ඩර් හේවාවිතාරණ මහතාට ද මේ පින අනුමෝදන් කරවනු පිණිස මේ අගනා දහම් පොත මුද්‍රණය කරවීමේ කුශලයෙන් සෝමාවති හේවාවිතාරණ මැතිණිය හා පරලෝ සැපත් එතුමිය ගේ ඥාතීහු බුද්ධාදි මහෝත්තමයන් විසින් පැමිණ වදාළ පරමසුන්දර සර්වකාලික ලෝකෝත්තර නිර්වාණයට පැමිණෙත්වා.
මෙම මුද්‍රණයේදී අභිධර්මාචාර්‍ය්‍ය බෙන්දළුවේ ධීරානන්ද ස්ථවිරයන් විසින් ශෝධ්‍යපත්‍රාවලෝකනය කරදීමෙන් මේ සත්කෘත්‍යයට සහාය වූ බව ද මතක් කරමු.
චිරං තිට්ඨතු සද්ධම්මො
මීට, ශාසනස්ථිතිකාමී රේරුකානේ චන්ද්‍රවිමල මහාස්ථවිර
2499/1955 දෙසැම්බර් මස 9 වෙනි දින පොකුණුවිට ශ්‍රී විනයාලඞ්කාරාරාමයේදිය.
රේරුකානේ චන්ද්‍රවිමල මහාස්ථවිර, පොකුණුවිට ශ්‍රී විනයාලඞ්කාරාරාමයේදී, 2499/1955 දෙසැම්බර් මස 9 වෙනි දින
පට්ඨාන මහා පකරණය සැකෙවින් දැක්වීම.
පට්ඨාන මහා පකරණය වනාහි ලෝකයේ ඇති විශාලම ප්‍රකරණය ය, එහි කොණක් නො දැකිය හැකි ය. එ බැවින් එය අනන්ත නය සමන්නාගත සමන්ත පට්ඨාන මහා පකරණය යි කියනු ලැබේ. එය පොත්වල ලියා තිබෙන්නේ පෙය්‍යාල ක්‍රමයෙනි. පොත්වල ලියැවී ඇති ප්‍රමාණයෙන් එය බණවර දෙසිය සතළිස් දෙකකි. ප්‍රකරණය අති විශාල වුව ද එහි වචන ඇත්තේ සීමා සහිත ගණනෙකි.
“හෙතුපච්චයො ආරම්මණපච්චයො” යනාදි ප්‍රත්‍යයපද සූවිස්ස ය, “කුසලා ධම්මා අකුසලා ධම්මා අබ්‍යාකතා ධම්මා” යනාදි ධම්මසඞ්ගණී පකරණයෙහි දැක්වෙන තිකමාතිකා පද සසැට ය, “හෙතු ධම්මා න හෙතු ධම්මා” යනාදි දුකමාතිකා පද දෙසිය ය යන මේ පද දෙසිය අනූව පට්ඨාන මහා පකරණයේ මූල පදයෝ ය. ඒ මූලපදයන් හා තවත් නාමපද ක්‍රියාපද ස්වල්පයක් යොදා පට්ඨාන පකරණය දේශනය කර තිබේ.
මේ පට්ඨාන පකරණය පච්චයවිභඞ්ගවාරය ය, මහාවාරය ය යි කොටස් දෙකකින් යුක්ත ය. එයින් පච්චය විභඞ්ගවාරය පළමු කොට දේශනය කර තිබේ. එය සූවිසිප්‍රත්‍යයන් පිළිබඳ සාමාන්‍ය විස්තරයෙකි. මාතිකා නික්ඛෙපවාරය යනු ද එයට නමෙකි. එය පට්ඨාන මහා පකරණයට පිවිසීමේ දොරටුවක් වැනි ය.
මහාවාරය පට්ඨාන සූවිස්සකින් යුක්ත ය. එයින් එක් එක් පට්ඨානයක්, අතිවිශාල ප්‍රකරණයෙකි. පට්ඨාන සූවිස්ස මෙ සේ දත යුතු. මේ ප්‍රකරණයෙහි අනුලෝම නය ය, පච්චනීය නය ය, අනුලෝම පච්චනීය නය ය, පච්චනීයානුලෝම නය ය යි මහා නය සතරක් ඇත්තේ ය. ඒ මහා නය සතර ධම්පද විෂයෙහි ද ප්‍රත්‍යය පද විෂයෙහි ද ලැබේ.
“කුසලං ධම්මං පටිච්ච කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා” යනාදීන් පද ඇති සැටියට ම ගෙන දේශනය කිරීමේ ක්‍රමය අනුලෝමනය නම් වේ. “න කුසලං ධම්මං පටිච්ච න කුසලො ධම්මො” යනාදීන් පදයන් ගේ පූර්වයෙහි නකාරය යොදා දේශනය කිරීමේ ක්‍රමය පච්චනීයනය නම් වේ. “කුසලං ධම්මං පටිච්ච න කුසලො ධම්මො” යනාදීන් පශ්චිම පදය නකාරයෙන් යුක්තකොට දේශනය කිරීමේ ක්‍රමය අනුලෝම පච්චනීය නම් වේ. “න කුසලං ධම්මං පටිච්ච අකුසලො ධම්මො” යනාදීන් ආදිපදය නකාරයෙන් යුක්ත කොට දේශනය කිරීමේ ක්‍රමය පච්චනීයානුලෝම නම් වේ.
තිකපට්ඨානය ය, දුකපට්ඨානය ය, දුකතිකපට්ඨානය ය, තිකදුක පට්ඨානය ය, තිකතිකපට්ඨානය ය, දුකදුකපට්ඨානය ය යි පට්ඨාන සයෙකි.
තිකපදයන් මූලපද කොට දේශිත පට්ඨානය තිකපට්ඨානය නම්. දුක පදයන් මූලපද කොට දේශිත පට්ඨානය දුකපට්ඨාන නම්. තික පදයන් ගේ පූර්වයෙහි දුකපද යෙදූ මූලපදයන් ගේ වශයෙන් දේශිත පට්ඨානය දුකතිකපට්ඨාන නම්. දුක පදයන් ගේ පූර්වයෙහි තිකපද යෙදූ මූලපදයන් ගේ වශයෙන් දේශිත පට්ඨානය තිකදුකපට්ඨාන නම්. තික පද තිකපදයන් හා යෙදූ මූලපද ඇති පට්ඨානය තිකතික පට්ඨානය නම්. දුකපද දුකපදයන් හා යෙදූ මූලපද ඇති පට්ඨානය දුකදුක පට්ඨාන නම්. මේ පට්ඨාන සය දේශනය කර තිබෙන්නේ ඉහත කී මහා නය සතරෙනි.
එ බැවින් අනුලෝම තිකපට්ඨානය ය, අනුලෝම දුකපට්ඨානය ය, අනුලෝම දුකතිකපට්ඨානය ය, අනුලෝම තිකදුකපට්ඨානය ය, අනුලෝම තිකතිකපට්ඨානය ය, අනුලෝම දුකදුකපට්ඨානය ය යි අනුලෝම නයයෙහි පට්ඨාන සයෙකි. පච්චනීය නයාදි ඉතිරි නයත්‍රයා ගේ වශයෙන් ද පට්ඨාන සය බැගින් වේ. සියල්ල පිඩු කළ කල්හි නය සතර ගේ වශයෙන් පට්ඨාන සූවිස්සක් වේ.
සූවිසි පට්ඨානයන් අතුරෙන් “කුසලං ධම්මං පටිච්ච කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා” යනාදීන් දේශිත පට්ඨානය අනුලෝම තිකපට්ඨානය ය.
“හෙතුං ධම්මං පටිච්ච හෙතු ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා” යනාදීන් දේශිත පට්ඨානය අනුලෝම දුක පට්ඨානය ය.
“හෙතුං කුසලං ධම්මං පටිච්ච හෙතු කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා” යනාදීන් දේශිත පට්ඨානය අනුලෝම දුකතිකපට්ඨානය ය.
“කුසලං හෙතුං ධම්මං පටිච්ච කුසලො හෙතු ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා” යනාදීන් තිකදුක මිශ්‍රණයෙන් දේශිත පට්ඨානය අනුලෝම තිකදුකපට්ඨානය ය.
“කුසලං සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තං ධම්මං පටිච්ච කුසලො සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා” යනාදීන් දේශිත පට්ඨානය අනුලෝම තිකතික පට්ඨානය ය.
“හෙතුං සහෙතුකං ධම්මං පටිච්ච හෙතු සහෙතුකො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා” යනාදීන් දේශිත පට්ඨානය අනුලෝම දුකදුකපට්ඨානය ය.
“න කුසලං ධම්මං පටිච්ච න කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා” යනාදීන් නකාරයුක්ත කොට දේශිත පට්ඨානය පච්චනීය තිකපට්ඨානය ය.
“න හෙතුං ධම්මං පටිච්ච න හෙතු ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතු පච්චයා” යනාදීන් දේශිත පට්ඨානය පච්චනීය දුකපට්ඨානය ය.
“න හෙතුං න කුසලං ධම්මං පටිච්ච න හෙතු න කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා” යනාදීන් දේශිත පට්ඨානය පච්චනීය දුකතිකපට්ඨානය ය.
“න කුසලං න හෙතුං ධම්මං පටිච්ච න කුසලො න හෙතු ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා” යනාදීන් දේශිත පට්ඨානය පච්චනීය තිකදුකපට්ඨානය ය.
“න කුසලං න සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තං ධම්මං පටිච්ච න කුසලො න සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතු පච්චයා” යනාදීන් දේශිත පට්ඨානය පච්චනීය තිකතිකපට්ඨානය ය.
“න හෙතුං න සහෙතුකං ධම්මං පටිච්ච න හෙතු න සහෙතුකො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා” යනාදීන් දේශිත පට්ඨානය පච්චනීය දුකදුක පට්ඨානය ය.
කුසලං ධම්මං පටිච්ච න කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතු පච්චයා” යනාදීන් දේශිත පට්ඨානය අනුලෝම පච්චනීය තිකපට්ඨානය ය.
“හෙතුං ධම්මං පටිච්ච න හෙතු ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතු පච්චයා” යනාදීන් දේශිත පට්ඨානය අනුලෝම පච්චනීය දුක පට්ඨානය ය.
“හෙතුං කුසලං ධම්මං පටිච්ච න හෙතු න කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා” යනාදීන් දේශිත පට්ඨානය අනුලෝම පච්චනීය දුකතිකපට්ඨානය ය.
“කුසලං හෙතුං ධම්මං පටිච්ච න කුසලො න හෙතු ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා. යනාදීන් දේශිත පට්ඨානය අනුලෝම පච්චනීය තිකදුක පට්ඨානය ය.
“කුසලං සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තං ධම්මං පටිච්ච න කුසලො න සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතු පච්චයා” යනාදීන් දේශිත පට්ඨානය අනුලොමපච්චනීය තිකතික පට්ඨානය ය.
“හෙතුං සහෙතුකං ධම්මං පටිච්ච න හෙතු න සහෙතුකො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා” යනාදීන් දේශිත පට්ඨානය අනුලෝමපච්චනීය දුකදුක පට්ඨානය ය.
‘න කුසලං ධම්මං පටිච්ච අකුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතු පච්චයා” යනාදීන් දේශිත පට්ඨානය පච්චනීයානුලෝම දුක පට්ඨානය ය.
“න හෙතුං ධම්මං පටිච්ච හෙතු ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතු පච්චයා” යනාදීන් දේශිත පට්ඨානය පච්චනීයානුලෝම තික පට්ඨානය ය.
“න හෙතුං න කුසලං ධම්මං පටිච්ච හෙතු කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා” යනාදීන් දේශිත පට්ඨානය පච්චනීයානුලෝම දුකතික පට්ඨානය ය.
“න කුසලං න හෙතුං ධම්මං පටිච්ච අකුසලො හෙතු ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා” යනාදීන් දේශිත පට්ඨානය පච්චනීයානුලෝම තිකදුක පට්ඨානය ය.
“න කුසලං න සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තං ධම්මං පටිච්ච අකුසලො සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතු පච්චයා” යනාදීන් දේශිත පට්ඨානය පච්චනීයානුලෝම තිකතික පට්ඨානය ය.
“න හෙතුං න සහෙතුකං ධම්මං පටිච්ච හෙතු සහෙතුකො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා” යනාදීන් දේශිත පට්ඨානය පච්චනීයානුලෝම දුකදුක පට්ඨානය ය.
මේ ප්‍රකරණයෙහි පච්චය නිද්දේසයට අනතුරු ව ඇති කොටසට පණ්ණත්තිවාරය යි කියනු ලැබේ. එහි ඇත්තේ ප්‍රශ්න පමණෙකි. මෙ පමණ කෝටිගණනක් ය ප්‍රකෝටිගණනක් ය කියා එහි ඇති ප්‍රශ්න ගණන පිරිසිඳ නො දැක්විය හැකි ය. එය පිරිසිඳ දැක්වීමට ලෝකයෙහි ව්‍යවහාරයට පැමිණ ඇති සංඛ්‍යා ප්‍රමාණ නො වන්නේ ය, සංඛ්‍යා ඇතිවාට වඩා එහි ප්‍රශ්න ඇත්තේ ය. පෙය්‍යාලක්‍රමයෙන් පිටු සත අටකින් ඒ පණ්ණත්තිවාරය පුස්තකාරූඪ කර තිබේ. සම්පූර්ණ කර ලියුව හොත් එය ම පිටු දහස්ගණනක පොතක් විය හැකි ය. ඉන් ඔබ්බෙහි ඇති පට්ඨානපාලිය ඒ ප්‍රශ්නවලට පිළිතුරුය.
සූවිසි පට්ඨානයන් ගෙන් පළමු වැන්න වූ අනුලෝම තිකපට්ඨානය කුසලත්තික පට්ඨානාදි වශයෙන් දෙවිසි වැදෑරුම් වේ. ඒ දෙවිසි පට්ඨානයන් ගෙන් වාචනාමාර්ගීය තරමක් දුරට සම්පූර්ණතර පොත්වල ලියා ඇත්තේ කුසලත්තික පට්ඨානය පමණෙකි. එහි පටිච්ච වාරය ය, සහජාත වාරය ය, පච්චයවාරය ය, නිස්සය වාරය ය, සංසට්ඨ වාරය ය, සම්පයුත්තවාරය ය, පඤ්හා වාරය යයි වාර සතක් ඇත්තේ ය. එහි “කුසලං ධම්මං පටිච්ච කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා” යනාදීන් පටිච්චයන වචනයෙන් යුක්ත කොට දේශිත වාරය පටිච්චවාර නම්. සහජාතාදි වචන යුක්ත කොට දේශිත වාර පස සහජාතාදි වාරයෝ ය. පණ්ණත්ති වාරයෙහි එක්වුණු ප්‍රශ්නයන් වඩා විස්තර වශයෙන් විසඳා ඇති අවසාන වාරය පඤ්හා වාර නම් වේ.
ඉහත කී අනුලෝමාදි නය සතර ධම්පද විෂයෙහි මෙන් ම ප්‍රත්‍යය පද විෂයෙහි ද යෙදෙන්නේ ය, එබැවින් මේ අනුලෝම කුසලත්තික පට්ඨානයෙහි ප්‍රත්‍යය පදයන් ගේ වශයෙන් පච්චයානුලෝම වාරය ය, පච්චය පච්චනීය වාරය ය, පච්චයානුලෝම පච්චනීය වාරය ය, පච්චය පච්චනීයානුලෝම වාරය ය යි වාර සතරක් ඇත්තේ ය. “කුසලං ධම්මං පටිච්ච කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා” යනාදීන් දේශනය කරන ලද වාරය පච්චයානුලෝම වාරයය, අකුසලං ධම්මං පටිච්ච අකුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති න හෙතුපච්චයා යනාදීන් ප්‍රත්‍යය පදය නකාරයෙන් යුක්ත කොට දේශිත වාරය පච්චය පච්චනීය වාරය ය. හෙතුපච්චයා න ආරම්මණෙ පඤ්ච යනාදීන් පශ්චිම පදය නකාරයෙන් යුක්තකොට දේශිත වාරය පච්චයානුලෝම පච්චනීය වාරය ය. “න හෙතු පච්චයා ආරම්මණෙ ද්වෙ” යනාදීන් පූර්වපදය නකාරයෙන් යුක්ත කොට දේශිත වාරය පච්චය පච්චනීයානුලෝම වාරය ය.
කුසලත්තික පට්ඨානයේ පළමු වන කොටස වූ පච්චයානුලෝම වාරයෙහි ද ඒකක වාරය දුකාදිවාරය යි වාර දෙකක් ඇත්තේය. “කුසලං ධම්මං පටිච්ච කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා” යනාදීන් එක් එක් ප්‍රත්‍යයක්හු ගේ වශයෙන් දේශිත වාරය ඒකක වාරය ය. පොත්වල පාලිය සම්පූර්ණ වශයෙන් දක්වා ඇත්තේ ඒ ඒකක වාරයේ පමණෙකි. එයට විභඞ්ගවාරය යි ද කියනු ලැබේ. කුසලං ධම්මං පටිච්ච කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා ආරම්මණපච්චයා” යනාදීන් දෙකේ පටන් තෙවිස්ස දක්වා ප්‍රත්‍යයෙන් ගෙන දේශනය කළ යුතු වාරය දුකාදි වාරය ය. එය ඉතා දීර්ඝ බැවින් විස්තර වශයෙන් නො දක්වා “හෙතුපච්චයා ආරම්මණෙ තීණි, අධිපතියා නව” යනාදීන් ඒ ඒ ආකාරයෙන් දේශනය කරන කල්හි ලැබෙන විභඞ්ගවල (වාක්‍යවල) ගණන පමණක් දැක්වීම් වශයෙන් කෙටි කර තිබේ. සංඛ්‍යා පමණක් දක්වන්නා වූ ඒ කොටසට සංඛ්‍යාවාරයයි කියනු ලැබේ.
හෙතුපච්චය දුකාදි වාරය ආරම්මණ පච්චය දුකාදි වාරය යනාදීන් දුකාදි වාර තෙවිස්සක් ඇත්තේ ය. එක් එක් දුකාදි වාරයක ද දුකවාර තිකවාරාදි වශයෙන් වාර තෙවිස්ස බැගින් ඇත්තේ ය. ඒ එක් එක් වාරයක ද ඉතිරි ප්‍රත්‍යයන් ගේ වශයෙන් බොහෝ වාර ඇත්තේ ය. විභඞ්ග උද්ධරා ඒ සියල්ල සම්පූර්ණ කොට පත්වල ලියුව හොත් කුසලත්තිකයේ පච්චයානුලෝම වාරය ම පිටුසිය ගණනක පොතක් වේ. මේ කුසලත්තික පට්ඨානයේ වාර සතර ම පත්වල ලියුව හොත් පිටු දහස් ගණනක පොතක් වේ. මේ කුසලත්තික පට්ඨානය අනුලෝම තිකපට්ඨානයෙන් දෙවිස්සෙන් පංගුවකි. සම්පූර්ණ අනුලෝම තිකපට්ඨානය පත්වල ලියුව හොත් කොතෙක් විශාල පත් ගොඩක් වේද යන බව කියවන්නවුන් විසින් සිතා ගතයුතු ය. අනුලෝම තිකපට්ඨානය සූවිසි පට්ඨානයන් ගෙන් කුඩා ම පට්ඨානය ය. එය ඉතිරි පට්ඨාන තෙවිස්සෙන් දහසෙන් පංගුවක් පමණවත් වෙතැ යි නොසිතමි. සම්පූර්ණ ප්‍රස්ථාන ප්‍රකරණයා ගේ ප්‍රමාණය දැක්වීම දුෂ්කරය. එය ලෝකයේ අතිවිශාල ග්‍රන්ථය බව පමණක් කිය හැකිය.