අත්ථසාලිනි අත්ථයෝජනා - ඤාණකිත්ති හිමි.pdf

අභිධම්ම අට්ථසාලිනී අත්ථ යෝජනා යනු ධම්මසඞ්ගණී ප්‍රකරණයේ අටුවාව වන අට්ඨසාලිනියෙහි පදසම්බන්ධ, විග්‍රහ හා ධාතුප්‍රත්‍ය ආදිය විස්තර කරමින් සම්පාදනය කරන ලද අගනා ටීකා/යෝජනා ග්‍රන්ථයකි. මෙය අභිනවපුර පනසාරාමවාසී ත්‍රිපිටකධර ඤාණකිත්ති මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් සම්පාදනය කරන ලද්දකි.

සියම් දේශයේ චූලාලංකාර මහරජතුමන් විසින් බුද්ධ වර්ෂ 2425 දී බුලත්ගම ධම්මාලංකාර නායක ස්ථවිරයන් වෙත පරිත්‍යාග කරන ලද කම්බෝජ අක්ෂරයෙන් යුත් දුර්ලභ පුස්කොළ පොත් අතරින් මෙම ග්‍රන්ථය ලබාගෙන ඇත. පසුව රන්වැල්ල විහාරවාසී කොඩගොඩ පඤ්ඤාසෙඛර හිමියන් විසින් සංස්කරණය කොට බටුවන්තුඩාවේ දේවරක්ඛිත පණ්ඩිතයන්ගේ අනුමැතිය ඇතිව සිංහල අක්ෂරයෙන් මුද්‍රණය කරවා තිබේ.

මෙම මුද්‍රණය බු.ව. 2433 (ක්‍රි.ව. 1890) දී කතලුවේ ලංකොපකාර මුද්‍රණාලයේදී ඩී. පී. කන්දම්බි මහතාගේ ප්‍රධානත්වයෙන් යුත් ‘අත්ථයෝජනා මුද්‍රාංකණ සමාගම’ මගින් පිටපත් දහසකින් යුතුව මුද්‍රණය කර ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද්දකි.

• චිත්තූප්පාදකණ්ඩවණ්ණනා (පඨමා)
• රූපකණ්ඩ වණ්ණනා (දුතියා)
• නික්ඛෙපකණ්ඩවණ්ණනා (තතියා)
• අට්ඨකථාකණ්ඩ වණ්ණනා (චතුත්ථී)

PREFACE

This work is an Exegesis of the Atthasâlini, the Commentary of the “Dhammasangani” the 1st of the 7 Books of the Abhidhamma. We find from its concluding verses that it was written by an erudite monk of the name of NANAKITTI who lived at the Panasáráma monastary close to Abhinawapura,, and this monastery, tradition asserts, was built by a King of Ceylon. It is not known who this king was, but we safely conjecture that it must have been Sri Parakrama Bâhu of Polonnaruwa who was noted for his successful foreign invasions. The Panasàráma monastery was founded in the Haribunja territory of Lava.

This work we presume, will be of use to the student of the Abhidhamma as its explanation of the difficult phrases and grammatical terms will help him to understand the text easily.

The manuscript of this book with some other rare works was presented in the year of Buddha 2425 by His Supreme Majesty Chûlâlankára the present reigning king of Siam * to Bulatgama Dhammálankära Sthavira to be used in Ceylon. They are in the custody of Edmund Gooneratne Mudaliyar of Galle, and access is allowed to all students to refer to them or take copies of them.

As the manuscripts are in Cambodian characters, and as it is costly to have them copied in Singhalese, it is proposed to have all these copies printed in this manner with the aid of subscriptions. One thousand copies of the present work have been struck off for distribution amongst the subscribers.

As the MSS. have been copied and collated by transcribers who are ignorant of the language, they are not free from clerical and other errors, and we are by no means sure whether this work, with the revision it has undergone is completely correct. We commend it to the learned for further scrutiny.

* We had the honour of accompanying our tutor on a visit to Siam recently, and of having a personal interview with this king. His Majesty with his well known liberality defrayed the expenses of our voyage, and caused special facilities to be afforded us of worshipping the Maniratana and other noted shrines of his kingdom.

K. PANNASEKHARA.
A. B. 16-10-2433

දැන්වීම.

අභිධම්මට්ඨසාලිනීඅත්ථයෝජනාව නම්, භාග්‍යවත් බුදුරජානන්වහන්සේ විසින් වදාළ අභිධර්ම ප්‍රකරණ හතඅතුරෙන් පළමුවෙනි ධම්මසඞ්ගණීප්‍රකරණයට කරණලද අට්ඨසාලිනීනම් අටුවාවේ පදසම්බන්ධ විග්‍රහ ධාතුප්‍රත්‍යාදි විස්තර දක්වා කරණලද මාහැඟි ප්‍රයෝජනවත් පොතකි. මෙය අභිනවපුරයට වයඹපැත්තේ පිහිටි පනසාරාමවැසි සාංස්කෘත ත්‍රිපිටකධර ඤාණකිත්ති ස්ථවිරයන්වහන්සේ කෙනෙක් විසින් කළබවාදිය අන්තිම ගාථාවලින් පෙනේ. මෙය කවර කලක කළාද, මේ අභිනවපුරය කොයි දේශයකට අයිතිද, යනු නොපෙනෙයි. ලංකාභිධාන රජාධිරජකෙනෙක් විසින් කරවනලද ආරාමගණයෙහි වෙසෙමින් කළබවක්ද පෙනේ. ඒත්, කවර ලංකා රජතුමෙක්දැයි නිශ්චයවශයෙන් නොහැඟෙයි. නමුත් අප සිරිලක්දිව පොළොන්නරුපුර වැඩවිසූ පරාක්‍රමබාහු සිංහල මහරජතුමා ලංකාපුරාදී ඇමතිසෙනාධිපතින් යවා රාමඤ්ඤාදී නොයෙක් පරදෙසයන්ද යටපත්කළ කාලේ ඒ ලංකා රජාධිරජතුමන් නමින් සියම් දෙශයට අයිති “හරිභුජ” නම්ලද ලාවාරට කරවනලද පනසාරාම විහාරමන්දිරයෙහි වෙසෙමින් කළ පොතැයි අනුමාන ගෘහියක් තිබේ-එවිට ඒ රජකාලය මහවංසයෙන් පෙනෙන නිසා ඒ කාලේහෝ ඊට ටිකක් මෑතහෝ කාලය සිතියයුතුවේ. ඒවා කෙසේවුවත් අභිධර්ම විස්තර විභාග බොහෝසේ ඉගැණීමට මෙය ඉතාප්‍රයෝජනයි. තවද සියම් මහරජතුමන් එවූ කම්බෝජ අත්ථයෝජනා අතුරෙන් මේ අත්ථයෝජනාවම සිංහල අකුරට ලියන්ට රුපියල් 30 ගණන්ය. ඉතින් දහක් ලියවන්ට ගියොත් පවුන්ඩ් 3000 ක් පමණබව පෙනීගියනිසාත් අච්චුගැසුවොත් එකවරයකින් රුපියල් 1000 කින් හැකිවග හැඟීගියනිසාත් කම්බෝජඅකුරෙන් බොහෝදෙනාට බලන්ට පිටපත් ලියන්ට බැරිනිසාත් මේවර මේපොත 1000 ක් අච්චුගසා බෙදාගන්ට සහ එය සකස්කිරීමටද සම්මත කරගත් ලෙස ආචාර්ය පඤ්ඤාසෙඛරස්ථවිර පාදයන් වහන්සේ ලවා අභිසංස්කරණය කරවාගෙන පොත් දහක් මුද්‍රණයකරණලදි. යලිත් මිලදුන් පිළිවෙලට ලියවීතිබෙන දායකනාමද පාලිදැන්වීම අවසානයෙහි සුවසේ වැටහීමට දැන් ව්‍යවහාර ගාමනාමවලින්ද පෙණවාඇත. එසේ බැඳුනු ඒ ඒ භවතුන්ටමුල සම්මතය ලෙස පොතක්; රුපියල වේ. ඇතැම් කෙනෙක් වචනදුන් තරමිනුත් මිලනොදී නැවතීතිබේ. එයින් කර්මාන්තකාර කුලීහා කන්තෝරු මිලටත් ඉතිරිවෙන පොත් 4 බැගින් මින්මතු රුපියල් 10 කට අප කන්තෝරුවෙන් ලබාගත හැකිවේ.

මේවගට, අත්ථයෝජනා මුද්‍රාංකණ සමාගමේ ලේකම් සහ ලංකොපකාර කන්තෝරුවේ කලමනාකාරතැන්පත් ඩී. පී. කන්දම්බි.

ඩී. පී. කන්දම්බි (D. P. Kandamby), ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1890 ක්වූ අප්‍රේල් මස 1 දිනදිය

ජා නා ප නං.

බුද්ධිඤ්ච දෙවිඤ්ච නරිඤ්ච සෙසෙං නිස්සෙස සත්තේන හි ඉච්ඡනීයං, බුද්ධංච ධම්මං හදයෙ නිධාය ජානාපනං එත්ථ ලිඛියතෙස්මිං.

අභිධම්මට්ඨසාලිනී අත්ථයෝජනාය පන, විභාවනායිදං පඤ්චහ කම්මෙව පඨමං භවෙ. අභිධම්මොති කොනාම අට්ඨසාලිනීනාමකා කාවත්ථයෝජනාතස්සා කෙනායං පහිතාඉති. කෙන මුද්දපිතා එසා විස්සජ්ජෙත්වා කථීයති. (1) තත්ථ කො අභිධම්මො නාම? යොසො මහාපුරිසො පඤ්ඤාවාසො පඨමාභිනීහාරතො පට්ඨාය කප්පසතසහස්සාධිකානි චත්තාරි අසංඛෙය්‍යානි සබ්බ සම්බොධි සම්භාර සම්භරණෙන සබ්බ නරවර සභාධාරවර ජම්බුදීපෙ සකලවංසුත්තරීතරෙ සක්‍යරාජවංසෙ අසෙස භූමිපාල මොලිමණිරංසි රජිත පාදරවින්දොපසොභිතං සුද්ධොදන මහාරාජානං පටිච්චුප්පන්නො දෙවසිරිමහිමවන්ත මීව දෙවසිරිමහිමවන්ත මීව රජ්ජසිරි මනුභවමානොපි චතුරෙ නිමිත්තෙ දිස්වා එකූනතිංසායුකො සමානො තං සබ්බ කාමසිරිං ඛෙලපිණ්ඩමිව පරිවජ්ජෙත්වා අභිනික්ඛම්ම පබ්බජිත්වා යථානුක්කමං බොධිමණ්ඩමාරුය්හ ‘න තාවිමං පල්ලංකං භින්දිස්සාමි යාව මෙ අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තං විමුච්චිස්සතී’ ති, පටික්කංකත්වා පාචීනදිසාභිමුඛො නිසීදිත්වා සුරියෙ අනත්ථමිතෙ යෙව මාරබලං විධමෙත්වා පඨමයාමෙ පුබ්බෙනිවාසඤ්ඤාණං මජ්ඣිමයාමෙ චුතූපපාතඤ්ඤාණං පඡ්චා පච්ඡිමයාමාවසානෙ දසබල චතුවෙසාරජ්ජාදි සබ්බ බුද්ධගුණපතිමණ්ඩිතං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං පටිවිජ්ඣන්තො යෙව ඉමං අභිධම්මනාය මහාසමුද්ද මධිගච්ඡි. එවමධිගතාභිධම්මො චතුත්ථ සත්තාහෙ සයම්භූඤාණාධිගතං අභිධම්මං විචින්තෙත්වා නුක්කමෙන පවත්තවරධම්මචක්කො. එකංසමයං භගවා දෙවෙසු තාවතිංසෙසු පාරිච්ඡත්තකමූලෙ පණ්ඩුකම්බලසිලායං නිසින්නො මාතුදෙව රාජප්පමුඛානං දෙවානං අභිධම්මකථං කථෙසි. කුසලා ධම්මාතිආදිනා වුත්ත නයවසෙන සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස සමාචික්ඛි. එවං තෙන භගවතා ජානතා පස්සතා අරහතා සම්මාසම්බුද්ධෙන දෙසිතො (සුත්තාභිධම්මවිනය සංඛාතෙසු තීසු පිටකෙසු) එකපිටකපරියාපන්නො පරමත්ථ පරියත්තී පාවචනධම්මො අභිධම්මො නාම හොති. සො පකාරෙණ පරිච්ඡෙදතො සත්තවිධො ධම්මසඞ්ගණී-විභංග-ධාතුකථා-පුග්ගලපඤ්ඤත්ති-කථාවත්ථු-යමක-පට්ඨානං වසෙන. තෙසු සත්තප්පකරණෙසු ධම්මසඞ්ගණීප්පකරණ මෙව ඉධ අධිප්පෙතං. තඤ්හි චතුබ්බිභත්තං චිත්තුප්පාදකණ්ඩ රූපකණ්ඩ නික්ඛෙපකණ්ඩ අට්ඨකථාකණ්ඩානං වසෙන. චිත්තුප්පාදකණ්ඩම්පි දුවිධං මාතිකා පදභාජනීයවසෙන. තත්‍ර මාතිකා ආදි. සා මාතිකා ඉධ පරතො නාමපණ්ණානන්තරං ආවි භවිස්සති. පරියාපුණිතු කාමාදිනමත්ථායාති.

(2) කා අට්ඨසාලිනී නාම? යා පන ගම්භීරනයවිචිත්තස්ස තස්ස අභිධම්මස්ස ආදිතොව මහාකස්සපත්ථෙරාදීහි වසීහි අට්ඨකථාභාවෙනෙව සංගීතානුසංගීතා ධම්මරුචිතො මහාමහින්දත්ථෙරෙන සීහළදීපමාගතා පච්ඡා සීහළදීපවාසීනමත්ථාය දීපභාසාය අභිසංඛතා කාලන්තරෙන අභයගිරි ආදි නිකායන්තරලද්ධීහි මිස්සිතා ආකුලා තතො තං සීහළභාස මපනෙත්වා අනුරාධපුර මහා විහාරවාසීනං අනාකුලං විනිච්ඡයංදීපයතා අට්ඨකථාචරියෙනි විස්සුතෙන බුද්ධඝොස මහාථෙරවරෙන කතා අත්ථවණ්ණනා අනාකුලානමත්ථානං සම්භවතො අයං අට්ඨසාලිනී නාම හොති විසෙසතො ධම්මසඞ්ගණී පකරණස්ස පදානුක්කමතො කතත්ථප්පකාසනීති වෙදිතබ්බා තස්සාපි අට්ඨසාලිනියා වීසති මූලගාථාවයො ඉධ ධම්මසඞ්ගණික මාතිකානන්තරං යොජිතා සොතුනමත්ථාය.

(3) කා තස්සා අත්ථයෝජනා. යාඛොපනායං අට්ඨසාලිනියා ආදිතොපට්ඨාය සම්බන්ධ පදයොජනා ගණ්ඨිපදබ්‍යාකරණ සමාස විග්ගහාදි පරිදීපනතො මූලටීකා අනුටීකාදිතොපි විත්ථාරෙත්වා ඉමාය භාසායෙ දිස්සමාන නාමෙන ථෙරවරෙන කතා. අයමත්ථයෝජනා නාමහොති. කිඤ්චාපි තස්සා රචිත කාලාදීනි නාපඤ්ඤායන්ති. තථාපායංඅභිධම්මං සික්ඛන්තානං අට්ඨසාලිනියා අනෙකවිත්ථාර පදත්ථවිජානනාය අතුලා මහෝපකාරිකාහොති පසත්ථා. තස්සාආදීමිහි (1) වන්දනාදි සන්දස්සන ගාථාත්තයං. (2) තතො යාව දසම බ්භන්තරා අට්ඨසාලිනී වීසති මූල ගාත්ථයෝජනා. (3) තතො යාව චතුරාසීතුත්තර සතඛන පිඨා නිදාන මාතිකාත්ථයෝජනාදීහි සත්තතිංසත්ථ යෝජන පරිච්ඡේදෙහි යුත්තා චිත්තුප්පාද කණ්ඩත්ථ යෝජනා. (4) තතො යාව එකුනවීසුත්තර වීසතඛණ්ඩපිටා රූප කණ්ඩත්ථ යෝජනා. (5) තතො යාව සට්ඨන්තර වීසතඛක පිටා නික්ඛෙප කණ්ඩත්ථ යෝජනා. (6) තතො යාව එකුනසත්තතු ත්තර වීසතඛික පිටා අට්ඨකථා කණ්ඩත්ථ යෝජනා. (7) තතො යාව එකසත්තතුත්තර වීසතඛණ්ඩපිටෙ අතිරෙකෙක පත්තිකා අට්ඨසාලිනෙනාසාන ගාත්ථයෝජනා. (8) තතො යාව චතුසත්තතු ත්තර වීසන්ඛික පිටෙ අඤ්ජිපනන්ථවිභාගා පරම විසුද්ධාදි පාඨත්ථ යෝජනා. (9) තතොපට්ඨාය අත්ථ යෝජනා කත්තුභූතස්ස ආරාම නාමාදි සන්දීපන දස ගාථාවොචෙව පාඨොච. එවමෙත්ථ සංඛෙපතො විභාගො දට්ඨබ්බො.

(4) කෙනායං පහිතා. යොඛොපන වරපරමෙසුමහාමකූට සම්මතිදෙවවංස මහාරාජාධිරාජවංසො රසො පුඤ්ඤද්ධිබලසම්පත්තීහි අනුක්කමෙන වද්ධිත්වා ස්‍යාමොකරථෙ පරම රාජාභිසෙකෙනාභිසිතෙනා ඛධිකොකසංඛාතාය සිරිරතන කොසිඤ්ඤදෙව මහානගරරජ්ජධානි යං සබ්බරජ්ජධගසමුප්පනනාය පුච්ඡෙදනීයා ධම්මෙන සමෙන රජ්ජ මනුසාසනෙතා විහරති නාමෙන චූලාලංකාර පරමින්දු මහාරාජාධිරාජා සදෙසපරදෙසෙසුපි බුද්ධසාසනුප්පත්ථිම්භං කුරුමානො අනෙක රාජිද්ධීනි සම්පන්නො හොති. අධුනායෙව අම්හාකාපි උපජ්ඣායප්පමුඛානං ස්‍යාමාරාජධානිං සම්පත්තානං ගමනාගමනාය චෙව තත්ථ වසන්තානම්පි යථාකප්පියං යථාධම්මං. ධම්මාභිසෙකී මණිරතන මහාධාතු චෙතිය වන්දනාදිකං සබ්බ සංගහ පග්ගහං කාරාපෙසි. කොලම්බපුරෙ වෙතරහි විජ්ජොදය පරිවෙණාධිපතිස්ස සිරිසුමංගලාභිධාන නායක මහාථෙරස්ස ඉස්සරියං භූතස්සච කප්පියපරික්ඛාර පෙසනෙනා චෙව තත්ථ සික්ඛන්තානම්පි ලංකිකානමත්ථාය යථාධම්මිකූපත්ථම්භන නියොගංකත්වා අතිරෙක පවරූපිය කහාපණ සහස්සානි ගුණරතන සිහළාමච්චස්ස නිහාරෙන විජ්ජොදය පරිවෙණාරම්භකමනති දායකානං පෙසෙසි. එවං යථා කාලං යථාකාරණං සල්ලක්ඛයතා තෙනෙව මහාරාජාධිරඤ්ඤා අත්තනොරථෙ චුද්දසමෙ සම්පුල්ලෙකඛිතෙ, එවීසුත්තර චතුසතාධික ද්විසහස්ස බුද්ධසාසනායුමිහි පච්චක්ඛතමෙ වස්සෙ අයමට්ඨසාලිනී අත්ථයෝජනා අම්හාකං ලබ්ධිකානමස්ථාය පහිතා. අපිච න එතපරමායෙව, ඉම්මාදිනං ඉතරානම්පි කතිපයානං අත්ථයෝජනා පොත්ථක කලාපානං පරිපුණ්ණා ද්වි සම්පුණ්ණායො සරාජපුතස්ස හත්තෙදත්වා පීතුරාජකාලතොපට්ඨාය කුළුපගභූතස්ස ගාළුනිරූපවාසනෙන පරමානන්දවිහාරාධිපතිනො ධම්මාලංකාර සිරිසුමනතිස්සාභිධාන මහාථෙරස්ස ගණාචරියස්ස නෙකසාසනොපත්ථම්භිතාවිධාධාරභූතස්සචෙව, ගාළුපුරෙ යථාවුත්තස්සෙව ගුණරතනසීහළඅමච්චස්සච භාරානංඛුපගං පහිතාති.

(5) කෙන මුද්දපිතා. යස්ස සම්මනතණං පටිච්ච යො අනුජානාන තත්කාරණ කාරාපන කප්පියකාරක රුපියමූල දායක මහතින්දාදීනං සුජනානං සමාගමො අහොසි. තෙන අත්ථයෝජනා මුද්දපනකම්ම සභාගතෙන මුද්දපිතා. තෙසං සදෙස පරදෙසවාසීනං නාමානිපි යථා මූල සම්මතං ඉමස්ස විඤ්ඤාපනස්ස ඔසානෙ පක්ඛිත්තානි හොන්ති. එතතාවතා ආරද්ධ පවානුයොගා සංඛෙපතො විස්සජ්ජිතා. යව පනෙත්ථ හොනන්තා පමාදං පස්සනති සබ්බෙ සගන්තු උජ්ඣකන්ත්වා අත්තත්ථ පරත්ථ හිතාය පටිපජ්ජන්තුති.

දැන්වීම. (THE ATTHA YOJANA PRINTING SOCIETY)

සියම්මහරජතුමන් එවාතිබෙන ඉතිරි කම්බෝජඅත්ථයෝජනා පොත්පත්වහන්සේලාත් මෙම බෞද්ධ ලංකොපකාර කන්තෝරුවේ අච්චුගැසීමට සම්මතකරගත් බවද, ඊට බැඳෙන සියල්ලන් “අත්ථයෝජනාමුද්‍රාංකණසමාගම” යන නමින් මින්මතුත් පවත්වනබවද, දායකමිළ ලැබී කඩදාසිආදිය ලත් කඩිනමින් මුද්‍රණය පටන්ගන්නා වගද දතයුතු.

තවද සියළු ශාස්ත්‍රාගම් පිළිබඳ පොත්පත් පතලකිරීම් සෑම ආගම්වලම සුධීන්විසින් කළයුතු වැඩක් වග වැඩි නොලියාව යුරෝපයේ පාලිපොත් මුද්‍රාංකණසමාගමෙන් පෙනේ. මේ මුද්‍රණයටත් මහත් මුදලක් ඕනෑ වේ. ආණ්ඩුවක ආධාර නැතුව මහත් වියදම්වැඩ දුෂ්කරමයි. නමුත් පෙරමෙන් නිරායාසයෙන් කරවාදෙන බෞද්ධරජ මහඇමති ආදීන් ලකතුල නැති මේකාලේ තමමුන්ගේ මහෝත්සාහවලින්වත් මෙබඳු නිරවද්‍ය වැඩ කරගතයුතුබවද ලියවීමට යන වියදම් මාන්සිවලට වඩා මෙය අනන්ත ජනයාට ප්‍රයෝජන බවද ඒත්තුගෙන මීටත් ශ්‍රමණයන්වහන්සේලා ප්‍රධාන සැදැහැවත් භවත්හු සතුටින්බැඳී මෙරට අභාවයට වාගේ ගොස් තිබෙන පාලිඅත්ථයෝජනාත් පතලකරගැණීමට ආධාරකෙරෙත්වා.

යලිත් පරමගම්භීර අභිධර්මය පිළිබඳ මෙරට අභාවිතා පොත්පත් විශේෂයෙන් සුබකරවා අච්චුගැසීමට ඇති දුෂ්කරණය එබඳු පණ්ඩිතයන්ටම ගෝචරවේ. මේ පොත් බලන සියල්ලෝ මෙහි විද්‍යාමාන සදොස්තැන් කරුණාවෙන් අපවෙත දන්වා එවත්වැ.

නැවතද මෙය අච්චුගැසීමේ බලය අපටම බව දතයුතු.

D. P. Kandamby, SECRETARY OF A. P. S.