අට්ඨකථාසුචි - කොස්ගොඩ සිරිසුමේධ හිමි 1960.pdf
- කතෘ :
- කොස්ගොඩ සිරිසුමේධ හිමි
- ප්‍රකාශිත වර්ෂය :
- 1960
- මුද්‍රිත වර්ෂය :
- 1960
- පිටු ගණන :
- 999
- බාගත කිරීම් ගණන :
- 1,688
- වෙබ් අඩවියට එක් කළ දිනය :
- 2021-01-02
- ගොනුවේ ප්‍රමාණය :
- 322 MB
පොතේ පිටු කිහිපයක ඡායාරූප පහතින් බලන්න.
අට්ඨකථාසූචි (ප්‍රථම භාගය) යනු පාලි අටුවා ග්‍රන්ථවල අඩංගු ප්‍රධාන ධර්ම සහ භාෂාමය වචන අකාරාදී පිළිවෙළට සකස් කොට සම්පාදනය කරන ලද සවිස්තරාත්මක ශබ්දකෝෂමය සූචියකි. මෙය කොස්ගොඩ ගොඩපිටියේ සිරිනිවේසාරාමාධිපතිව වැඩවිසූ සිරිවිසුද්ධ අරියවංසපාල ගණාචරිය සිරිරතන තිස්සාභිධාන අනුනායක මහතෙරුන්ගේ ශිෂ්‍ය ආචාර්‍ය්‍ය කොස්ගොඩ සිරිසුමෙධ ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් සම්පාදනය කරන ලද්දකි.
විද්‍යාලංකාර විශ්වවිද්‍යාලයේ බුද්ධධර්ම අංශයේ ප්‍රධාන කථිකාචාර්ය පණ්ඩිත කොස්ගොඩ ධම්මවංස ස්ථවිරයන් විසින් මෙම ග්‍රන්ථය අවසාන වශයෙන් සංස්කරණය හා සකස් කර ඇති අතර, මීගමුවේ හිටපු ප්‍රථම නගරාධිපති සී. බී. ඊ. නාමධාරී ඇලෙක්සැන්ඩර් නිකුලස් ද ආබ්‍රෙව් අබේසිංහ මැතිතුමාගේ ප්‍රකාශනයෙන් බු.ව. 2503 (ක්‍රි.ව. 1960) දී කැලණියේ විද්‍යාලංකාර විශ්වවිද්‍යාලය මුද්‍රණාලයේ මුද්‍රණය කරවා ඇත.
පොතේ පෙරවදනෙහි පාලි අටුවාවල ඉතිහාසය, අටුවාචාරීන්, බුද්ධඝෝෂ හිමියන්ගේ කෘති ඇතුළු ත්‍රිපිටක අටුවා පිළිබඳ දීර්ඝ විද්වත් හැඳින්වීමක් (සංඥාපනයක්) ඇතුළත් වේ. මෙම ප්‍රථම භාගයෙහි ‘අ’ අක්ෂරයෙන් ඇරඹෙන වචන 9,264ක් විස්තර සහිතව පෙළගස්වා ඇත.
සමප්පනං
සමප්පිතමිදං මයා
අච්චන්තාදරගාරවෙන දීපප්පසාදකමහාමහින්‍ද ඛීණාසවත්ථෙරවරස්ස පූජොපහාරවසෙන
සංඥාපනය
අට්ඨකථාසූචිය පිළිබඳ ව හැඳින්වීමක් කළ යුතු වන්නේ අපේ අටුවාවන් ගෙණ කෙරෙන විමසීමකින් පසුව ය. දීපප්පසාදක මහමිහිඳු මහරහත් මාහිමියන් විසින් ලක්දිව බුදුසසුන් පිහිට වූ තැන් පටන් දසවැනි සියවසෙහි දී පමණ බුදුගොස් මාහිමියන් විසින් යළිත් පෙළ බසට නගන තුරු ම ඒ අටුවා හෙළදිවෙහි පැවැත්තේ හෙළදිව වැස්සන්ගේ ප්‍රයෝජනය සඳහා හෙළබසින් ම බව අටුවාවන්හි ම සඳහන් ව ඇත.
මහමිහිඳු මාහිමියන් විසින් ගෙණ ආ, මෙසේ සිංහල භික්‍ෂූන් වහන්සේ අතට පත් ත්‍රිපිටක ධර්‍මයත් ත්‍රිපිටක අට්ඨකථාවන් එකී සිංහල භික්‍ෂූන් වහන්සේ නොයෙක් දුක් කරදර ගිරිගුහාවලට මුහුණ පාමින් අනතුරු අනතුරු සතුරු උවදුරු මැද සිය දිවි දෙවෙනි කොට සලකා කටපාඩමෙන් ම ආරක්‍ෂා කොට ගෙණ ආහ. වලගම්අබා රජුන් කල ලක්දිව ඇති වූ බැමිණිතියාසාය නම් මහාදුර්භික්‍ෂයෙක් සිදු වූ විපත්තියත් විපර්‍ය්‍යාසයත් ගුරුකමට ගෙණ සදහට ම අටුවා සහිත ත්‍රිපිටක ධර්මය නො නැසී නො කෙලසී පවත්වා ගැණීම පිණිස පොත්වල ලියා ග්‍රන්ථාරූඪ කළහ.
ලක්දිවෙහි දී ද නොයෙක් පුවත් ත්‍රිපිටක අට්ඨකථාවනට ඇතුළත් ව ඇති බව අටුවා කියවා බැලීමෙහි දී පැහැදිලිව ම පෙනේ. ලංකාඉතිහාසකථාවක් වූ දීපවංසය ද පාළි අටුවාකාලයට පෙර සම්පාදිත වූවකි. ලාංකිකය පණ්ඩිතයන් පාළියෙන් ග්‍රන්ථ රචනා කිරීමට වැඩි පළපුරුද්දක් අඩු මුල් කාලයේ දී මේ පොත ලියන ලදුයි සැලකිය හැකි වේ.
බුද්ධඝෝෂාදි අටුවාචාරීන් විසින් ඉන් පෙර ඉතිහාසප්‍රවෘත්ති දැක්විය යුතු තන්හි දී ‘තෙන වුත්තං දීපවංසෙ’ යි ‘එහෙයින් දීපවංසයෙහි මෙසේ කියන ලදැ’ යි දක්වන ලදි.
පුරාණ අට්ඨකථා
මහාඅට්ඨකථා, මහාපච්චරිය අට්ඨකථා, කුරුන්දියට්ඨකථා, සංඛෙපට්ඨකථා, අන්ධකට්ඨ කථා යන මේ නම් බුද්ධඝෝෂාචාර්‍ය්‍යයන් වහන්සේගේ විනයට්ඨකථාවෙහි සඳහන් ව ඇත.
මෙයින් සංඛෙපට්ඨකථා, අන්ධකට්ඨකථා දෙක හැර සෙසු තුන සිංහලට්ඨකථා (හෙළටුවා) විය යුතු ය. අන්ධකට්ඨකථාව ආන්ධ්‍ර (= තෙලිඟු) බසින් ලියන ලද්දේ ය යනු පිළිගත් මතයකි. මහා අට්ඨකථාව හැර සෙසු අටුවා විනය පිටකයට පමණක් ලියන ලදැයි සැලකීමට කරුණු ඇත. සූත්‍ර - අභිධර්ම අට්ඨකථාවන්හි දී මහාඅට්ඨකථාවේ නම සඳහන් වෙතත් මහාපච්චරියට්ඨකථාදියෙහි නම් සඳහන් ව නැත. කුරුන්දිවෙලි නම් විහාරයේ දී රචිත බැවින් කුරුන්දි අට්ඨකථාව එ නමින් ප්‍රසිද්ධ විය. වලගම්අබා කාලයෙහි ඇති වූ මහා විප්ලවයෙහි දී මෙරට භික්‍ෂූහු දඹදිව යනු සඳහා දඹකොළ පටුනට රැස්ව මහපහුරක් බැඳ ගත්හ. ඒ පහුරෙහි සිට කළ විනය වර්‍ණනාව මහාපච්චරියට්ඨකථා නමින් ප්‍රකට විය. මේ මහාපච්චරියට්ඨකථාව ලියා වැඩි කලක් ගතවන්නට පෙර ත්‍රිපිටකය පුස්තකාරූඪ කරන ලද්දේ විය.
මෙකල දුර්ලභ අට්ඨකථා
අපේ අට්ඨකථා සංඛ්‍යාවෙහි මෙකල ඇතුළත් ව නැති එහෙත් එහි ලා සැලකිය යුතු දුර්ලභ ග්‍රන්ථ දෙකක් මෙහි දී සිහියට නගා ගත යුතුව ඇත. සමන්තභද්දිකා නම් වූ සාරත්ථසූදනී අනාගත බුද්ධවංස වණ්ණනාව ද විමුක්තිමග්ගය ද යන මේ ග්‍රන්ථද්වය ඒ අනුස්මරණීය අට්ඨකථා දෙක ය.
අනාගතවංසය බුද්ධවංසය මෙන් ම සැරියුත් මහතෙරුන් විසින් විචාරණ ලදුව බුදුරජානන් වහන්සේ විසින් කපිලවස්තු නගරයෙහි දී වදාරණ ලද බව:
“සාරිපුත්තො මහාපඤ්ඤො උපතිස්සො විනායකො, ධම්මසෙනාපති ධීරො උපෙක්ඛා ලොකනායකං. අනාගතං ජිනාරම්භං ආපුච්ඡි බුද්ධමත්තනො, තුය්හානන්තරිකො ධීරො බුද්ධො කීදිසකො භවෙ” යි
සඳහන් වෙයි. එය ඒ ග්‍රන්ථයේ ප්‍රාරම්භයෙහි ම එන මේ ගාථාවයෙන් පැහැදිලි වේ. මෙය ගාථා එක් සියසතළිස් දෙක (142) කින් යුත් කුඩා පොතකි. මෙහි අටුවාව මහාබොධි නමැති තෙරනමකගේ ආරාධනයෙන් ලියනලද බව සඳහන් ව ඇතත් කතෘ අවිනිශ්චිත ය.
‘නිට්ඨිතා සමන්තභද්දිකා නාම සාරත්ථසූදනී අනාගත බුද්ධවංසවණ්ණනා’යි ග්‍රන්ථාවසානයෙහි දැක්වෙන බැවින් සමන්තභද්දිකා නම් වූ සාරත්ථසූදනී අනාගත බුද්ධවංසට්ඨකථාව මෙය බව පැහැදිලි වේ. මේ ග්‍රන්ථය අප රටෙහි දැනට නැතැයි සිතමි. මේ සටහන පවා මිනායෙෆ් නමැති රුසියන් පඬිවරයකු විසින් 1886 වැන්නේදී එංගලන්තයේ පාළිපොත් සමිතියේ සඟරාවේ පළ කල අනාගතවංසය පිළිබඳ පෙරවදන දුටු අග්‍රමහා පණ්ඩිත පොල්වත්තේ බුද්ධදත්ත මහානායක මාහිමියන් විසින් සම්පාදිත පාලිසාහිත්‍යයෙන් ගන්නා ලද බව කෘතඥතා පූර්වකව සඳහන් කරම්හ.
මෙහි ලා දැක්විය යුතු අනික් දුර්ලභ ග්‍රන්ථය නම් විමුක්තිමග්ග යයි. උපතිස්ස මහාස්ථවිර නමක් විසින් ලියන ලද විමුක්තිමග්ග නමැති පාළිග්‍රන්ථයේ චීනපරිවර්තනයක් ඇති බව කියන නමුත් එහි පාළි පොත පිළිබඳ කිසිදු තොරතුරක් දැන ගන්නට නැත. ක්‍රි. ව. 505 දී පමණ මේ ග්‍රන්ථය චීන බසට පරිවර්තනය කරන ලද්දේ සංඝපාල නම් තෙර කෙනෙකුන් විසිනි.
විසුද්ධිමග්ගය මෙන් ම මේ විමුක්තිමග්ගය ද ලියා ඇත්තේ එක ම ගාථාවක විස්තර වර්‍ණනාවක් ලෙසිනි විමුක්ති මාර්‍ගයෙහි අර්ත්‍ථවර්‍ණනාව කොට ඇත්තේ අංගුත්තරනිකායෙහි ද දීඝනිකායෙහි ද දක්නට ලැබෙන
“සීලං සමාධිපඤ්ඤාච විමුක්ති ච අනුත්තරා, අනුබුද්ධා ඉමෙ ධම්මා ගොතමෙන යසස්සිනා”
යන මේ ගාථාව සිහි කොට ගෙණය. මෙහි චීනපරිවර්තනය ඉංග්‍රීසියට නැඟූ ආචාර්‍ය්‍ය පී. වී. බාපට් මහතා එය නොයෙක් ආකාරයෙන් විසුද්ධිමාර්‍ගයට සමාන බව පෙන්වයි. ඇතැම් පරිච්ඡේද නාම පවා සමානව ඇති බව කියයි.
විසුද්ධිමග්ගයෙහි අන්‍යනිකායිකයින්ගේ කෙවලවාද වශයෙන් බැහැර කළ ඇතැම් මත විමුක්තිමග්ගයෙහි පිළිගෙන ඇති බව ද කියැවේ. විසුද්ධිමාර්‍ගයෙහි ප්‍රතික්‍ෂිප්ත කෙවලවාදීහු නම් අභයගිරි වාසීහු ම බව විසුද්ධිමග්ගටීකායෙහි ඇතැම් තන්හි දක්නට ලැබෙන බැවින් ඒ මත පිළිගත් විමුක්තිමග්ගය අභයගිරිවාසීන්ගේ ධර්‍මසංග්‍රහග්‍රන්ථයක් ලෙස ද සැලකේ. මහා විහාරික ථෙරවාදීන්හට විසුද්ධිමාර්‍ගය යම් පමණ අගනේ වී ද අභයගිරිවාසී තෙරුන්හට විමුක්තිමාර්‍ගය ද එපමණ ම අගනේ විය. විමුක්තිමග්ගයේ ඉංග්‍රීසි පරිවර්තනය මෙ තාක් ප්‍රසිද්ධ ව නැත. විමුක්තිමග්ග කර්තෘභාෂිත වූ උපතිස්ස තෙරුන් ක්‍රි.ව 66 දී පමණ ලක්රජය කළ වසභරජ සමයෙහි විසූ බැවින් එය ද පාළි අටුවා කාලයට පෙර ලියැවුන ග්‍රන්ථයකි. එය අටුවා ග්‍රන්ථයක් ලෙස මහා විහාරීය ථෙරවාදීන් පිළිගත් බවක් සිතිය නො හෙයි.
අට්ඨකථාචාර්‍ය්‍යවරයෝ
අට්ඨකථාචාර්‍ය්‍යවරුන් පිළිබඳ කථාවෙහි දී කාගේ නමුත් සිහියට පළමුකොට ම නැඟ එන්නේ අටුවාචාර්‍ය්‍ය බුද්ධඝොෂ ස්ථවිරපාදයන් වහන්සේගේ නාමයයි. මෙකල ඇති පාළි අට්ඨකථාවන්ගෙන් වැඩි ගණනක් ලියන ලද්දේ බුද්ධඝොෂාචාර්‍ය්‍යපාදයන් විසිනි. පැරැණි හෙළ අටුවා බලා ගෙණ උන්වහන්සේ පාළි අටුවා ලියූ නමුත් ඒවා හුදෙක් පරිවර්තන ම නො විය. තමන්ගේ අදහසට නො ගැලපෙන තැන් දුටු විට එහි ඒ බව සඳහන් කිරීමට උතුමා කිසිසේත් පසුබට වී නැත. එක් තැනක ආ විස්තර තවත් තැනකදී සංක්ෂිප්ත කිරීම හෝ කලින් එය විස්තර කළ තැන දක්වා, විස්තර කෙටි කිරීම උන්වහන්සේගේ සිරිතකි. විසුද්ධිමාර්‍ගයේදී ප්‍රධාන ධර්ම විස්තර ලෙස ලියා අට්ඨකථාවෙහි දී ඒ කරුණු විසුද්ධිමාර්‍ගයෙන් දැන ගතයුතුයි කීම එතුමා අට්ඨකථා වර්‍ණනා කෙටි කිරීම සඳහා යෙදූ උපායක් ලෙස ද සැලකිය හැකි ය. මෙතුමා ලක්දිව් පැමිණියේ ශ්‍රී බු. ව. 955 – 977 = ක්‍රි.ව. 412 – 434 කාලයෙහි ලක් රජය කළ මහානාමරාජ සමයෙහි යයි මහාවංසය කියන්නේ ය.
පණ්ඩිත පරාක්‍රමබාහු රජ තමන් විසින් ලියන ලද විසුද්ධිමාර්‍ගසන්නයෙහි බුද්ධඝොෂාචාර්‍ය්‍යපාදයන් ගැන මෙසේ කියයි:
“මෙ ආචාර්‍ය්‍යයෝ ජම්බුද්වීපවාසී රෙවත මහාස්ථවිරයන් විසින් සමාරාධිතව හෙළුඅටුවා පෙරළා සකමුළුදීපවාසීන්ට ප්‍රයෝජන පිණිස මාගධභාෂාවෙන් තෙවළාවට අටුවා ලියනු සඳහා මෙ ලංකාද්වීපයට වැඩ මහා විහාරයෙහි සංඝපාල මහාස්ථවිරයන් කෙරෙහි හෙළුඅටුවා අසා සියලු සර්වවාද ඉගෙන මහාසංඝයා රැස් කොට අටුවා ලියන්නට පොත් දෙන්නේ යයි ඉල්ලූහ. සංඝයා ද අට්ඨකථා කරනුවට ශක්ති පරීක්ෂා සඳහා තොපගේ සාමර්ත්‍ථය මෙහි දක්වව. එදැක පොත් දෙම්හයි මෙ ගාථා දෙක දුන්හ. එසඳ තදර්ත්‍ථවර්‍ණනාද්වාරයෙන් එහි අටුවා සහිත පිටකත්‍රයය සංග්‍රහ කොට මේ විසුද්ධිමාර්‍ගය කළහ යනු පරම්පරායාත වාර්තායි”.
බුද්ධඝොෂ කෘති
බුද්ධඝොෂපාදයන් ලක්දිව් පැමිණ අටුවා ලියන්නට පෙර පලමුවෙන් ම කරණ ලද්දේ විසුද්ධිමග්ගයයි. මුන්වහන්සේ විසින් පලමුවෙන් ම පාළියට නගන ලද අටුවාව සමන්තපාසාදිකා නම් විනයට්ඨකථාව ය. මෙය සම්පාදිත වූයේ මහාඅට්ඨකථාව මුල්තන්හි තබා ගෙණ මහාපච්චරියට්ඨකථාව කුරුන්දි අට්ඨකථා ආදි ප්‍රකට අටුවාවන්හි කියූ දෙය ද බලා එයින් අවශ්‍ය අදහස් ද ගෙණ ථෙරවාදයට අනුව ය.
සුමංගලවිලාසිනී: දීඝනිකායට්ඨකථා
බුද්ධඝොෂාචාර්‍ය්‍යපාදයන් විසින් මෙය ලියන ලදුයේ සුමංගල පරිවෙණවාසී දාඨානාග මහ තෙරුන්ගේ ආරාධනයෙනි. සුමංගල පරිවෙණ නාමය ගෙණ සුමංගලවිලාසිනී යි ග්‍රන්ථය ද නම් කළ සේ පෙනේ. මෙහි දී මහාඅට්ඨකථාව පමණක් ආශ්‍රය කරණ ලදුයි කීමෙන් කුරුන්දි, පච්චරි ආදි අටුවා විනය පිටකයට පමණක් යයි ද මහාඅට්ඨකථා නම් වූ මහාඅටුවාව පිටකත්‍රයේ ම අටුවාවක් යයි ද වටහා ගත හැකි ය.
පපඤ්චසූදනී: මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථා
මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාව බුද්ධඝොෂාචාර්‍ය්‍ය පාදයන් දඹදිව සිටිය දී මයුරරූපපට්ඨනෙහි එක ම තැන විසූ බුද්ධමිත්ත නම් තෙරුන්ගේ ආරාධනාවෙන් කරණ ලද්දකි. “මූලඅට්ඨකථාසාරං ආදාය මයා ඉමං කරොන්තෙන” යි පොතේ අග තිබෙන ගාථාදියෙන් මූලට්ඨකථා යි කියන මහටුවාවේ සාරය ගෙණ මෙය සම්පාදිත බව පෙනේ. මේ පාළිඅට්ඨකථා හෙළටුවාවන්ගේ පදානුපදික පරිවර්තන නො වන බව ද එයින් සලකා ගත හැකි ය.
සාරත්ථප්පකාසිනී: සංයුත්තනිකායට්ඨකථා
සාරත්ථප්පකාසිනිය ජොතිපාල නම් මහතෙරුන්ගේ ආරාධනයෙන් කරණ ලද්දකි. බණවර අටසාළිසෙකි. දෙවතා සංයුක්තකයෙහි ශාක්‍ය-කොලිය යුද්ධය බුදුරදුන් සන්සිඳ වූ සැටි ද, මාර්ගය අසල කෙතක ගොයම් රක්නා සිංහල දැරියන් සිංහලෙන් ම කී ජාති ජරා මරණ ප්‍රකාශක ගීයක් අසා මග යන විදර්ශක භික්‍ෂූන් සැට නමක් රහත් වූ සැටි ද වැනි සංයුක්ත අටුවාවෙහි දැක්ක හැකි ය.
ඒ ගීය මෙසේ ය:
“පාතො වූලිගතංකොතදං – සුරියාලොකෙන තප්පිතං, එවං මනුස්සතනගතා සත්තා – ජරාභිවෙගෙන මද්දියන්තී”.
මේ අනුව පෙර අපේ රටේ තුබූන ගී ජවා රාගවර්ධනයට නොව රාගශමනයට ම හේතු වූ ඒවා බවත් ධර්මානුකූල අදහස් ජනතාවගේ සිත් තුළ තදින් බලපෑ බවත් සලකා ගත හැකි ය.
මනොරථපූරණී: අංගුත්තර නිකායට්ඨකථා
මනොරථපූරණී අංගුත්තර නිකායට්ඨකථාව බුද්ධඝොෂාචාර්‍ය්‍යපාදයන් විසින් ලියන ලදුයේ කාඤ්චිපුරයෙහිදීත් ලක්දිවට පැමිණි පසු මහා විහාරයෙහිදීත් තමන් වහන්සේ හා එක්ව විසූ ජොතිපාල නම් මහතෙරුන්ගේ හා පිටකත්‍රයපාරගත මහෝපාසක ජීවක නමැත්තාගේ ද ආරාධනයෙනි. මෙය සියදනු බණවරෙකින් පරිමිත ය.
අංගුත්තර එතදග්ගපාළියෙහි එන අසූමහ සව්වන්ගේ චරිත කථා මෙහි විස්තර වෙතත් ප්‍රථම ශ්‍රාවක කොණ්ඩඤ්ඤ මහතෙරුන්ගේ ද සැරියුත් මහතෙරුන්ගේ පිරිනිවීම් පිළිබඳ වූ ද තොරතුරු ඇත්තේ ස්වල්ප වශයෙනි. සංයුක්ත අට්ඨකථාවෙහි ඒ තොරතුරු පිළිබඳ මෙයට වඩා දීර්ඝ විස්තර සඳහන් වෙයි. මේ අටුවාවට මනොරථපූරණී යන නම යෙදුවේ සඟි අටුවා සංකලනය කිරීමේ මනොරථය - ආශාව සම්පූර්‍ණවීම නිමිතිකොට යයි බුද්ධඝොස් මාහිමියෝ පැවැසූහ.
අට්ඨසාලිනී: ධම්මසංගණී අට්ඨකථා
මේ ධම්මසංගණී අට්ඨකථාව හා අභිධර්ම පිටකයේ සෙසු අට්ඨකථාවනුත් බුද්ධඝොෂාචාර්‍ය්‍ය පාදයන්ගේ අයැදුමින් ලක්වැසි අත්ථිසි තෙර නමක් විසින් සම්පාදනය යනු ඇතැම් විචාරකයන්ගේ අදහසයි. අට්ඨසාලිනියෙහි ප්‍රණාම ගාථාවනට අනතුරුව දැක්වෙන
“විසුද්ධාචාරසීලෙන නිපුණාමලබුද්ධිනා භික්ඛුනා බුද්ධඝොසෙන සක්කච්චං අභියාචිතො” යි
දැක්වෙන බැවින් ඒ අදහස වඩාත් තහවුරු වේ යයි ඔවුහු කියති. එහෙත් ඒ විර්ම අටුවා බුද්ධ ඝොෂ කෘතිය යන පරම්පරාගත පිළිගැනීම ප්‍රතික්‍ෂෙප කිරීමට මේ තර්කය ම ප්‍රමාණ නො වෙයි. විනයට්ඨකථාවෙහි නිදාන කථාවෙන් ශාසන වංශය දැක් වූ සේ ම ධම්මසංගණී අට්ඨකථාවේ මුල නිදාන කථාවෙහි සුමෙධ කථාවේ පටන් නියත විවරණ ලබා බුද්ධත්වයට පැමිණ සිවුවැනි සතියෙහි දී අභිධර්‍මය සම්මර්ශනය කළ තැන් දක්වා විස්තර කථාව දැක්වේ.
සම්මොහවිනොදනී: විභංගට්ඨකථා
විභංගප්‍රකරණය නමින් හැඳින්වෙන්නේ අභිධම්පිටකයෙහි දෙවෙනි ග්‍රන්ථයයි. ප්‍රමාණයෙන් අට්ඨසාලිනියට වඩා විශාල ය. අට්ඨසාලිනියෙහි බණවර එකූන්සැළිසක් වන අතර මෙහි බණවර එක්සැළිසක් වෙයි.
විභංගට්ඨකථාවේ ඤාණවිභංගවණ්ණනාවේදී ඒ ඒ කරුණුවලට උදාහරණ ලෙසින් දැක් වූ ලක්දිව පැරණි ප්‍රවෘත්ති ඓතිහාසික වශයෙන් ඉතා වැදගත් ය. මහාවංසයේ නො ආ ප්‍රවත් රැසක් මෙහි දැක් වේ. අග්‍රමහාපණ්ඩිත පොල්වත්තේ බුද්ධදත්ත මහානායක ස්වාමීන්ද්‍රයන් වහන්සේගේ අටුවා පරීක්‍ෂණය හා අටුවාකථා වස්තු නමැති පොත කියවීමෙන් ඒ කථාවස්තු සියල්ල ම පාහේ දැනගත හැකි ය.
පරමත්ථදීපනී: පඤ්චප්පකරණට්ඨකථා
ධාතුකථා - පුග්ගල පඤ්ඤත්ති – කථාවත්ථු - යමක - පට්ඨාන යන ඉතිරි අභිධර්ම පොත් පසට ලියා ඇති අටුවාව පරමත්ථදීපනී නම් පඤ්චප්පකරණට්ඨකථාව ලෙස සැලකේ. කුද්දගොත්ථකයිගේ ඇතැම් අටුවාවලට ද මේ පරමත්ථදීපනී නාමය යොදා ඇති බැවින් මෙය බහුල ව්‍යවහාරයෙහි පවත්නේ පඤ්චප්පකරණට්ඨකථා යන නමිනි. අභිධර්මපාඨකයන්ට මේ අටුවා මහොපකාරී ය. කථාවත්ථු අටුවා අංශයෙහි ඇතුළත් ප්‍රවෘත්ති හා මතාන්තර බෞද්ධනිකායාන්තර විචාර දැනගැනීමට මහත් රුකුලකි.
කංඛාවිතරණී: පාතිමොක්ඛ අට්ඨකථා
විනයපිටකයේ මාතිකාච හෙවත් ශික්‍ෂාපද පමණක් ඇතුළත් ග්‍රන්ථය ප්‍රාතිමොක්‍ෂයයි. මෙය ඉතා වැදගත් පොතක් වුවත් ත්‍රිපිටක පුස්තකමාලාවට ඇතුළත් ව නැත. බුද්ධඝොෂාචාර්‍ය්‍යයන් විසින් ම ලියන ලදුයි ග්‍රන්ථාවසානයෙහි සඳහන් ව ඇතත් එය ගැන ඇතැම් විචාරකයන් අතර මතභේද තිබේ එහෙත් කංඛාවිතරණී ටීකාව ලියූ බුද්ධනාග තෙරණුවෝ මෙය බුද්ධඝොෂ කෘතියකැයි පිළිගණිති. එය සැලකිය යුතු කරුණකි.
පරමත්ථජොතිකා: ඛුද්දකපාඨට්ඨකථා
කුද්දගොත්ථකයේ පොත් අතුරෙන් පළමුවැන්න ඛුද්දකපාඨයයි. එයට ලියැවුණු අටුවාව පරමත්ථජොතිකා නමින් දැක් වේ. මෙය ද බුද්ධඝොෂාචාර්‍ය්‍යයන්ගේ ම කෘතියකැයි පොතේ අග සඳහන් ව ඇත. කුද්දගොත් සඟියේ අටුවා බුද්ධඝොෂාචාර්‍ය්‍යයන් විසින් නො ලියන ලද්ද ය යනු පාළිසාහිත්‍ය කතුවරයාගේ අදහසයි. අනිකකු විසින් ලියා ග්‍රන්ථගෞරවය සඳහා මේ නම යෙදීම එකල ඇතැමුන්ගේ සිරිතයයි එතුමෝ කියති. මෙය විමසිය යුතු ය.
ධම්මපදට්ඨකථා
සෙසු අටුවාවන්හි මෙන් ධම්මපදට්ඨකථාවට අපර නාමයක් නැතිවීම ද සලකා බැලිය යුත්තකි. මේ වනාහි පෙළෙහි ආ ගාථාවන්ගේ අර්ත්‍ථකථාව දැක්වීම පමණක් නොව එය දෙසීමට හේතු වූ නිදාන කථාව ද විස්තර වශයෙන් දැක්වෙන්නකි. ජාතකට්ඨකථා, ථෙරගාථාට්ඨකථා ආදිය ද මෙබඳු ම ය. මේ අටුවා ගැන නූතනයන් අතර මතභේද ඇතත් මෙය ද බුද්ධඝොෂාචාර්‍ය්‍යයන් වහන්සේගේ කෘතීන් බව ග්‍රන්ථාවසානයෙහි දැක් වේ. ධම්පියා අටුවා ගැටපදය ලියූ පස්වන කසුබ් රජතුමා ධම්මපදට්ඨකථාව බුද්ධඝොෂ කෘතියෙකැයි පිළිගණියි.
පරමත්ථදීපනී: උදානට්ඨකථා
මේ උදානට්ඨකථාව ද බද්රතිත්ථවිහාරවාසී ධම්මපාලාචාර්‍ය්‍යවරයන් විසින් සම්පාදිත අටුවාවලින් එකකි. මේ ධම්මපාලාචාර්‍ය්‍යවරයන් විසින් ම බද්රතිත්ථවිහාරයෙහි වැඩ වෙසෙමින් පෙතවත්ථු-විමානවත්ථු - චරියාපිටක –නෙත්තිප්පකරණට්ඨකථා ආදි අටුවාවන් හා විසුද්ධිමග්ගටීකාව හා මුල් සඟිතුනේ ටීකා ද ලියන ලද බව සැලකිය යුතුයි. ධම්මපාලාචාර්‍ය්‍යවරයන් විසුද්ධිමාර්‍ගයේ ටීකාව ද ලියන ලද බැවින් එතුමා බුද්ධඝොෂ කාලයට පසුව විසිය යුතු වේ. උක්තවහන්සේ ද බුදුගොස් මාහිමියන් මෙන් ම විභූත බහුශ්‍රැත ධර්‍මධරයාන කෙනෙකු බව මේ අටුවාවල විශිෂ්ටත්වය අනුව නිශ්චිත වෙයි.
පරමත්ථදීපනී: ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා
ඉතිවුත්තක අට්ඨකථාව ද ධම්මපාලාචාර්‍ය්‍යවරයන්ගේ කෘතියකි. පරමත්ථජොතිකා නම් සුත්තනිපාතට්ඨකථාව බුද්ධඝොෂාචාර්‍ය්‍යවරයන්ගේ ම කෘතියක් බව ග්‍රන්ථාවසානයෙහි දැක් වේ.
ජාතකට්ඨකථා
මෙය වනාහි අර්ත්‍ථකථා අතුරෙහි ඇති ඉතා විශාල ග්‍රන්ථයයි. අත්ථදස්සී, බුද්ධමිත්ත, බුද්ධදෙව යන තෙරුන් විසින් ආරාධිතව අවිනිශ්චිත කතුවරයකු විසින් ලියන ලද බව පෙනේ. එහෙත් ජාතක අටුවාව බුද්ධඝොෂ මාහිමියන්ගේ ග්‍රන්ථයක් ලෙසත් ප්‍රසිද්ධ ය. ජාතක අටුවා ගැටපදයෙහිදු ඒ බව සඳහන් වෙයි.
සද්ධම්මපජ්ජොතිකා: නිද්දෙසට්ඨකථා
උපසෙන මහාතෙරුන් විසින් දෙව නමැති තෙරනමකගේ ආරාධනයෙන් මෙය ලියන ලද බව දැක් වේ. මෙය මහානිද්දෙසට්ඨකථා – චුල්ලනිද්දෙසට්ඨකථා යි දෙකකට බෙදූ ඇතත් එකම අට්ඨකථාවකි.
සද්ධම්මප්පකාසිනී: පටිසම්භිදාමග්ගට්ඨකථා
අනුරාධපුර මහා විහාරයෙහි උත්තරමන්ත්‍රී නමැත්තකු විසින් කර වූ පිරිවෙන්හි වැඩ වෙසෙමින් මහානාම තෙරුන් විසින් ලියන ලද බව පැහැදිලි වේ. මුගලන් රජුගේ තෙවෙනි වසෙහි මෙය ලියැවුනු බව ද ග්‍රන්ථාවසානයෙහි දක්වා ඇත.
විසුද්ධජනවිලාසිනී: අපදානට්ඨකථාව
කවරෙකුගේ කෘතියක් දැයි මේ තාක් ම අවිනිශ්චිතය.
මධුරත්ථවිලාසිනී: බුද්ධවංසට්ඨකථා
උරගපුරයෙහි ජාත බුද්ධදත්තාචාර්‍ය්‍යයන් විසින් සම්පාදිත ය.
විනයවිනිච්ඡය අභිධම්මාවතාරාදි මහඟු ධර්මග්‍රන්ථ ලියූ බුද්ධදත්තාචාර්‍ය්‍යයෝ බුද්ධඝොෂාචාර්‍ය්‍යවරයන් හා සමකාලීනකැයි සිතිය හැකි ය. ඛුද්දකනිකායට ලියැවුනු අටුවාවන් අතුරෙන් පැරණි ම අටුවාව ද මෙය බව පෙනේ. කුද්දකනිකායට්ඨකථාවන් සඟියේ මුලින් දැක්වෙන පොත් තෙලෙසක් ම නොසලකා තුදුස්වැනි අංකයට වැටෙන බුද්ධවංසයේ අටුවාව පළමුව ලියැවුනේ බුද්ධවංසය බොදුනුවන්ගේ ගෞරවය දිනාගත් ග්‍රන්ථයක් නිසා විය යුතු.
අපේ පරිශ්‍රමය
මෙහි සියලු අට්ඨකථාවන්හි ඒ ඒ ආචාර්ය්‍යවරයන් විසින් පෙළෙහි ආ ප්‍රධාන පද ගෙණ ඒ තාක් ඇදුරු පරපුරෙන් පැවති අයුරින් ම මහා විහාරවාසී තෙරවරුන්ගේ වාචනාමාර්ගය නො වරදවා අදහස් පැහැදිළි කොට ඇත.
මෙසේ අදහස් දක්වා ඇති ප්‍රධාන වචන අකාරාදි පිළිවෙළින් සකස් කොට තැබුව හොත් එය ත්‍රිපිටක ධර්මය හදාරන ශිෂ්‍ය - ශිෂ්‍යක - පයෙර්‍ෂක කාහටත් මහදැඩිය පිණිස පවත්නා බව සැලකූ අප විසින් මෙසේ මේ ත්‍රිපිටක සූචිය සකස් කිරීම ආරම්භ ලදුයේ මින් අට වසකට පමණ පෙරාතුව ය.
අට්ඨකථා සියල්ලෙහි ම ඇති වචන එසේ අකාරාදි පිළිවෙළින් එක් රැස් කිරීමෙහි දී දරන්නට සිදුවන මහත් ආයාසය එහි යෙදුනෝ ම දනිති. එය වඩාත් දැඩි ආයාසකර කර්තව්‍යයක් ලෙස අපට වැටහුනේ අනිකෙකුගේ ද සහායයක් නො මැතිව හුදකලාව ම එහි යෙදීමට සිදු වූ බැවිනැයි සිතමි.
මෙහි ලා අපට විශේෂයෙන් ආධාර වූයේ හෙහෙවිතාරණ අට්ඨකථා පොත් පද්ධතිය ය. එහෙයින් කීර්තිශේෂ භාවොපගත සයිමන් ඇලෙක්සැන්ඩර් හෙහාවිතාරණ මහතාණන්ගේ නාමානුස්මරණය කිරීම අපසතු පරම යුතුකමකි.
කෙසේ හෝ ඒ අපේ දුෂ්කරෝත්සාහයේ ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන් අකාරය අවසන් කොට ඇති අට්ඨකථා සූචියේ ප්‍රථම භාගය මෙසේ අවසන් කරනු හැකි වීම අපට මෙන් ම සමීපගෘහිතාධිපත්‍යයොත්සාහකයන්ට ද ඉමහත් සතුටක් වනු ඇත. මෙහි වචන නවදස් දෙසිය හැටහතරක් පමණ ඇතුළත් වෙයි.
ආ යන්නෙන් පටන් ගැනෙන ත්‍රිපිටක සූචියේ දෙවෙනි කොටසින් ස්වර කොටස අවසන් කිරීම අපේ අභිලාෂයයි. මේ කෝෂ ග්‍රන්ථය සම්පූර්ණ වන්නට නම් ටීකා – අනුටීකා – ප්‍රකරණ ආදියෙහි ද ආ ප්‍රධාන වචන මෙසේ ම අකාරාදි පිළිවෙළින් සකස් කල යුතු ය. ඒ සඳහා කාලයෙත් ආරෝග්‍යයෙත් උද්යොගයේ හා විවේකයේත් ආශීර්වාදය ලැබේවායි පතම්හ.
අපේ කෘතඥතාව
බුද්ධජයන්ති වර්ෂය තුල මෙය පාඨකලෝකයා හමුවෙහි තැබීම අපගේ බලවත් ආශාව විය. මට එබඳු ආශාවක් විශේෂයෙන් ඇති වූයේ මෙහි අත් පිටපත බලා මෙබඳු ග්‍රන්ථයක අවශ්‍යතාව හා මෙයින් සිදුවන මහපදය ඉතා විශාලයයි ප්‍රකාශ කළ ශ්‍රී ලංකා විද්‍යොදය විශ්වවිද්‍යාලයාධිපති පණ්ඩිත වැලිවිටියේ සොරත නායක ස්වාමීන්ද්‍රයන් වහන්සේත් විද්‍යාලංකාර විශ්වවිද්‍යාලයේ භාෂාපීඨාධිපති කොළඹන්නේ පඤ්ඤාකිත්ති මහාස්ථවිරයන් වහන්සේත් දැනට රුසියාවේ ලංකා තානාපති ගුණපාල මලලසේකර මහතාත් මා උත්සාහවත් කළ නිසා ම ය.
එහෙත් අප හමුවෙහි තුබූ ආර්ථික දුර්ලභතාවන්ගෙන් ඒ ආශාව සාර්‍ථක කරනු උගහට විය. මේ අතර අපගේ පැවිදි සොහොයුරු වූ විද්‍යාලංකාර විශ්වවිද්‍යාලයේ බුද්ධධර්ම අංශයේ ප්‍රධාන කථිකාචාර්‍ය්‍ය පණ්ඩිත කොස්ගොඩ ධම්මවංස ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ කාරුණිකානුග්‍රහ හේතුවෙන් මෙය මුද්‍රණය සඳහා විද්‍යාලංකාර විශ්වවිද්‍යාලයෙහි මුද්‍රණාලයට පවරනු හැකි විය.
මෙහි දී අපගේ මුද්‍රණ කටයුතු සඳහා සංස්කෘතික කටයුතු පිළිබඳ අමාත්‍යාංශයෙන් ප්‍රථම වරට රුපියල් පන්සියක පාරිතෝෂික මුදලක් ලැබුණු බව ප්‍රීතියෙන් සඳහන් කරමු.
මේ වැදගත් උසස් අවස්ථාවෙහිදී අප පැවිදි කොට ධර්‍මශාස්ත්‍ර විෂයෙහි හික්මවාලීමෙහි දිරි ගෙණ වෙහෙසුන ස්වකීයස්වී වදාළ අස්මදාචාර්ය්‍යපාදෝත්තම කොස්ගොඩ ගොඩපිටියේ සිරිනිවේසාරාමාධිපති සිරිවිසුද්ධ අරියවංසපාල ගණාචරිය සිරිරතන තිස්සාභිධාන අමරපුර සිරිසද්ධම්මවංස මහානිකායේ අනුනායක මහාස්ථවිර පාදයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී නාමය ද මෙහිලා සිහිපත් කරනු කැමැත්තෙමු.