අභිධම්මත්ථ විකාසිනී - අභිධම්මාවතාර ටීකා.pdf

අභිධම්මත්ථවිකාසිනී යනු බුද්ධදත්ත හිමියන් විසින් රචිත මූලික අභිධර්ම ග්‍රන්ථයක් වන අභිධම්මාවතාරය සඳහා පොළොන්නරු යුගයේ විසූ සුමංගල මහාසාමිපාදයන් විසින් රචිත ප්‍රකට ටීකා ග්‍රන්ථයයි. අභිධර්මාර්ථ සංග්‍රහයට විභාවිනී ටීකාව සම්පාදනය කළේද මෙම ආචාර්යවරයන් විසින්මය. විභාවිනී ටීකාවට වඩා දෙගුණයකින් පමණ විශාල වූ මෙම කෘතියෙහි අභිධර්මයේ ගැඹුරු කරුණු ඉතා විස්තරාත්මකව විවරණය කර ඇත.

මෙම සංස්කරණය අග්ගමහාපණ්ඩිත අහුංගල්ලේ පොල්වත්තේ බුද්ධදත්ත නායක මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් බටපොල සුභද්‍රාරාමයේ පුස්කොළ පිටපතක් සහ බුරුමයේ මණ්ඩලේ නුවරින් ලැබුණු මුද්‍රිත පිටපතක් ආශ්‍රයෙන් සංශෝධනය කර සකස් කරන ලද්දකි. අභයගිරි වාසීන්ගේ මත මෙන්ම ආනන්ද, ධම්මපාල, ජෝතිපාල, රේවත, උපනන්ද ආදී පුරාණ ආචාර්යවරුන්ගේ නොයෙක් දුර්ලභ අදහස් හා උපුටා දැක්වීම් මෙහි අන්තර්ගතව තිබීම මෙහි ඓතිහාසික හා ධර්ම ශාස්ත්‍රීය අගය බෙහෙවින් වැඩි කරයි.

පොතේ මුද්‍රණය 1961 වර්ෂයේදී එස්. එච්. චන්ද්‍රතිලක මහතාගේ ප්‍රකාශනයෙන් කොළඹ මරදානේ අනුලා මුද්‍රණාලයේදී සිදු කර ඇත. පාලි බසින් සිංහල අක්ෂරයෙන් සංස්කරණය කර ඇති මෙම කෘතිය අභිධර්මය ගැඹුරින් හදාරන විද්වතුන්ට අතිශයින් වැදගත් මූලාශ්‍රයකි.

පෙරවදන

අභිධම්මත්ථවිකාසිනීටීකාව වනාහි පළමුවෙන්ම ලියූ අභිධර්‍මසංග්‍රහයවූ අභිධම්මාවතාරයට ලියූ වර්‍ණනාවකි. අභිධම්මත්ථවිභාවිනී නමැති අභිධර්‍මත්‍ථසංග්‍රහයේ ටීකාවද මේ කර්තෘවරයා විසින්ම සම්පාදිත වූවකි. මෙය විභාවිනීටීකාව මෙන් දෙගුණයක් පමණ විශාලය. තවද විභාවිනීටීකාවෙහි ඇතැම් තැන්වලදී වැඩිවිස්තර අභිධම්මත්ථවිකාසිනියෙන් බලාගත යුතුයයි කියා තිබේ. එයින් පෙනෙන්නේ විභාවිනීටීකාව ලියන්ට පෙර විකාසිනීටීකාව ලියූ බවයි.

මා විසින් පළමුවරට අභිධම්මාවතාරය ශුද්ධකොට රෝමන් අකුරෙන් ලියා එංගලන්තයේ මුද්‍රණය කරවන ලද්දේ 1915 වේදීය. ඉන්පසු එය සිංහල අකුරෙන් 1954 දී මුද්‍රණය කරවනලදී. 1915 වේ සිටම මේ පොතේ ටීකාව පළ කරවීමට මා තුළ ආශාවක් පැවැත්තේය. එබැවින් බටපොලේ සුභද්‍රාරාමයෙන් ලබාගත් පුස්කොළපොතකින් මා විසින්ම එය පිටපත් කරන ලදී. 1953 දී සවෙනි සංගායනාවේ පොත් ශුද්ධිය සඳහා බුරුම රටට යනවිට මම ඒ පොත බුරුම පොත් හා සසඳා බලා ශුද්ධ කරන අභිප්‍රායෙන් එහි ගෙන ගියෙමි. රැන්ගුන් නුවරට පැමිණ දෙතුන්දිනකට පසු විනයපිටකය ශුද්ධකිරීම සඳහා මට මණ්ඩලේනුවරට යන්ට සිදුවිය. එහිදී ඒ ශුද්ධිය කෙරුණේ ඌ විසුද්ධමහතෙරුන්ට* අයත් විජ්ජාලංකාර විහාරයේදීය. ඒ විහාරය පිහිටියේ මණ්ඩලේ අතිප්‍රකට විහාරයක් වූ අභයාරාමයට යාබදවය.

මා එහි වසනවිට අභයාරාමයේ ඉගැන්වීම් කරන ස්ථවිරනමක් නොයෙක් සැකතැන් විචාරීම සඳහා මාවෙත පැමිණියේය. එක්දිනක් අභිධම්මාවතාරටීකාවේ අශුද්ධ තැනක් ගැන විචාරීම සඳහා ඒ ටීකාව රැගෙන ආවේය. ඒ ටීකාව එහි මුද්‍රිතව තිබෙන බව මම දැනගත්තේ එදින ය. එයින් මසක් ඇතුළත පත්වූ මම සිංහලපිටපතක් මා ගෙනැවිත් තිබෙන බැවින් එය ශුද්ධකිරීම සඳහා මෙයින් පිටපතක් සපයාදෙන ලෙස ඒ ස්ථවිරතුමාට කීවෙමි. ඒ පොත් ඒ කාලයේදී සාප්පුවලින් ලබාගතනොහැකි වූ නිසා ඒ තෙරනම පරණපොතක් සොයාගෙනැවිත් මට පූජා කෙළේය.

* දැන් අග්ගමහාපණ්ඩිත උපාධිය ලැබ සිටියි. සවෙනි සංගායනාවේ සංඝසභාවේ ලේකම් ධුරය දැරුවේ මේ ස්ථවිරතුමාය.

මාසයකින් පමණ රැන්ගුන්ට හැරී ආ මම එහි කොකාවින් පෙදෙසේ “සාසනහිතෛෂී” විහාරයෙහි නැවතී ත්‍රිපිටක පොත් ශුද්ධකරන අතරම අවකාශ ඇති අවස්ථාවලදී මෙයත් ශුද්ධකෙළෙමි. මුද්‍රිත බුරුම පොතේද බොහෝ දූෂිතස්ථාන ඇතිවූ බැවින් ඒවාද ඒ පොතේ ලකුණු කෙළෙමි.

කර්තෘ - කාල - නියමය.

මේ පොතේ කර්තෘවරයා ලක්දිව අතිප්‍රකට ශාරිපුත්‍ර සංඝරාජයන්ගේ ශිෂ්‍යවූ සුමංගල මහාසාමිතුමාය. එතුමා නන්‍දිපිරිවෙණේ අධිපති විය. මහාපරාක්‍රමබාහු කාලයේදී මෙතුමා නවක භික්‍ෂුනමක්ව සිටින්ට ඇත. විනයවිනිශ්චයටීකාව ආදි ග්‍රන්ථරාශියක් කළ වාචිස්සරමහාසාමි ජීවත්වූයේත් මේ කාලයේදීය. එක් කාලයකදීම මහාසාමිවරුන් කීපනමක් සිටිබව පෙනෙන හෙයින් මහාසාමි පදවිය සංඝරාජපදවියට පහත් එකක්බව කියහැක.

දෙවැනි පැරකුම්බාරජුගේ කාලයේදීත් සුමංගල නමැති ප්‍රකට ස්ථවිරනමක් විසූබවත් එතුමා පූජාවලිග්‍රන්ථය කළ මයුරපාදපරිවෙණාධිපති ස්ථවිරතුමාගේ පැවිදිසොහොයුරෙකුබවත් පූජාවලියේ 34 වෙනි පරිච්ඡෙදයෙහි වූ “එකල උභයකුලපරිශුද්ධ වැ පැවති අභිනවවූ මහාපණ්ඩිත ගුණ ඇති, වාගීශ්වර පර්‍වතයෙහි එම රජුගේ ආරාධනාවෙන් සිව්පසය ලඳින් වාසය කළාවූ මානනාම්බුල සුමංගල මහාස්ථවිරයන්ගේ සහෝදරවූ ඔවුන්ගෙන්ම කිසියම් දහම්නයක් දැනගත්තාවූ මයුරපාදපරිවෙණාධිපති බුද්ධපුත්‍රයන් විසින්” යනාදි වාක්‍යයෙන් පෙනේ. ප්‍රථම සුමංගල මහාථෙරනම පොළොන්නරුවෙහි විසීය. පසුව කියවෙන තෙරනම වාගිරිගල විසීය. දෙවැනි තෙරනමට මහාසාමිපදවියක් නැත. එතුමා මහාජ්‍යොතිප්‍රාසාදමූලගණයෙහි ප්‍රධානයා විය.

මහාසාමි සුමංගලස්ථවිරතුමා විභාවිනීටීකාව ලියීමට ගත්තේ විසියසතරදිනකි. ඒ තරම් ඉක්මනට එය කළ හැකිවූයේ සාරිපුත්‍රසංඝරාජාදීන් කළ අභිධර්‍මවර්‍ණනාවන් පාළියට නැගූ නිසාය. එසේ කළ නිසා සුමංගලමහාසාමිතුමා උසස්ලෙඛකයෙක් නොවේය යන අදහසක් මෑතකාලයේදී අසන්ට ලැබුණි. නමුත් මේ පොත කියවා බලන විට එතුමාට පූර්‍වාචාර්‍ය්‍යයන්ගේ අභිප්‍රායයන් පිළිබඳව අන්‍යයන්ට වඩාද දැනීමක් තිබුණ බව වැටහේ. එබැවින් ඒ අදහස අත්හැර දැමිය යුත්තකි.

මේ පොත මුද්‍රණයකිරීම ඉතා අපහසු කාර්‍ය්‍යයක් විය. මුද්‍රණයේදී ශෝධ්‍යපත්‍ර බැලීම ඊටත් වඩා අපහසු වැඩක් විය. නුපුරුදු ගැඹුරු වචන ඇති පාළිපොතක් නිසා අකුරු අමුණන්නන් විසින් නොයෙක් විට වරදවා අමුණන ලදී. එබැවින් එක් ශෝධ්‍යපත්‍රයක් තෙවරක් කියවන්ට සිදුවිය. එසේ කියවා බලාත් අසුනොවූ ඇතැම් තැන් ඇතිබව මෙහි මුලපිටේ ආරම්භ ගාථාවල වචනයක් වැරදී තිබීමෙන් පෙනේ. එය නම් ආරභිස්සං යි කියයුතු තැන ආරභිස්සා යි වැටී තිබීමයි. තවත් මෙවැනි තැන් ඇතිවිය හැක. නමුත් ඒවායින් අර්ථාවබෝධයට හානියක් නොවෙනවා ඇත.

මෙහි නොයෙක් තැන අභයගිරිවාසීන්ගේ මත දක්වා තිබේ. ඔවුන්ගේ වෙනස් මත දැනගැනීමට එය මහත් උපකාරයකි. ආනන්ද තෙරනම මෙසේ කියයි, ධම්මපාලාචාර්‍ය්‍යතුමා, ජෝතිපාලාචාර්‍ය්‍යතුමා මෙසේ කියයි දැක්වෙන තැන් ද බොහෝය. ආනන්දාචාර්‍ය්‍ය නමින් දැක්වෙන්නේ මූලටීකාව කළ මහා තෙරනමයි. ධර්‍මපාලාචාර්‍ය්‍යවරයා අටුවාකීපයක ද විසුද්ධි මාර්ගටීකාවේ ද කර්තෘවරයායි. ජෝතිපාලාචාර්‍ය්‍යවරයාගේ නාමය කීපතැනක පෙනෙතත් එතුමන් කළ අභිධර්ම සංග්‍රහ ග්‍රන්ථයක් ගැන දැනගන්ට නොලැබේ. නාමරූපපරිච්ඡේදය කළ අනුරුද්ධාචාර්‍ය්‍යයන්ගේ නාමයත් මෙහි පෙනේ. තිපිටකචූළනාගථෙර, මොරවාපි වැසි මහාදත්තස්ථවිර යන දෙනමගේ නම් කීප තැනකම දක්නාලැබේ. තිපිටකමහාධම්මරක්ඛිත තෙරුන්ගේ මත ද සප්‍රමාණවශයෙන් දැක්වේ.

227 වෙනි පිටේ රේවත නමැති ආචාර්‍ය්‍යවරයාගේ මතයක් දක්වා තිබේ. මේ නාමය අන් තැනක අපවිසින් නො දක්නා ලදී. එනම් ඇති ප්‍රකට ආභිධර්මික තෙරනමක් විසූ බව මෙයින් තේරුම් ගත හැක. එතුමා අභිධම්මාවතාරය ලියන්ට පෙර සිටියෙකි, “එකෙ ආචරියානං රෙවතත්‍ථෙරං, තස්ස සිස්සානුසිස්සෙ ච සන්ධාය ආහ” (= ඇතැම් ආචාර්‍ය්‍යවරයෝ යයි (අභිධම්මාවතාරයෙහි) කියනලද්දේ රේවත ආචාර්‍ය්‍යයන් හා එතුමාගේ ශිෂ්‍යානුශිෂ්‍යයන් සඳහාය) යි මේ ටීකාවෙහි කියවේ. එබැවින් රේවත ආචාර්‍ය්‍යතුමා බුද්ධදත්තාචාර්‍ය්‍යයන්ට පෙරදී සිටියෙකැයි ඔප්පුවේ. බුද්ධදත්තාචාර්‍ය්‍යයන් බුද්ධඝෝෂාචාර්‍ය්‍යයන්ට සමකාලිකයයි කියන බැවින් බුද්ධඝෝෂාචාර්‍ය්‍යතුමාගේ ආචාර්‍ය්‍යවරයා වියයි කියන රේවත තෙරනම මෙයින් කියැවේදැයි විමසිය යුතු.

උපනන්ද නමැති ආචාර්‍ය්‍යවරයකුගේ පොතකින් චරිත විස්තර දැක්වෙන ගාථා 24 ක් මෙහි උපුටා දක්වා තිබේ. ග්‍රන්ථකාරයකු වශයෙන් මේ නම මින් පෙර අපට අසන්ට දකින්ට නොලැබුණි, ඒ තෙරුන් කළ පොතක් ගැනද නොදනිමු.

හෘදයවස්තුව සම්බන්ධයෙන් බී. සී. වාගීශ්වර පඬිතුමාගේ මතයක් ළඟදී “අභිධම්පරීක්‍ෂණය” නමැති පොතෙන් හෙළි කරන ලදී. එය ගැන මාගේ “ථෙරවාද බෞද්ධදර්ශනයේ” නවවෙනි පරිච්ඡේදයෙහි කරුණු කියන ලදී. වාගීශ්වරපඬිතුමා පූර්‍වාචාර්‍ය්‍යයන්ට දොස් කියතමුත් ඒ ආචාර්‍ය්‍යවරයන් මේ කියන කරුණු දැන සිටි බව මේ පොතේ 16 වෙනි පරිච්ඡේදයේ චෙතොපරියඤාණය විස්තර කරන තැනින් පෙනේ. එහි “හදයංති න හදයවත්ථුං, අථ ඛො හදයමංසපෙසිං” (= හදය නම් හෘදයවස්තුව නොවේ, හෘදය මාංශ පිණ්ඩයයි) යනාදි විස්තරයක් තිබේ. එබැවින් පූර්‍වාචාර්‍ය්‍යයෝ වාගීශ්වරපඬිතුමා කියන කාරණය නොදැන සිටියාහයි දෝෂාරෝපණය කිරීමට ඉඩක් නැත.

මේ කරුණු සලකා බලන විට මේ පොත ඉතා වැදගත් එකක්බව වැටහේ. මෙවැනි දුර්ලභ පොත් ශුද්ධ කිරීමට හෝ පළකිරීමට තවමත් අප අතර උද්‍යෝගයක් නැත්තාසේ පෙනේ. මෙයින් පොත් සියයක්වත් විකිණේදැයි සැකයක් ඇතත් ධර්ම ශාස්ත්‍ර සංග්‍රහයම සලකා අප විසින් මේ උත්සාහය ගන්නාලදී. ඇතැම් අදූරදර්ශී තොරතුරු නොදත් පුද්ගලයන්ට මෙය පෙනෙන්නේ මුදල් සැපයීමක් ලෙසය. දැරුවන් ඇති මවුපියන්ම දරු ප්‍රසූතියේ අපහසුව දන්නාසේ මෙවැනි වැඩක් යන්තමින්වත් කළ පුද්ගලයෝම මෙවැනි කටයුත්තක වෙහෙස දනිති. එබැවින් එක් පැත්තක් පමණක් බලන්ට පුරුදුව සිටින සිදුරු සොයන පුද්ගලයන්ගේ පැහැදීමෙන් හෝ අප්‍රසාදයෙන් අපට කම්නැත. අපේ ශක්ති පමණින් තවත් ශාස්ත්‍රසංග්‍රහය කළහැකිනම් එය කරන්නෙමු.

මෙහිදී මෙය පිළියෙලකරගැනීම සඳහා පුස්කොළපොත දුන් බටපොලේ සුභද්‍රාරාමාධිපති පූජ්‍යපාද ධර්‍මපාල කල්‍යාණිවංශනිකායේ අනුනායක මහාස්ථවිරතුමන්ට ද බුරුම පොත සපයාදුන් මණ්ඩලේ නුවර අභයාරාමමහාවිහාරයේ මහාස්ථවිරතුමාට ද මාගේ ස්තුතිය හිමිවේ. මෙහි M අකුරෙන් මණ්ඩලේනුවරදී ලැබුණු බුරුම පොත ද B අකුරෙන් බටපොලේ පුස්කොළපොත ද අදහස් කරනු ලැබේ.

පොල්වත්තේ බුද්ධදත්තස්ථවිර
22. 5 61.
අග්ගාරාමය,
අම්බලන්ගොඩ

PREFACE

The present volume is the commentary on the Abhidhammāvatāra of Buddhadatta, which is the earliest compendium of the Abhidhamma. The only country where this commentary appeared in print was Burma.

When I visited Burma for the fourth time in 1953 for editing the Canonical Texts for the sixth Buddhist Council I carried with me a MS of this transcribed from an ola MS obtained from the Subhadrārāma, Batapola, through the kindness of the Ven. Dhammapāla, Anunāyaka Thera of the Kalyāṇivamsa Sect, as I had hopes of finding some Burmese MSS to collate with.

After arriving at Rangoon I spent a few days there before I flew to Mandalay to join there the most learned Elders who edited the Vinaya Pitaka at the Vijjālaṅkāra Monastery, belonging to the Ven. Elder Aggamahāpaṇḍita U. Visuddha. Here I resided for nearly a month together with a Siamese Elder who had come from Thailand for the same purpose.

Adjoining the Vijjālaṅkāra monastery is the famous monastery of Abhayārama. A tutor Elder of this monastery often came to me to discuss difficult points of Pali Grammar and literature. One day he filled me with delight when he brought to me a printed copy of the Abhidhammatthavikāsinī to get some clarifications. As I was not aware of the fact of publication of this commentary before this event, I explained to him that I had brought a Sinhalese MS of this to collate with Burmese MSS and requested him to obtain one for me. The Elder had doubts whether he would be able to comply with my request, as the book was out of print. But a few days later, to my great delight, the Ven. Elder brought an old copy of it and presented it to me.

On my return to Rangoon, during the few hours of leisure that I had while attending to the editing of the Pitaka Texts I collated the Burmese book with my MS. While I was attending to this I noted many mistakes in the printed one too, and marked them in Burmese characters on the margins of it.

In 1954 I returned home with my own MS and the tikā printed in Burmese. In that year I edited the text of the Abhidhammāvatāra and caused to publish it in Sinhala characters. I had to visit Burma again twice in 1956 and once at the end of 1958, at the request of Buddhasāsana Council of Burma and the Home Ministry of Ceylon to perform the duties of the 6th Buddhist Council.

THE AUTHOR AND HIS DATE.

The author of this volume was the Ven. Sumangala Mahāsāmi, the Head of the Nandiparivena which would have been in Polonnaruva or in its neighbourhood. He was a pupil of the Prelate Sāriputta who was a subcommentator and the advisor to King Parākramabāhu, the great. (1163-1196 A. D.) He was the author not only of this tikā but also of the well-known and widely used commentary on the Abhidhammatthasaṅgaha, named Abhidhammatthavibhāvinī. In the Vibhāvinī the author often refers to this Vikāsinī and says that the reader must learn details from the latter.

This tikā often quotes the different views of the rival sect of Abhayagiri and of the Theravādin Elders Ānanda, Dhammapāla, Jotipāla, Anuruddha, Revata and Upananda, who were authors of some Commentaries and treatises. Of these the Elder Ānanda was the author of the Mūlatīkā of Abhidhamma. Elder Dhammapāla was the commentator on several texts of Khuddakanikāya, on the Netti and Visuddhimagga, and the author of the Saccasaṅkhepa. Anuruddha was the author of the Abhidhammatthasaṅgaha, Nāmarūpapariccheda etc. No works of Jotipāla and Revata are known to us. But by the statements given here it proves that they had composed some treatises on the Abhidhamma. I have never heard the name of Upananda as an author of any treatise. But in the 14th chapter of this book our author quotes 24 stanzas from a treatise of the Elder Upananda. So it seems that his treatise was lost long ago. These facts clearly indicate the great value of this volume.

With the letter M in footnotes Burmese book printed in Mandalay is meant; and with B the ola MS obtained from the Subhaddrārāma, Batapola.

My thanks are due to late Ven. B. Dhammapāla, Anunāyaka Thera; the Burmese Elder of the Abhayārāma, whose donation helped me much to edit this book and whose name I do not remember now, Mandalay, Burma, and lastly to the Anula-printers who took much pains to compose long, obscure Pali passages, and to Mr. Chandratilaka for publishing this volume.

A. P. Buddhadatta
1. 6. 1961
AGGARAMA
AMBALANGODA