විනය කෝෂය 1 - මොරටුවේ සාසනරතන හිමි 1955.pdf

විනය පිටකය, අටුවා, ටීකා සහ විනය ප්‍රකරණ ග්‍රන්ථයන්හි ඇතුළත් පාරිභාෂික වචන අකාරාදී ක්‍රමයට විස්තර කෙරෙන පාළි-සිංහල ශබ්දකෝෂයක ප්‍රථම භාගයයි. මෙය සම්පාදනය කරන ලද්දේ පණ්ඩිත මොරටුවේ සාසනරතන හිමියන් විසිනි.

මෙහි ප්‍රථම භාගය ‘අ’ අක්ෂරයෙන් ඇරඹෙන පද පමණක් ඇතුළත් පිටු 200ක පමණ ප්‍රමාණයකින් සමන්විත වන අතර, සෑම වචනයක ම නිෂ්පත්තිය, ව්‍යාකරණ විවරණය, අර්ථ විග්‍රහය සහ අදාළ ග්‍රන්ථ මූලාශ්‍රයන්ගේ පිටු අංක සහිත ව දක්වා ඇත.

විනය පිටකයේ ව්‍යුහය, ඉතිහාසය සහ සංගීති පිළිබඳ දීර්ඝ ප්‍රස්තාවනාවක් ද, සිංහල හා ඉංග්‍රීසි සංඥාපනයන් ද ග්‍රන්ථාරම්භයේ අන්තර්ගත වේ. පානදුරේ නන්දන යන්ත්‍රාලයේ මුද්‍රණය කර බුද්ධ වර්ෂ 2499 (ක්‍රි.ව. 1955) දී ප්‍රකාශයට පත් කර ඇත.

සංඥාපනය

විනය පිටකයට ඇතුළත් පෙළ, අටුවා, ටීකා සහ ප්‍රකරණ පොත්වල ද දක්නා විනය පිළිබඳ වචන අකාරාදි ක්‍රමයෙන් විස්තර කළ බැවින් මේ පොත “විනය කෝෂය” නම් විය. ආචාර්ය වසුබන්ධුගේ අභිධර්ම කෝශයට ම විසින් ලියූ විස්තර වර්ණනාව මුද්‍රණය කරවද්දී විනය පිටකය පිළිබඳව මෙබඳු පොතක් ලියැවෙන්නේ නම් මැනැවැයි මට හැඟී ගියේය. එබැවින් විනය පිටකය පිළි බඳව දැනට මුද්‍රණය වූ ද, නො වූ ද, පොත් රාශියක් සපයා ගෙන එම පොත්වල එන විනය පාරි භාෂික වචන එකතු කර, එය අකාරාදි ක්‍රමයෙන් සකස් කොට ස්වර කාණ්ඩය අවසානය දක්වා විස් තර ද ලියූවෙමි. මෙහි ප්‍රථම භාගය වශයෙන් එම ස්වරාදි කාණ්ඩය මුද්‍රණයට සූදානම් කළ නමුත් එයට දිගුකලක් ගතවන අතර විශාල වියදමක් ද දරන්නට සිදුවන බැවින් පිටු 200 කින් පරිමිත වූ අකාරාංශය පමණක් ප්‍රථම භාගය වශයෙන් මෙසේ මුද්‍රණය කරවිමි. මෙබඳු පිටු 500 කින් පමණ පරිමිත වන දෙවන කාණ්ඩය “ආ” පටන් “ඖ” දක්නා ස්වරාදි කාණ්ඩය වේ. ඒ අනුව කාණ්ඩ සතර කින් හෝ පහකින් විනය කෝෂය සම්පූර්ණ වනු ඇත.

පොළොන්නරු යුගයේදී ලියූ අභිධානප්පදීපිකාව දැනට පාළිභාෂාවට ඇති ඉතා පැරැණි ශබ්දකෝෂය වේ. එහෙත් එය ලියන ලද්දේ අකාරාදි ක්‍රමයෙන් නොවේ. එහි දක්නා වචන අකාරාදි ක්‍රමයෙන් සකස්කොට පදසිද්ධි ආදිය දක්වමින් වස්කඩුවේ සිරි සුභූති නායක ස්වාමීන්ද්‍ර යන් වහන්සේ ලියූ අභිධානප්පදීපිකා සූචිය ශ්‍රෙෂ්ඨ ග්‍රන්ථයකි. “අභිධාන කොෂ” නමින් කෝෂ ග්‍රන්ථයක් පිළිබඳව විමති විනෝදනී ටීකාවේ මෙන් ම සාරත්ථදීපනී ටීකාවේ ද, සඳහන් වන නමුත් එය අද නාම මාත්‍ර ශේෂය. සමහරවිට මේ “අභිධානප්පදීපිකාවට ද” වඩා පැරැණි විය හැකිය. ඉංග්‍රීසියෙන් මුද්‍රිත, අකාරාදි ක්‍රමයෙන් ලියූ පාළි ශබ්දකෝෂ කීපයක් ම ඇත. මේ අතර මෑත කාලයේ විසූ ශ්‍රෙෂ්ඨ පඬිවරුන් කීප පළක් විසින් ලියූ පාළි—සිංහල; සිංහල—පාළි; ඉංග්‍රීසි—පාළි ශබ්දකෝෂ කීපයක් ද වේ. මේ “විනය කෝෂයේ” වචනයන්ගේ නිප්පත්තිය, ප්‍රභවය ආදිය ශබ්දකෝෂ ප්‍රතිපත්ති අනුගමනය කරමින් දැක්වීමි. මෙහි බොහෝ කරුණු විනය පිටකයට පමණක් සීමා වුවද පාළි භාෂාව පිළිබඳ සාධාරණ ශබ්දකෝෂයක් හැටියට ද මෙය ප්‍රයෝජන ගත හැකිය. විනය පිටකය පිළිබඳව මෙබඳු පොතක් මුද්‍රණය වී ඇති බවක් මම නොදනිමි. එසේ නම් මෙය ලියන්නට ලැබීම පිළිබඳව මම වඩා ලා සතුටු වෙමි. අකාරාදි ක්‍රම යෙන් ශබ්දකෝෂයක් පිළියෙල කිරීමේදී මුහුණ පෑ යුතු දුෂ්කරතා රාශියකි. ඒ සියල්ලට ම මම මුහුණ පෑවෙමි.

මෙහි උද්ධරණය කළ හැම වචනයක් ද, ඒ වචනය පිළිබඳව ලියූ විස්තරය ද, ඇතුළත් පොත් වල පිටු—පෙළ ආදිය ඒ ඒ වචනයන්ගේ විස්තරාවසානයෙහි ශබ්දකෝෂ ප්‍රතිපත්ති අනුව දක්වා ඇත. එබැවින් යම් වචනයක් පිළිබඳ වඩා විස්තර දැන යුතු නම් ඒ ඒ පොත්වලින් දැනගනු පහසු ය. පදසිද්ධි දැක්වීමේදී ව්‍යාකරණ සූත්‍ර දැක්වීමක් නො කොට සූත්‍රයන්ගේ සාරය පමණක් ගරු කෙළෙමි. සමහර වචනවලදී විවේචනාත්මක සාධක මෙහි ඉදිරිපත් කර ඇත. එය තවදුරටත් විමසා බැලීම ධර්ම—විනයධර උගත් ලෝකයාට භාරය. එබැවින් අනමතග්ග, අට්ඨද්ධ, අද්ධතිය, අජ්ඣාධික, අනුන්නතාවාසි, අට්ඨක වග්ග, අවිනිපාත ධම්ම, අණ, අසඞ්ඛතෙකිකා ආදි තන්හි දැක්වූ හේතු සාධක විමසිය යුතුය. අට්ඨද්ධ ආදි ශබ්ද කීපයකම නියම අර්ථය කිසිදු ආයාසයක් නැතිව මින් උගත හැකියයි සිතමි. අජගර, දුල්ල, අණන ආදි තන්හි දැක්වූ ශබ්දයන්ගේ ඉතිහාසය නිසා සිංහල භාෂාවට ද ප්‍රයෝජනයක් දක්නට පිළිවන.

මෙහි සමහරවිට මගේ නොදැනීම නිසා අනවශ්‍ය වචන ඇතුළත්ව හෝ අවශ්‍ය වචන ඇතුළත් නොවී හෝ ඇත. එසේ නම් එය දන්වා එවු විට ශෝධන මුද්‍රණයේදී සකස් කරන් නෙමි. මේ ප්‍රථම භාගයේ පවා අවශ්‍යයෙන් ඇතුළත් විය යුතු වචන කීපයක් ම ඌන පූරණ වශ යෙන් අවසානයෙහි යෙදීමි. මෙබඳු වචන තව ඇතිවිය හැකිය. ඒ සමගම මෙහි අසුවල් වචනය නැතැයි කියන්නට පෙර ඒ වචනය යෙදිය හැකි හැම තැනක් ම සොයා බැලිය යුතුය. සමහරවිට ඔබ සිතන වචනය වෙන විධියකින් මෙහි යෙදෙන්නට පිළිවන.

මෙබඳු වැඩකදී ලොකු ඉඩකඩක් ද, විවේකයක් ද, අවශ්‍යය. එහෙත් ඒ සියල්ල ම මට ලැබු ණේ නැත. පොත් පත් 10, 15 එක පිට එක තැබූ කුඩා මේසයක ඒ සියල්ල සසඳා බලන්නට ද, විමසන්නට ද, කරුණු උපුටා විස්තර ලියන්නට ද සිදු විය. මෙබඳු අනවකාශතා මධ්‍යයේ මෙය සම්පාදනය කළ බැවින් මෙහි ප්‍රමාද දෝෂ ඇතිවනු නිසැකය.

මෙය ලිවීමේදී සමහර ගැඹුරු, ගැටලු කරුණු පිළිබඳව මගේ ගුරු හාමුදුරුවන්ගේ පිහිට ලබා ගතිමි. එසේම ශාස්ත්‍රාචාර්ය පණ්ඩිත කහඳමෝදර පියරතන ස්ථවිරයන් වහන්සේ සහ පණ්ඩිත අම්බලන්ගොඩ ධම්මකුසල ස්ථවිරයන් වහන්සේද බොහෝ කරුණුවලදී මට උපදෙස් දුන්හ. මෙබඳු කටයුත්තකදී අවශ්‍ය පොත්පත් සොයා ගැනීම ද දුෂ්කර කරුණකි. එහෙත් පොත්පත් වැඩි හරියක් සපයා දුන් ගරු මිහිරිපැන්නේ ජොතිපාල, ගරු හොරේතුඩුවේ ධම්මධජ, ගරු ගම්පොල ධම්මවංස යන ස්ථවිරයන් වහන්සේලා කෙරෙහි මම කෘතඥ වෙමි. එසේම කළුතර පුලිනතලාරාම පුස්තකාලයේ තිබූ විනය විනිච්ඡය ටීකාවේ අමුද්‍රිත පිටපත දීමෙන් බේරුවල සිරිසුමංගල සිරිනිවාස මහානායක ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද, වජිරබුද්ධි ටීකාවේ සිංහල අකුරෙන් ලියූ පිටපත සපයා දීමෙන් ගරු අඹලියද්දේ සරණතිස්ස ස්ථවිරයන් වහන්සේද, සමන්තපාසාදිකා අටුවාවට ලියූ ව්‍යාඛ්‍යාවක් වන විනයාර්ථ සමුච්චය නම් පොතේ පුස්කොළ පිට පත සපයා දීමෙන් පණ්ඩිත මැදඋයන්ගොඩ විමලකිත්ති ස්ථවිරයන් වහන්සේද මට ආධාර වූහ. එසේම මෙහි සමහර ලිපි ඉංග්‍රීසියට පරිවර්තනය කිරීමේදී පානදුරේ ශ්‍රී සුමංගල බාලිකා විද්‍යාලයේ ආචාර්ය මණ්ඩලයේ නියුක්ත මාලිනි විජේසේකර මහත්මිය සහ ටර්ලි කුරේ මහත්මියද, එසේම එම විද්‍යාලයේ සුජාතා රුද්‍රිගෝ ශිෂ්‍යාවද උපකාර වූ බැව් දන්වනු කැමැත්තෙමි.

පොත කියවන්නට පෙර මෙහි ඇති උපදෙස් පිළිපැදිය යුතුය. ශුද්ධිපත්‍ර බැලීමේදී සිදුවූ වැරදි කීපයක්ම දක්නා නමුත් එයින් එතරම් අර්ථ විපර්යාසයක් සිදු නොවන බැවින් ශුද්ධිපත්‍රයක් නො යෙදීමි. මෙහිදී මා ගත් උත්සාහය කොතරම් දුරට සඵල වීදැයි මම නොදනිමි. එය ධර්ම විනයධර පඬිවරුන් විසින් විසඳිය යුතුය.

අවසාන වශයෙන් “ලක්දිව මහායාන අදහස්” නම් ග්‍රන්ථයට මවිසින් ලියූ සංඥාපනයේ අවසාන භාගය මෙහි ද ඇතුළත් කරමින් මේ සංඥාපනය අවසන් කරමි. එය මෙසේයි.

“මෙහි යම් දෝෂයක් වෙයි නම් එය මට ද, ස්තුති ප්‍රශංසාවක් වෙයි නම් මගේ ගුරු-දෙගු රුන්ට ද ප්‍රයෝජනයක් වෙයි නම් එය ලෝකයාට ද හිමි ය.”

මෙබවද, වැඩ කැමැති මොරටුවේ සාසනරතන ස්ථවිර.

2498 1955 1. 30 වැනි දින පානදුරේ රන්කොත් විහාරයේදීය.

මොරටුවේ සාසනරතන ස්ථවිර., පානදුරේ රන්කොත් විහාරයේදීය., 2498
1955 1. 30 වැනි දින

PREFACE

This book has been entitled the ‘Vinaya Kosaya’ as it treats Vinaya terms found in Pali texts, commentaries, glossaries and treatises on the Vinaya Pitaka. When my commentary to Vasubandhu’s Abhidharma Kosaya was in the press I felt that it would be useful if a work of a similar nature on the Vinaya Pitaka could be produced. Accordingly I collected the technical terms occurring in books and manuscripts on the Vinaya Pitaka & arranged them in alphabetical order & prepared a comprehensive glossary up to the end of the vowels. Although the first part containing all the vowels was ready for the press, yet, as it involves time and expense I have brought out as the first part 200 pages only covering the vowel “අ”. The second part comprising 500 pages will deal with the remaining vowels ආ to ඖ. Thus ‘Vinaya Kosaya’ will be completed in 4 or 5 parts.

Abhidhanappadipika belonging to the Polonnaruwa Period is the oldest available dictionary of the Pali Language. But it is not written in alphabetical order. On this work, Waskaduwe Siri Subhuti Nayaka thero produced the valuable work Abhidhanappadipika Suci where the words are arranged in alphabetical order and etymologies given. Though the Vimati Vinodani Tika and Saratthadipani Tika make mention of a glossary “Abhidhana Kosaya” it remains only in name. Perhaps Abhidhana Kosa may be older than Abhidhanappadipika. Besides the Pali dictionaries written in English, there are several Pali–Sinhalese, Sinhalese–Pali, English–Pali dictionaries compiled by scholars in recent times. In this book I have followed lexicographical methods in giving the etymology etc. of words. Although much of the information is limited to the Vinaya Pitaka this can be used as a Pali dictionary as well, I am all the more happy about this effort as I am not aware of any other work of a similar nature on the Vinaya Pitaka. I must admit that I too faced the difficulties met with in the compilation of a dictionary.

In keeping with the lexicographical methods, after the explanation of words I have cited the page and line etc. of the authorities from which words and information regarding any words is required it can be easily obtained by reference to these books, In explaining the derivation, I have, at times, preferred giving the gist rather than quoting the rule. In certain instances proofs have been adduced. Further research, I leave to those proficient in the Dhamma and Vinaya. The arguments given for anamatagga, addhuddha, addhatiya, ajiyadhanu, annunnatavasi atthakawagga, avinipatadhamma ana, asankhaccika etc. should be examined. I feel that, in this way, the exact meanings of words like addhuddha can be readily understood. And the historical data given to words like ajagara, dutthulla, anana will be useful to the Sinhalese Language as well.

If any mistakes found in this part are brought to my notice necessary corrections can be made in a future edition. I have included at the end a supplementary list of words that should have occurred in the first part itself and so feel that there may be more. Before the omission of a word is pointed out all the instances where this word occurs should be examined as the word may have been introduced in some other form here.

A work of this sort requires means and leisure. The task of comparing, examining and writing had to be done on a small table with a pile of 10 to 15 books. Under these adverse circumstances one cannot but expect shortcomings in a work like this.

I received the assistance of my Preceptor in elucidating certain difficulties. Pandit Kahandamodara Piyaratana thero and Pandit Ambalangoda Dhamma Kusala thero offered me guidance. I am grateful to Rev: Mihiripenne Jotipala, Rev: Horetuduwe Dhammadhaja, Rev: Gampola Dhammawansa for providing me with most of the books. Beruwala Siri Sumangala Siriniwasa Mahanayaka thero supplied me with a manuscript copy of Vinaya Vinichchaya Tika from the Kalutara Pulinatalarama library, Ambaliyadde Saranatissa thero with the copy (written in Sinhalese characters) of the Vajirabuddhi Tika and Pandit Medauyangoda Wimalakitti thero with an ola manuscript of Vinayartha Samuchchaya on the commentary Samantapasadika. I should also mention the names of Miss Malini Wijesekara and Miss Turley Cooray of the Staff of Sri Sumangala Girls’ School Panadura, and Miss Sujata Rodrigo of the same school who were of very great assistance to me in the English translation.

Before perusing this book, the instructions given should be followed. Although several mistakes were detected in the course of proof-reading, I did not include a corrigenda as they were not of a serious nature. I do not know how far my attempt has been successful. I leave it to scholars well-versed in Vinaya to decide.

I conclude with the last part of my preface to ‘LAKDIVA MAHAYANA ADAHAS.’ “Herein if there be any mistakes, they are mine, any praise should go to my teachers and parents and any benefit to the world.”

MORATUWE SASANARATANA THERO.

Rankot Viharaya, Panadura. 30. 1. 1955.

MORATUWE SASANARATANA THERO.
Rankot Viharaya,
Panadura.
30. 1. 1955.

ප්‍රස්තාවනාව

ධම්මවිනය, සද්ධම්ම, පාවචන, බ්‍රහ්මචරිය, අරියවිනය යන නම්වලින් බුදුරජාණන් වහන්සේ තමන් වහන්සේගේ ශාසනය හැඳින්වූසේක. බුද්ධ දේශනාව ධර්ම-විනය දෙකින් ම යුක්ත වූ නිසා බොහෝ තැන දක්නේ “ධම්ම විනය” කියාමය. ප්‍රථම ධර්ම සංගායනාවට පෙරාතුව සංගීති කාරක මහ රහතන් වහන්සේ ද, “ධර්ම-විනය දෙක සඟායනා කරමු”යි කතිකා කළහ. මෙහි ධම්ම ශබ්දයෙන් පස්මහ සඟිය ද, විනය ශබ්දයෙන් උභතෝ විභංග, ඛන්ධක, පරිවාර ඇතු ළත් විනය පිටකය ද ගැනේ. අභිධර්ම නමින් හඳුන්වන දේශනාව ද, ධම්ම ශබ්දයෙන්ම ගත්හ. ශාසනයාගේ චිරස්ථිතිය විනය උඩම රඳා පවත්නා හෙයින් ප්‍රථම ධර්ම සංගායනාවේදී පළමුව විනය ම සඞ්ගායනා කළහ. සත්මසක් තුළ පැවැත්වූ සඞ්ගායනාව අවසානයෙහි බුද්ධවචනය රස, ධම්ම විනය, වචන, පිටක, අංග, ස්කන්ධ වශයෙන් බෙදා වෙන් කළහ.