පපණ්‍චසූදනී මජ්ඣිමනිකාය අට්ටකථා පාලි - අළුවිහාර.pdf

මෙම ග්‍රන්ථය භදන්ත බුද්ධඝෝෂ මහාථෙරයන් විසින් විරචිත මජ්ඣිම නිකායේ අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනී නම් පාලි අට්ඨකථාවේ දෙවන භාගය හෙවත් මජ්ඣිමොපරිපණ්ණාසය (Aluvihara Edition) වේ. ලංකාණ්ඩුවේ හිටපු ආණ්ඩුකාරවරයෙකු වූ ශ්‍රීමත් රොබට් චාමර්ස් (Lord Robert Chalmers) මැතිතුමාගේ ආරාධනයෙන් හා අනුග්‍රහයෙන්, පෑලියගොඩ විද්‍යාලංකාර පරිවෙණාධිපති ධම්මකිත්ති සිරි ධම්මානන්ද පධාන නායක ස්වාමීන්ද්‍රයන් වහන්සේ විසින් සංස්කරණය කොට ශෝධනය කරවා ඇත.

බුරුම, සියම් හා ලක්දිව පුස්කොළ පිටපත් ආශ්‍රයෙන් පාලි ව්‍යාකරණානුකූලව ඉතා සූක්ෂ්ම ලෙස ශෝධනය කරන ලද මෙම කෘතිය, ලංකා රාජකීය ආසියාතික සමිතිය වෙනුවෙන් කොළඹ විද්‍යාසාගර මුද්‍රණාලයේ ඇන්. ජේ. කුරේ මහතා විසින් බු.ව. 2469 (ක්‍රි.ව. 1926) දී මුද්‍රණය කරවා ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද්දකි.

මෙහි මජ්ඣිම නිකායේ මජ්ඣිම පණ්ණාසකයට සහ උපරි පණ්ණාසකයට අයත් සූත්‍ර දේශනා රැසක අටුවා පාඨ හා අර්ථ විවරණ අන්තර්ගත වේ.

විඤ්ඤාපනං

මූලභාසාය මාගධිකාය සද්ධම්මො.

සිරිසන්තුට්ඨගතථාගතෙන විජිතවිජයෙනෙසියසත්තමෙන සබ්බසත්තුත්තමෙනා’ම්හාකං සත්ථා අතීතමද්ධානං සවාසනාසෙසකිලෙසපරිසුද්ධානං දීපංකරාදිබුද්ධානං චරණරජොනිරම්මලෙසසුලෙසු කතොලාරිනීහාරෙන කරුණොපායකොසල්ලපරිග්ගහිතදානාදිපාරමීගුණසම්භාරපූරණෙන ජම්බුදීපෙ ජනමනනයනසුන්දරාය නජ්ජා නෙරඤ්ජරාය තීරෙ බොධිමූලෙ භුවනමණ්ඩලෙ සන්නිසින්නෙන සචම්මුබලං නිබ්බලං නමුචිබලං විධමිත්වා අභිඤ්ඤෙය්‍යං අභිඤ්ඤාය පහාතබ්බං පහාය සච්ඡිකාතබ්බං සච්ඡිකත්වා භාවෙතබ්බං භාවෙත්වා බුද්ධත්තං පත්තෙන තෙන අභිගතො මූලභාසාය මාගධිකාය දෙසිතො පඤ්ඤත්තො “අභිගතො ඛො මය්හං ධම්මො ගම්භීරො දුද්දසො දුරනුබොධො සන්තො පණීතො අතක්කාවචරො නිපුණො පණ්ඩිතවෙදනීයො”ති වුත්තො සීලසමාධි පඤ්ඤාහි සමලඞ්කතො “යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජමානෙ චතූසු අපායෙසු සංසාරදුක්ඛෙ වා අපතමානෙ කත්වා ධාරෙතී”ති ධම්මොති නිබ්බචනෙන අනිප්පරියායතො ච අරියමග්ගො නිබ්බානඤ්ච පරියායතො ච අරියඵලං පරියත්තිධම්මො වාති චතුමග්ගඵලනිබ්බානවසේන නවවිධො පරියත්තියා සහ දසවිධො වා ධම්මො ස්වාක්ඛාතධම්මො නාම. සො ච ඛො පන සමලෙහි විනීතාසුරධම්මෙහි රතනන්ධකාරතිමිරෙ විය ච ලොකෙ විමලෙන අනුබුද්ධත්තා පුණ්ණාය චාතුමාසිනියා පුණ්ණරසියං රජනියං නිම්මලො පුණ්ණචන්දො විය අහොසි, සදෙවකස්ස ලොකස්ස හිතසුඛාවහො ච.

පරියත්තිධම්මො.

ස්වාක්ඛාතො පනායං ධම්මො තිවිධො හොති පරියත්තිපටිපත්ති පටිවෙධවසෙන. තත්ථ පඤ්චසතිකාදිසඞ්ගීතිත්තයසමාරූළ්හං රසවසෙන එකවිධං, ධම්මවිනයවසෙන දුවිධං, පඨමමජ්ඣිමපච්ඡිමවසෙන පිටකවසෙන ච තිවිධං, නිකායවසෙන පඤ්චවිධං, අඞ්ගවසෙන නවවිධං, ධම්මක්ඛන්ධවසෙන චතුරාසීතිසහස්සවිධං, සබ්බම්පි බුද්ධවචනං “අත්ථකාමෙන පරියාපුණිතබ්බතො දිට්ඨධම්මිකාදිපුරිසත්ථපරියෙසනභාවතො ච පරියත්තිධම්මො”ති වුච්චති. උභයානි පාතිමොක්ඛානි ද්වෙ විභඞ්ගානි ද්වාවීසතිඛන්ධකා සොළසපරිවාරාති ඉදං විනයපිටකං. දීඝනිකායො මජ්ඣිමනිකායො සංයුත්තනිකායො අඞ්ගුත්තරනිකායො ඛුද්දකපාඨධම්මපදඋදානඉතිවුත්තකසුත්තනිපාතවිමානවත්ථුපෙතවත්ථුථෙරගාථා ථෙරීගාථාජාතකනිද්දෙසපටිසම්භිදාඅපදානබුද්ධවංසචරියාපිටකවසෙන පණ්ණරසභෙදො ඛුද්දකනිකායොති ඉදං සුත්තන්තපිටකං. ධම්මසඞ්ගණී විභඞ්ගො ධාතුකථා පුග්ගලපඤ්ඤත්ති කථාවත්ථු යමකං පට්ඨානන්ති ඉදං අභිධම්මපිටකන්ති යථාපච්චයං තං තත්ථ තත්ථ දෙසිතත්තා පඤ්ඤත්තත්තා ච විප්පකිණ්ණානං ධම්මවිනයානං සඞ්ගහෙත්වා ගායන්තා කථෙන්තා පවත්තාසු තීසුපි සඞ්ගීතීසු පිටකවසෙන සඞ්ගීතො.

මජ්ඣිමනිකායො.

පරියත්තිධම්මසඞ්ඛාතෙසු තෙසු බුද්ධවචනෙසු පඨමමහාසඞ්ගීති කාලෙ අනුබුද්ධෙහි මහාකස්සපාදීහි ධම්මසඞ්ගාහකත්ථෙරවරෙහි සඞ්ගායිත්වා ‘ඉමං තුම්හෙ පරිහරථා’ති ධම්මසෙනාපතිසාරීපුත්තත්ථෙරස්ස නිස්සිතකෙ පටිච්ඡාපිතො පණ්ණාසතො මූලපණ්ණාසා මජ්ඣිමපණ්ණාසා උපරිපණ්ණාසාති පණ්ණාසත්තයසඞ්ගහො වග්ගතො මූලපරියායවග්ගාදි පණ්ණරසවග්ගසමුල්ලසිතො සුත්තතො මූලපරියායසුත්තාදිකෙහි ඉන්ද්‍රියභාවනාසුත්තපරියොසානෙහි දියඩ්ඪසතෙහි ද්වීහි ච සුත්තන්තෙහි උපලක්ඛිතො අසීතිභාණවාරප්පමාණො සොචායං පාළිධම්මො මජ්ඣිමප්පමාණානං සුත්තානං සමුදාගතො නිවාසතො ච මජ්ඣිමනිකායොති වුච්චතෙ. පරමත්ථතො සුත්තාදීනි උපාදාය පඤ්ඤත්තත්තා ආගමො. යථෙව හි අත්ථබ්‍යඤ්ජනසමුදායෙ සුත්තන්ති වොහාරො එවං සුත්තානං සමුදායෙ ආගමොති වොහාරො. ‘ආගමිස්සන්ති එත්ථ එතෙන එතස්මා වා අනාගතප්පරොපදෙසායො’ති ආගමොත්‍යෙත්ථ විග්ගහො. තෙන ආගමසද්දෙන සහ මජ්ඣිමසද්දස්ස සමාසෙන මජ්ඣිමාගමොති ච-’සබ්බභෙදං ගායනං කථනං සඞ්ගීතී’ති නිබ්බචනවතො සඞ්ගීතිසද්දෙන සහ සමාසෙන මජ්ඣිමසඞ්ගීතිති ච නානාභිධානෙහි චාභිහිතො ‘සබ්බධම්මමූලපරියායං වො භික්ඛවෙ දෙසිස්සාමී’ති ආරබ්භත්තා ආදිකල්‍යාණො, ‘මජ්ඣිමං සුත්තං ගෙය්‍යං වෙය්‍යාකරණං ගාථා උදානං ඉතිවුත්තකං ජාතකං අබ්භුතධම්මං වෙදල්ලන්ති වචනතො මජ්ඣෙකල්‍යාණො, ‘සන්නිධානෙ අරියො සාවිතී’ති වචනතො පරියොසානකල්‍යාණොති තිවිධකල්‍යාණො ‘මහාවිපස්සනානාමො’යන්ති වුත්තත්තා පඤ්ඤායං මජ්ඣිමනිකායො බුද්ධානුබුද්ධසංවණ්ණිතො පරවාදමථනො මූලභාසාරසිකානං බුද්ධිරසඤ්ඤුපසඤ්ඤුං චාවහොසි.

මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථා.

සම්මාසම්බුද්ධපභවස්ස හි යථොදිතස්ස මජ්ඣිමාගමවරස්ස “අත්ථො කථියති එතායාති අට්ඨකථා”ති වතබ්බෙ තකාරථකාරානං ටකාරඨකාරකරණෙන අට්ඨකථාති වුච්චමානා සංවණ්ණනාපි සම්බුද්ධපභවා එව. ධම්මො විනයො ච පාළිතො අත්ථතො ච බුද්ධෙන භගවතා වුත්තො. නහි භගවතා අබ්‍යාකතං නාම තන්තිපදං අත්ථි. සබ්බෙසංයෙව අත්ථො කථිතො භගවතා, තස්මා සම්මාසම්බුද්ධෙනෙව තිණ්ණං පිටකානං අත්ථවණ්ණනාක්කමො’පි භාසිතොති දට්ඨබ්බං. තත්ථ තත්ථ භගවතා පවත්තිතා පකිණ්ණකදෙසනායෙව හි අට්ඨකථා. යථෙව හි බුද්ධෙන භගවතා දෙසිතො තථෙව එකපදම්පි එකක්ඛරම්පි අවිනාසෙත්වා අධිප්පායඤ්ච අවිකොපෙත්වා ඤාතො විදිතො අග්ගසාවකෙහි මහාපඤ්ඤෙහි; තථාරූපෙහි විදිතසකලට්ඨකථාධම්මවිනයෙහි යෙ පන ධම්මසඞ්ගාහකත්ථෙරෙහි පඨමං තීණිපි පිටකානි සඞ්ගායිත්වා තස්ස අත්ථවණ්ණනාරූපෙනෙව වාචනාමග්ගමාරොපිතො තීසු සඞ්ගීතීස්වාරූළ්හො, සො එව බුද්ධවචනස්ස අත්ථසංවණ්ණනාභූතො සොයෙව ච කථාමග්ගො දීපප්පභූතා මහාමහින්දත්ථෙරෙන සීහළදීපමාගතො පච්ඡා තම්බපණ්ණියෙහි මහාථෙරවරෙහි නිකායන්තරලද්ධීහි සඞ්කරපරිහාරත්ථං සීහළභාසාය ඨපිතො, තෙන වුත්තං බුද්ධඝොසෙන මහාථෙරෙන,

“සීහළදීපං පන ආභතා’ථ වසිනා මහාමහින්දෙන ඨපිතා සීහළභාසාය දීපවාසීනමත්ථායා’ති

මහාමහින්දෙන වසිනා සීහළදීපං පනාභතා, අථාපරභාගෙ (සඞ්කරපරිහාරත්ථං) දීපවාසීනමත්ථාය සීහළභාසාය ඨපිතා’ත්‍යෙත්ථත්‍ථො විඤ්ඤුනා දට්ඨබ්බො. මහාවංසෙ පනෙත්ථෙවං වුත්තං-

“සීහළට්ඨකථා සුද්ධා මහින්දෙන මතිමතා සඞ්ගීතිත්තයමාරූළ්හං සම්මාසම්බුද්ධදෙසිතං සාරිපුත්තාදීගීතඤ්ච කථාමග්ගං සමෙක්ඛිය කතා සීහළභාසාය සීහළෙසු පවත්තතී”ති.

ටීකාචරියසාරිපුත්තමහාසාමිනා විත්ථාරිතනයො’යෙව එත්ථ නිදස්සිතො’ති-මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථා’පි යථාවුත්තාසු අට්ඨකථාසු අඤ්ඤතරාවෙව.

පපඤ්චසූදනී.

අට්ඨකථාචරියෙන තිපිටකපරියත්තිප්පභෙදෙ සංඝෙ සාසනෙ අප්පතිහතඤාණප්පභාවෙන මහාවිහාරවාසීනං වංසාලංකාරභූතෙන බුද්ධඝොසෙන මහාථෙරෙන පන භදන්තස්ස බුද්ධමිත්තනාමස්ස සුමතිනො ථෙරපාදස්ස ආයාචනාය යථාවුත්තාය සීහළමජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය සීහළභාසමපනෙත්වා තන්තිභාසමාරොපෙන්තෙන ච මහාවිහාරාධිවාසීනං සමයමවිලොමෙන්තෙන පපඤ්චසූදනී පනෙසා රචිතා. භාණවාරතො පනෙසා සත්තාධිකසතප්පමාණා’ති ච-යස්මා හි භාණවාරෙහි එකුනසත්තතිමත්තා විසුද්ධිමග්ගො’පි දීඝාගමාදීනං අත්ථප්පකාසනත්ථායෙව කතො, තස්මා විසුද්ධිමග්ගෙන සද්ධිං ඡසට්ඨාධිකසතප්පමාණා භාණවාරාති ච නිගමනෙ නිගදිතං. සා ඛො පනෙසා- පපඤ්චසූදනී දීපෙ දීපන්තරෙසු ච විත්ථාරත්ථප්පකාසනං කරොන්තී අට්ඨාසි. සුවිසුද්ධතා කිර තස්සා කාලන්තරෙන අසුද්ධත්තාපගමනාදිප්පවත්තිතො පඨමභාගවිඤ්ඤාපනියංයෙව පල්ලත්ථිතා.

සොධනාරම්භො.

ලෙඛකප්පමාදාදිදොසෙහි පච්ඡිමෙහි යුත්තා පවත්තමානා සමානා- පපඤ්චසූදනී පරිසොධයිත්වා මුද්දාපයිතබ්බා’ති ච කෙන සොධාපෙතබ්බා’ති ච මඤ්ඤමානෙන පාළිභාසාකොවිදෙන සුචින්තයන්තො විත්ථාරෙන සිරිමතා’තිගරුනා සර්, රොබට්, චාමර්ස්, නාමෙන අතීතලද්ධිස්සරෙන පණ්ඩිතවරසෙඛරෙනෙව විජ්ජාලංකාරමහාපරිවෙණාධිපතිං තිපිටකවාචිස්සරාචරියොපජ්ඣායභූතං ලඞ්කායං පච්ඡිමදිසානුදිසාසුප්පධානසඞ්ඝනායකධුරන්ධරං ධම්මකිත්තිසිරිධම්මානන්දාභිධානං අම්හාකමාචරියවරං මහාසාමිපාදං සොධනෙ’ති යුත්තකමෙතන්ති ඤත්වා අත්තනො ලද්ධිස්සරසමයෙ සමාරාධිතො අහොසි සගාරවං.

පඨමභාගපරිසොධනං.

සමාරාධිතො පනෙවං මහාසාමිපාදො සාසනිකකිච්චවසෙන බහුකිච්චො’පි බහුකරණීයො’පි තදත්ථමුස්සුක්කමාපන්නො පච්ඡිමානං නානාවිධානං දුප්පාඨාදිදොසානං නිරාකරණෙන මූලපණ්ණාසාවණ්ණනාය පරිසොධනමකාසි යථාධම්මං යථාමාගධනිරුත්ති.

මූලභාසාමාගධි-දෙසියාමාගධි-පාළිව්‍යාකරණං-ජම්බුදීපෙ සඞ්ගීතියො-ලඞ්කායං සඞ්ගීතියො-පාඨන්තරප්පවත්ති-මාගධඑකට්ඨාකරණං-පපඤ්චසූදනීපරිසොධනන්ති ඉමාහි මාතිකාහි සුපධාරිතමුපධාරෙත්වා සුවිනිච්ඡිතා විනිච්ඡයා විඤ්ඤාපනියං ච ලිඛිතා.

මුද්දාපිතො ච පන සො පපඤ්චසූදනියා පඨමභාගො චාවහොසි විඤ්ඤූනං මනසො පීතිප්පමොජ්ජවඩ්ඪනො ච. තස්ස ච ඛො පන උපනතාය සොධනසමයෙ අම්හාකම්පි උපට්ඨහන්තතා විඤ්ඤාපනියං පකාසිතා “එත්ථන්තරෙ ඉමස්මිං විජ්ජාලයෙ උපපධානාචරියො අම්හාකමන්තෙවාසී සිරිධම්මානන්දාභිධානො නායකත්ථෙරො ච තදත්ථමුප්පන්නො අහොසී”ති-දුතියභාගස්ස පන සොධනෙ අනාරද්ධෙ’යෙව සො’ම්හාකමාචරියමහාසාමිපාදො සුධීරමුඛපඞ්කජනිකරං මිලාපයන්තො අත්ථං දිවසකරො විය සග්ගලොකපරායනො අහොසි සඞ්ඛාරානං ඛණභඞ්ගුරතං ආවිකරොන්තො.

දුතියභාගපරිසොධනං.

දුතියභාගසංසොධනත්ථං පන මයමජ්ඣිට්ඨා තත්ථ යුත්තප්පයුත්තා අහුම්හ. මහාසාමිනො’ම්හාකං සග්ගපරායනතො පරිවෙණාධිපතිතාදී තංධුරප්පත්තියා ච ඉතො’ඤ්ඤෙසං ධම්මසජ්ඣායනානම්පි අච්චායිකානං සද්ධින්ධුරානඤ්ච අඤ්ඤෙසං නානාවිධානං සොගතසාසනිකකිච්චානං පත්තියා ච බහුකිච්චා බහුකරණීයා දුල්ලභාවසරා’පි සමානා සාසනිකකිච්චවසෙනෙව උස්සොළ්හිතා සොධනප්පසුතා අහුවිම්හ.

සංසොධනෙ පනෙ’තස්මිං මූලභාගසංසොධනත්ථං සංවිහිතානි පොත්ථකානී’පි අපරානි මරම්මක්ඛරමුද්දිතපපඤ්චසූදනියා දුතියභාගො ච ස්‍යාමදෙසියෙහි ගුණීහි සරාජකෙහි සුට්ඨු ඉමස්ස විජ්ජාඨානස්ස උපහාරීකතා ස්‍යාමක්ඛරමුද්දිතපපඤ්චසූදනී චාති ද්වෙ පොත්ථකානාම’පි සම්මුපකාරානි අහෙසුං.

එත්ථ ච පන ලෙඛකපමාදතො ඨිතෙහි චිරකාලප්පවත්තිකෙහි විවිධදොසෙහි මජ්ඣිමපණ්ණාසා උපරිපණ්ණාසා ච සංකිණ්ණතරා අහෙසුං සංකිලිට්ඨතරා ච. යත්ථ කත්ථචි ගාථාබන්ධනානී’පි පාඨවසෙන ඨිතානි. තෙ පන දොසෙ මයං කදාචි අපරාහි අට්ඨකථාහි ටීකාය ච සංසන්දෙන්තා පුරාලිඛිතගන්ථගරුකා යථාධම්මං යථානිරුත්ති යථාචරියොපදෙසං මහතා පරිස්සමෙන විවජ්ජයිම්හ. විසදිසා පාඨා අධොලිපියො ච අකරිම්හ. නානාපාඨසඞ්ගහො ච පොත්ථකපරියොසානෙ චිනා යොජයිම්හා’ති.

විඤ්ඤාපිතමිදං සම්මාසම්බුද්ධපරිනිබ්බානතො චතුසතාධිකානං ද්වින්නං වස්සසහස්සානමුපරි එකුනසත්තතිමෙ සංවච්ඡරෙ යුරොපියවොහාරතො නවසතාධිකස්ස වස්සසහස්සස්සුපරි ඡබ්බීසතිමෙ සංවච්ඡරෙ ඔක්තොබර් මාසස්ස පඤ්චවීසතිමෙ චන්දවාරෙ තුලාරවිමාසස්ස නවමංසෙ අස්සයුජමාසස්ස කාළපක්ඛපඤ්චමියං සම්පත්තෙ ලඞ්කාදීපෙ කොළම්බනගරෙ ධම්මප්පාසාදවිහාරමජ්ඣාවසතා විජ්ජාලංකාරමහාවිජ්ජාලයාධිපතිනා සෙඞ්ඛණ්ඩසෙලසිරිවඩ්ඪනමහානගරවරෙ උපොසථපුප්ඵාරාමමහාවිහාරියමහාසඞ්ඝසභායං තිපිටකවාචිස්සරාචරියඋපජ්ඣායධුරන්ධරෙන රත්නමලානෙ ගාමෙ පුරාණවිහාරායතනිකෙන ධම්මකිත්තිසිරිධම්මානන්දාභිධානෙන පච්ඡිමදිසායං පච්ඡිමානුදිසායං ච පධානසඞ්ඝනායකත්ථෙරෙන මයා දුතියභාගපරිසොධකෙනා’ති.

Dhammakitti Siri Dhammananda.

Dhammakitti Siri Dhammananda.