අභිධර්මාර්ථ සංග්‍රහ ප්‍රශ්න උත්තර.pdf
- කතෘ :
- අනුරුද්ධ හිමි
- ප්‍රකාශිත වර්ෂය :
- 1938
- මුද්‍රිත වර්ෂය :
- 1938
- පිටු ගණන :
- 163
- බාගත කිරීම් ගණන :
- 2,718
- වෙබ් අඩවියට එක් කළ දිනය :
- 2018-02-14
- ගොනුවේ ප්‍රමාණය :
- 31 MB
පොතේ පිටු කිහිපයක ඡායාරූප පහතින් බලන්න.
අභිධම්මත්ථ සඞ්ග්‍රහය (ප්‍රශ්න - උත්තර) යනු අනුරුද්ධ මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් රචිත මූලික අභිධර්ම ප්‍රකරණයක් වන අභිධම්මත්ථ සංග්‍රහය, ප්‍රශ්න සහ උත්තර මාර්ගයෙන් විස්තර කරමින් සැකසූ අගනා ග්‍රන්ථයකි.
මෙම කෘතිය මුල්වරට මුකලංගමුවේ සුවිසුද්ධාරාමාධිපතිව වැඩවිසූ යෝගියානේ ගණාචරිය සිරි නන්දාරාම තිස්ස ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් සම්පාදනය කරන ලද අතර, උන්වහන්සේගේ අපවත්වීමෙන් පසු ලක්මිණිපහන පුවත්පතේ කර්තෘ ඇම්. ධර්මරත්න පඬිතුමාගේ සංඥාපනයක් සහිතව සංස්කරණය කර ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. මෙහි තෘතිය මුද්‍රණය හික්කඩුවේ ශ්‍රී සුමංගල නාහිමියන්ගේ ප්‍රතිශෝධනයෙන් ද යුක්තව 1938 වර්ෂයේදී කුඩාවිල ඒ. පී. ගුණරත්න මහතාගේ ප්‍රකාශනයක් ලෙස කොළඹ ලංකාභිනව විශ්‍රුත යන්ත්‍රාලයේ මුද්‍රණය කර ඇත.
පොතේ මුල් ගාථා සහ පෙළ පාඨ සමගින් එක් එක් කරුණ ප්‍රශ්න හා විසඳුම් ආකාරයෙන් ඉදිරිපත් කර ඇති බැවින් අභිධර්මය හදාරන ශිෂ්‍යයන්ට සහ ධර්ම විභාග අපේක්ෂකයන්ට පරිශීලනය ඉතා පහසු වන සේ සකසා ඇත.
හැඳින්වීම
මේ අභිධම්මත්ථ සඞ්ග්‍රහයෙහි තෙවන මුද්‍රණය යි. ප්‍රථම මුද්‍රණයෙන් එකෙකිනුදු කොපියක් සොයාගත නො හැකි සේ දීර්ඝ කාලයක් ගත විය. ග්‍රන්ථ කාරක හිමිපාණන්ගේ අග්‍ර ශිෂ්‍ය කුඩාවිල බෝධිවංශාරාමාධිපති ශ්‍රී සුගත විනයාලංකාර උපසංඛාවිරිය යෝගියානේ පඤ්ඤාතිස්ස ස්ථවිර පාදයන් වහන්සේ තෙවන මුද්‍රණයක් කරවීමෙන් පොත සුලභ කොට ආචාර්ය්‍ය ගුණානුස්මරණ යක් කිරීමට සිතුවේ මේ මුද්‍රණයෙහි අප උනන්දු කළහ.
මුලදීම මේ ග්‍රන්ථයට ලක්මිණිපහනේ සංස්කාරක ඇම්. ධර්මරත්න පඬිතුමා විසින් පේශිතායිත කරුණු සකලා ලියාලුණු සංශෝධනය වටිනා එකකි. එහෙයින් අපිදු ඒ මෙහි ඇතුලත් කෙළෙමු. එහෙත් මෙම ග්‍රන්ථ කාරක යෝගියානේ ගණාචරිය සිරි නන්දාරාම තිස්ස ස්ථවිර පාදයන් වහන්සේ හැඳිනැවීමේලා අවශ්‍ය ස්ථාන කිපයක් ඇත්තේයයි ද, එය ආචාර්ය්‍ය ගෞරවයට කාලෝචිත වන්නේයයි ද වදාළ අපේ අනුශාසක ස්ථවිර පාදයන් වහන්සේගේ අදහස් පරිදි මේ වර එහි සංශෝධනයක් කරන්නට සිදුවිය. මෙහි අන් තැනෙක දැක්වෙන යෝගියානේ ඇල්. චාර්ලස් පතිරත්න නොතාරිස් රාළහාමිගේ නිවේදනය ඒ සම්බන්ධ සත්‍යය හෙළි කරන හෙයින් ඒ පිළිබඳව යමක් ලිවීමට අපි නො වෙහෙසෙමු.
මෙ සංස්කරණයෙහි මුල් වූ අනුශාසක ස්වාමින් වහන්සේගේ අදහස පෙර සේම පොත මුද්‍රණය කරවාලීමෙන් ආචාර්ය්‍ය ගුණානුස්මරණය කිරීම බැවින් මෙහි අමුතු ශුද්ධියක් අප අතින් නො විය. මුද්‍රණය ශෝධන එකක් කිරීම පමණක් අප සිතූ එකම කරුණි. ණ න ල ළ පිළිබඳව ද එක් ආචාර්ය්‍ය මතයක් අපි අනුගමනය කෙළෙමු. එක් එක් පිටෙහි ආ පෙළට ඒ ඒ පිටෙහිම ප්‍රශ්නොත්තර දුන් මුල් සංස්කරණයන්ගේ පිළිවෙළ පද වෙන් කිරීම නිසා ප්‍රථම පරිච්ඡේදයෙහි ඇතැම් තැනෙක අප අතින් මදක් බැහැර වූ සේ පෙනේ. ග්‍රන්ථය පරිශීලනයට ඉන් බාධාවක් නො වේ මය.
මෙම සංස්කරණයෙහි ලා ශ්‍රී සුගත විනයාලංකාර උපසංඛාවිරිය යෝගියානේ පඤ්ඤාතිස්ස ස්ථවිර පාදයන් වහන්සේගේ කාලෝචිත උද්‍යෝගය අභිධර්මය උද්ග්‍රහණාභි ලාෂීන්ගේ පමණක් නොව, බණ දහම් පුහුණු වන පුහුණු කරවන කාගේත් පැසසුම ලැබිය යුත්තකි. මේ කර්තව්‍යයෙහිදී ශෝධ්‍ය පත්‍ර බලා දීමාදියෙන් සිංහල ශබ්දකෝෂ කාර්ය්‍ය මණ්ඩලයෙහි වූ අප හිතවත් ඩී. ශ්‍රී. දිසානායක මහතුන්ගෙන් ආරම්භයේ සිටම අපට ලැබුණු ආධාර ඉමහත් වි. ඒ මහතුන්ට අපගේ කෘතඥතා පූර්වක ස්තූතිය පිරිනමම්හ. ශුද්ධි පත්‍රයක් යෙදීමට තරම් වැරැදි ඇති නොවන සේ ශෝභන මුද්‍රණයක් කරදුන් කොළඹ බොරැල්ලේ ලංකාභිනව විශ්‍රුත යන්ත්‍රාලයෙහි මහතුන්ට ද අපගේ හෘදයංගම ස්තූතිය හිමි වේ.
ඒ. පී. ගුණරත්න
කුඩාවිල,
යෝගියාන,
2481 වෙසක් පුර දියවක.
විශේෂ නිවේදනය
මෙම පොතේ කර්තෘ භූත මාහිමියාණන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය භූත වූ ද පටන් ගැනුමේ සිට අවසානය දක්වා මෙම පොත ලිවීමෙහි හා මුද්‍රණය කරවීමෙහිත් ව්‍යාවෘත වූ ද යෝගියානේ ඇල්. චාර්ලස් පතිරත්න නොතාරිස් තැන වන මට මෙම පොත නැවත අච්චු ගැස්වීමේ අයිතිවාසිකම තබා ගන්නා ලදී. ඊට අනතුරුව එම පොත දෙවෙනි වර මුද්‍රණය කරවීමට ඉදිරිපත්වූ භවතාණන්ගේ අයැදීම පරිදි ඒ වාරයද මගේ නමින්ම මුද්‍රණය කරවීමට අවසරය දෙන ලද්දේ ඒ භවතාණන් විසින් රීතියේ සංඥාපනාදිය පිළියෙළ කොට සමහර තැනෙක පළමු පොතට වෙනස්වද මුද්‍රණය කරවන ලදී. ඒ දෙවරට මුද්‍රණය කරවන ලද එම පොතේ සංඥාපන දෙකේ වෙනස සිදුවී ඇත්තේ එහෙයිනි.
ඒ ඇර ඇම්. ධර්මරත්න ලක්මිණි පහන් කර්තෘ මහත්මයා විසින් මෙම පොතේ පළමුවන වර මුද්‍රණය කරවීමේදී පිළියෙල කරන ලද සංඥාපනයේ V පිටේ “විමලසාර තිස්සාභිධාන නායක ස්ථවිර පාදයන් වහන්සේගෙන් හා අපෙන්ද ලබන ලද ආධාර ඇතිව මෙම පොත සම්පාදනය කරණ ලදී”. යනුක්, VI පිටේ “මෙම පොත මුද්‍රණය කරවීමට ආරම්භ කළ නුමුත් ඊට ඉඩ නොලැබ පරලෝකප්‍රාප්තවෙන්ට යෙදුනා” යනුත් සැබෑ නොවන බව මෙයින් ප්‍රකාශ කරමි. මක්නිසාද? එකම ආචාර්ය්‍යයන් වහන්සේගේ සමකාලික ශිෂ්‍යයන් වූ මේ දෙදෙනා වහන්සේගේ අන්‍යෝන්‍ය සැලකීම් හා ගෞරවාදරත් නිසා එම පොත සම්පාදනය කරන කාලයේදී පොතේ එක එක පෝර්මයක් පාසා ඒ විමලසාර තිස්සාභිධාන නායක ස්ථවිර පාදයාණන්ට පෙන්වන ලද බැවිනුත්, මෙම පොතේ කර්තෘන් වහන්සේ ජීවමාන කාලයේදීම මුද්‍රණය කරවා උන්වහන්සේගේ අභාවයෙන් පසු ශේෂ වූ පෝර්ම දෙකේ ශුද්ධානු බැලීම හා සංඥාපනය පිළියෙළ කිරීම පමණක් ම. ධර්මරත්න මහත්මයා විසින් කරන ලද බැවිනුත්, ඒ වර මෙම පොත කැලණියේ ශාස්ත්‍රාධාර යන්ත්‍රාලයෙහි මුද්‍රණය කරවන ලද බැවිනුත්ය.
මින් ඉදිරියට මෙම පොත මුද්‍රණය කරවීම පිළිබඳව මට ඇති අයිතිවාසිකම මෙයින් ප්‍රතික්ෂේප කරමි. එම මුද්‍රණ බලය පොතේ කර්තෘ වූ මාහිමියාණන් වහන්සේගේ ප්‍රධාන ශිෂ්‍යයන් වහන්සේ වන කුඩාවිල බෝධිවංශාරාමාධිපති සිරි සුගත විනයාලංකාර උපසංඛාවිරිය යෝගියානේ පඤ්ඤාතිස්ස ස්ථවිර පාදයන් වහන්සේගේ අවසරය ලත් කෙනෙකුට පැවරෙනවා ඇත.
මීට,
ඇල්. චාර්ලස් පතිරත්න,
ප්‍රසිද්ධ නොතාරිස් තැන·
1938-4-18
යෝගියාන
සංඥාපනය.
අභිධම්මත්ථ සඞ්ග්‍රහය.
නානා නය විචිත්‍ර පරම ගම්භීර අභිධර්මසප්තප්‍රකරණෝක්තා අනවශේෂාර්ථයන් සංක්ෂෙප නයින් සඞ්ගෘහිත වූ මේ ග්‍රන්ථය අභිධම්මත්ථ සඞ්ග්‍රහ නම් විය.
මේ මාහැඟි ග්‍රන්ථය කවර කලෙක කවර රටක විසූ කවර ආචාර්ය්‍යවරයකු විසින් විරචිතදැයි පුරාතන සන්න ටීකාදියෙන් නිශ්චය නො කළ හැකි වුවත් මේ අනුරුද්ධාචාර්ය්‍ය මහා ස්වාමි පාදයන් විසින් රචිත යයි පෙනෙන අභිධම්මත්ථ සඞ්ග්‍රහය, නාමරූප පරිච්ඡේදය, පරමත්ථ විනිශ්චය යන අභිධර්ම ප්‍රකරණත්‍රයත් හා අනුරුද්ධ ශතක නම් සංස්කෘත කාව්‍ය ප්‍රකරණයත්ද වර්තමාන කාලයෙහි ලොව ප්‍රචලිතව තිබේ. එයින් පරමත්ථ විනිශ්චය නිගමනයෙහි--
“සෙට්ඨෙ කඤ්චිපුරෙ රම්මෙ, කාවේර නගරෙ වරෙ කුලෙ සඤ්ජාතභූතෙන, බහුස්සුතෙන සාධුනා.
අනුරුද්ධෙන ථෙරෙන, අතිරුද්ධ යසස්සිනා තම්බරට්ඨෙ වසන්තෙන, නගරෙ තඤ්ජනාමකෙ.
තඤ්චසච්චිතියෙට්ඨෙන, රූපිනෙන අනාකුලං මහා විහාරවාසිනං, වාචනාවග්ගනිස්සිතං.
පරමත්ථං පකාසෙන්තං, පරමත්ථවිනිච්ඡයං පකරණං කතං තෙන, පරමස්සද්ධචෙතසා”
යනුවෙන් මේ අනුරුද්ධාචාර්ය්‍ය මහා ස්වාමිපාදයෝ කාඤ්චිපුර නම් රට කාවේරි නුවර ශ්‍රේෂ්ඨ වංශයක ඉපිද පැවිදිව ධර්මවිනයධර බහු ශ්‍රැතයෙක්ව තාම්‍රපර්ණී (තිණවෙලි) නම් රට (තඤ්ජාපුරී) තඤ්ජාවෝර් නම් නුවර සංඝ නායකව වැඩ වසනුවෝ මහා වෙහෙර වැසියන්ගේ වාචනාමාර්ගය ඇසුරු කොට පරමාර්ථ විනිශ්චය රචනා කළ බව පෙනේ. සමහර පොත්වල ‘තඤ්ජ’ යන්න ‘රාජ’ යයි වැරැදී තිබේ. මෙම අභිධම්මත්ථ සඞ්ග්‍රහ නිගමනයෙහි
පුණ්ණෙන්දුවදනෙත විපුලෙනතු මූලසොම- ඤ්ඤාධිවාසමුදිතොදිතමායුගන්තා. පඤ්ඤාවදූත ගුණසොභිත ලජ්ජිකම්බු මඤ්ඤනතු පුඤ්ඤවිභවොදය මඞ්ගලාය. යනුවෙන් පොළොන්නරුවේ මූලසොම විහාරයෙහි වැඩ වසන්නාහු මේ අභිධම්මත්ථ සඞ්ග්‍රහය රචනා කළෝ යයි සමහරුන්ගේ මතයි. තවද එම ආචාර්ය්‍යවරයන් විසින් සංස්කෘත කාව්‍ය භාෂායෙන් රචිත අනුරුද්ධ ශතක නිගමනයෙහි--
ජෙතාස්නා හිමාංශොරීව ශතමුඛෙනෝච්- නිඃශංකෙනෙ සුකහීරසෙශ සුධිරඃ ඉදං ව්‍යධතෙහානතර මූලභාර-- රත්නාධිකාරොපසමීරානුරුද්ධඃ
අනුරුද්ධාචාර්ය්‍ය මහා ස්වාමිපාදයෝ ලක්දිව මහා විහාරයෙන් නික්මත් වූ මිල්ලන්මුල උතුරු මුල යන අභිප්‍රසිද්ධ මහා සමාගම් දෙක අතුරෙන් උතුරු මුල සමාගමේ අනුනායක ධුරය දැරූ උත්තමයෙක් බව පෙනේ. බුද්ධඝෝෂාචාර්ය්‍ය මහා ස්වාමිපාදයන්ට අනතුරුව පුරාතන බුද්ධශාසනයට මහොපකාරවූ ග්‍රන්ථ රචනා කළාවූ ග්‍රන්ථ කර්තෘන් අතුරෙන් ධම්මපාල, බුද්ධදත්ත, අනුරුද්ධ යන ආචාර්ය්‍ය තුන් නම ප්‍රථමයෙන් බුද්ධාගම චිරස්ථායි වනු පිණිස ඉතා පරිශ්‍රමයෙන් විශාල ග්‍රන්ථ රචනා කළ උත්තමයන් බව පෙනේ. ධර්මපාලාචාර්ය්‍ය මහා ස්වාමිපාදයෝ ක්ෂුද්‍රගොත්ථසංග්‍රහයේ පොත් දොළොසක අටුවාද දීඝ නිකායාදි නිකායන්හි කථා සතරේ පුරාණ ටීකාද විසුද්ධිමාර්ගටීකා නෙත්තිඅටුවා අභිධර්ම අනුටීකා සච්චසංඛෙප ප්‍රකරණ යනාදියද රචනාකර තිබෙන බව පෙනේ. බුද්ධදත්ත, අනුරුද්ධ යන ආචාර්ය්‍ය දෙනම විසින් රචිත ග්‍රන්ථ ඒ ඒ ග්‍රන්ථයෙහි නිගමන ගාථාදියෙන් දත යුතුයි.
මේ ආචාර්ය්‍ය තුන් නම දක්ෂිණ ඉන්දියාවේ ආර්ය්‍ය ජාතියෙහි ඉපිද පැමිඳිව ලක්දිව වැඩ මහා විහාර වාසීන්ගේ වාචනා මාර්ගය සකසා ඉගෙන කලින් කල දක්ෂිණ ඉන්දියාවේ ද ලක්දිව ද වැඩ වසමින් ශාසන සංග්‍රහ කළ බව පෙනේ. නෙත්ති අටුවා නිගමනයෙහි--
“සද්ධම්මොතරණට්ඨානෙ, පට්ටනෙ නාගසව්හයෙ ධම්මාසොක මහාරාජ, විහාරෙ වසතා මයා”
යනාදීන් නාග පට්ටනමෙහි ධර්මාශොක රජහුගේ අණින් දඹදිව උසාවර ගොඩනැගූ සුවාසුදහසක් විහාරවලට ඇතුළත් විහාරයෙහි වැඩ වසන ආචාර්ය්‍ය ධම්මපාල ස්වාමිපාදයන් විසින් නෙත්ති අටුවාදී යථොක්ත ග්‍රන්ථ රාශිය රචනා කළ බව පෙනේ.
ආචාර්ය්‍ය බුද්ධදත්ත මහා ස්වාමිපාදයන් විසින් විරචිත විනය විනිශ්චය නිගමනයෙහි--
“සෙට්ඨස්ස චොලරට්ඨස්ස, නාභිභූතෙ නිරාකුලෙ සබ්බස්ස පන ලොකස්ස, ගාමෙ සමුදිතෙද්ධිකෙ.
කාවේරජල සම්පාත, පරිපූත මහීතලෙ ඉද්ධෙ සබ්බංගසම්පන්නෙ, මංගලෙ භූතමංගලෙ
පවරකාර පාකාර, පරිඛා පරිවාරිතෙ විහාරෙ වෙණ්හුදාසස්ස, දස්සනීයෙ මනොරමෙ”
යනාදි ගාථාපන්තියෙන් හා “උරගපුරෙන බුද්ධදත්තෙන” “තම්බපණ්ණියෙන පරම මහා වෙය්‍යාකරණෙන” යනාදියෙන්ද මේ ආචාර්ය්‍ය මහා ස්වාමිපාදයෝ තාම්‍රපර්ණී (තිණවෙලි) යෙහි (නාගපුරී - නාගපට්නම්) නා ඔරුවෙහි ඉපිද සසුන් වැද ලක්දිව වැඩ මහා විහාර වාසීන්ගෙන් ධර්මවිනය ඉගෙන බහුශ්‍රුතව මෑතභාගයෙහි සොලි රටට නාභියක් වැනිවූ කාවේරි පට්ටනෙහි විෂ්ණුදාස නම් කෙනෙකු විසින් කරවා පිළිගන්වන ලද විහාරයෙහි වැඩ වසන්නාහු විනය විනිශ්චය රචනා කළ බව හා උන්වහන්සේගේ අභිධම්මාවතාර නිගමනයෙහි--
“නානාරතන සම්පුණ්ණෙ, විවිධාපන සඞ්කටෙ කාවේරපට්ටනෙ රම්මෙ, නානා ගාමොපසොභිතෙ.
කෙලාස සිඛරාකාර, පාසාද පතිමණ්ඩිතෙ කාරිතෙ ඛණ්ඩදාසෙන, දස්සනීයෙ මනොරමෙ”
යනාදී ගාථාපන්තියෙන් බුද්ධදත්තාචාර්ය්‍ය මහා ස්වාමිපාදයෝ කාවේරි පට්ටනෙහි සකන්ධ (කුමාර) දාශ නම් තැනැත්තහු විසින් කරවා දෙනලද විහාරයෙහි වැඩ වසන්නාහු අභිධර්මාවතාරය රචනා කොළෝ යයි පෙනේ.
මෙසේ අනුරුද්ධාචාර්ය්‍ය මහා ස්වාමිපාදයෝ කාඤ්චීපුරට කාවේරි පටුනෙහි ඉපිද සසුන් වැද ලක්දිව වැඩ මහා විහාරවාසීන් ගෙන් ධර්මවිනය ඉගෙන පූර්ව ග්‍රන්ථ කාරකාචාර්ය්‍යයන්ව තිණවලි යෙහි තඤ්ජාපූර් නම් නුවර සංඝනායක ධුරය දරන සමයෙහි “පරමාර්ථ විනිශ්චය, නාමරූප පරිච්ඡේදය” යන ප්‍රකරණ ද්වයය හා නැවත ලක්දිව වැඩ පොළොන්නරුවේ මූලසොම විහාරයෙහි වැඩවසමින් උතුරු මුල සමාගමේ අනුනායක තනතුර දරන්නාහු අනුරුද්ධ ශතකය හා නම්බ නම් උපාසකයාගේ අයැදීමෙන් මේ “අභිධම්මත්ථ සඞ්ග්‍රහය” ද රචනා කොළෝ යයි පෙනේ. තවද මූලසොම විහාරය කාවේරි පටුනෙහි විහාරයකැයි ද ‘නම්බ’ යන නාමය සිංහලයන් අතරේ ව්‍යවහාර නාමයක් නොව කාවේරි පටුන් වාසීන්ගේ ව්‍යවහාර භාෂාවේ නමක් යයි ද සමහරු කියත්. ඒ මතය වඩා ගැළපේ යයි සිතමු. උතුරුමුල සමාගමේ අනුනායක ධුරය කාවේරි පටුනෙහි වැඩහිඳ උසුලන්නට නුපුළුවන් කමක් නැත. මෙසේ අනුරුද්ධ බුද්ධදත්තාචාර්ය්‍ය දෙදෙනම විසින් රචිත ප්‍රකරණ වලින් කාඤ්චීපුරී රට හා සොලීරටත් එකක් බව ඔප්පුවේ. කාඤ්චීපුරී නගරය දෙභවයන්ගේ පාපප්‍රවාහය කරන තීර්ථස්ථානයෙන් එකක් බව:--
“අයොධ්‍යා මථුරා මායා, කාශි කාඤ්චී අවන්තිකා”
යනාදි පුරාණොක්ත වචනයෙන් පෙනේ. එසේම, “පුරීෂුකාඤ්චී පුරෙෂු විෂ්ණුඃ” යනාදියෙනුත් සියලු නගර අතුරෙන් මේ කාඤ්චීපුරය උතුම් නගරයක් බව පෙනේ. ඒ ප්‍රධාන නගරය කාරණකොට ගෙන දක්ෂිණ ඉන්දියාවම “කාඤ්චීපුර” යයි ව්‍යවහාරයි. පුරාතන ලක්දිවට බොහෝ සෙයින් රෙදිපිළි ලැබුණේ මේ දක්ෂිණ ඉන්දියාවෙන් බැවින් ඒ නිමිත්ත හේතු කොට ගෙන මුළුරටම චොලිය හෙවත් සොලීරට යයි ද ව්‍යවහාරයි. මේ දක්ෂිණ ඉන්දියාවේ මුදුබඩ පළාත තාමුරටය නොහොත් තාම්‍රපර්ණී රට යයි කියත්. තඤ්ජාපුරිය, නාගපුරිය, නාග පට්ටනම, කාවේරි පට්ටනම යනාදි ප්‍රදේශ පුරාතන ප්‍රසිද්ධ නගර බව පෙනේ. දැනට කාඤ්චීපුරිය කාඤ්චීවරම් කියාද, තාමු නොහොත් තාම්‍රපර්ණීරට එයින් හඳුනාවී තීනවලි හෝ තිණෙප්පල්ලි කියාද තඤ්ජාපුරිය තඤ්ජාවූර් කියාද නාගපුරිය නාගෝර් නොහොත් නාඩරූ කියාද සෙසු ප්‍රදේශ පුරාණ නම් වලින්ද ව්‍යවහාරයි. මේ බුද්ධදත්තාචාර්ය්‍යයන් උපන් නාඩරුවෙහි පුරාණ බුද්ධාගම යහපත්ව පැවැති බවට සාක්ෂි දැනට දේඩන්ඩුව ශෛලබිම්බාරාමයෙහි නාඩරූවෙන් ගෙනැවිත් පිහිටුවා තිබෙන කාලමේඝමය බුද්ධ ප්‍රතිබිම්බ යුග්මයෙන් ඔප්පුවේ. නමුත් ඉංග්‍රීසීන්ගේ භූමි සංගණන සිතියම්හි ත්‍රිණප්පල්ලි තීනවලි යන නම් දෙක එකම තාම්‍රපර්ණී ශබ්දයෙන් බිඳුණු බව නො දැන දෙතැනක සටහන්කර තිබේ. මේ ප්‍රදේශ ලංකාවට නො දුරුවූ දක්ෂිණ ඉන්දියාවට අඩුවූ ආර්ය්‍ය ජාතිකයන්ගේ ප්‍රදේශ බැවින් පුරාතන ලංකාව හා ඒ ප්‍රදේශත් ආණ්ඩුවෙන් ද ආගමෙන් ද එකට සම්බන්ධව එක් රටක් ව බුද්ධාගම උන්නතිව පැවති බව පෙනේ. තවද මේ ග්‍රන්ථෝත්පත්ති කථාවෙන් බෞද්ධයන් විසින් අවශ්‍යයෙන් සැලකිය යුතු ප්‍රධානාර්ථයක් තිබේ. ඒ කුමක්ද යත්? මෙයින් වර්ෂ අටසියයකට පමණ පූර්ව භාගයෙහි ධම්මපාල, අනුරුද්ධ, බුද්ධදත්ත, බුද්ධප්පියාදි මහපොළොව මහමුහුද සේ විශාල ගැඹුරු පුඥ ඇති ග්‍රන්ථකාරාචාර්ය්‍යයන් ඇතුළුව ලක්ෂ ගණන් සුපෙශල භික්ෂූන්ගේ ශාසනාවස්ථානුලොකයෙන් එකාලොක වූ සියදහස් ගණන් චෛත්‍ය ප්‍රතිමා ඝර සංඝාරාමයන්ගෙන් ගැවසී ගත්තාවූ එකද මනුෂ්‍යයෙක් මිස්‍යාදෘෂ්ටි නොව එකහෙළා ගලා යන මහ වතුරක් සේ රට මුළුල්ලෙහි බුද්ධාගම පැතිර ගියාවූ තීනවලි, සොලිපුර, කාඤ්චිපුර, තඤ්ජාපුර, නාගපුර, නාගපට්ටනම, කාවේරි පට්ටනම යනාදි මහා නගරයන් අඩුවූ දක්ෂිණ ඉන්දියාවේ දැනට එක චෛත්‍යයක් එක සංඝාරාමයක් එක භික්ෂු නමක් එක බෞද්ධයෙක් එක ධර්මපුස්තකයක් නැතිවන සේ බුද්ධාගම මුල්සුන්ව ගියේ කිසිවකු විසින් වළකාලිය නොහැකි සංස්කාර ධර්මයන්ගේ අනිත්‍යතාව බව මෙනෙහි කට යුතුයි.
මේ අභිධම්මත්ථ සඞ්ග්‍රහයෙහි නම් සඳහන් වූ මූල සොම විහාරය ලක්දිව මුත්තෙස්වරම් පළාතේ මුන්තවන්ගේ ළදරු කාලයෙහි ඉගෙන ගත් විහාර යයි හැඟේ. නම්බ නම් උපාසකයා සිංහල ජාතිකයෙක් නොව තෙළිඟු ජාතිකයෙකැයි ද හැඟේ.
මේ අනුරුද්ධාචාර්ය්‍ය මහා ස්වාමිපාදයෝ කවර කලෙක මේ ප්‍රකරණය රචනා කළෝ දැයි නිශ්චය නොකළ හැකි නුමුත් අටුවා අනාථටීකා විනයටීකා පඤ්චිකාප්‍රසාදාදි ප්‍රශස්ත මහා ග්‍රන්ථ නිර්මාණ යෙන් යශොදෘ ගාස්තෘ බවෙකල් සිටිනාසේ කල ආචාර්ය්‍ය ශාරිපුත්‍ර මහා ස්වාමිපාදයන් හා නවීනය සුමංගල ස්වාමිපාදයන් විසින් මේ අභිධම්මත්ථ සඞ්ග්‍රහයට විස්තර සිංහලෝ විස්තරාඛ්‍යානයක් හා අභිධම්මත්ථ විභාවිනී නම් මාහැඟි ටීකාවක්ද ලියා තිබෙන බව පෙනෙන හෙයින්ද දිඹුලාගල විසු සමන්තාපාසාදිකා සන්නකාර මහා කාශ්‍යප ස්ථවිර ස්වාමිපාදයන් විසින් පළමුකොට සංක්ෂෙප ටීකාවක් ලියා තිබෙන හෙයින්ද ඒ කාලයෙන් ප්‍රමාණකොට ගිණුකල ඒ මේ අනුරුද්ධාචාර්ය්‍ය මහා ස්වාමිපාදයෝ මීට වර්ෂ දහසකට පමණ පූර්වයෙහි වූසු බව ඔප්පුවේ.
“පොරාණෙහි අනෙකාහි, කථා යාපන වණ්ණනා න තාහි සක්කා සබ්බත්ථ, අථොවිඤ්ඤාතවෙ ඉධ”
යන විභාවිනීටීකා ගාථාවෙන් මේ අභිධම්මත්ථ සඞ්ග්‍රහයට ලක්දිව පෙශරාණිකයන් විසින් ලියන ලද ටීකා කිපයක් පැවති බව පෙනෙන නුමුත් දිඹුලාගල මහා කාශ්‍යපස්ථවිරයන් විසින් රචිත පුරාණ ටීකාවද ශාරීපුත්‍ර මහා ස්වාමිපාදයන්ගේ සන්නයද සුමංගල මහා ස්වාමිපාදයන්ගේ ටීකාවද හැර වෙන පොතක් ඇති බව නො පෙනේ. මෙසේ ලක්දිව සම්භාවනීය ආචාර්ය්‍යවරුයන් විසින් සන්න ටීකා ලියමින් පුරාන පටන් මේ ග්‍රන්ථය ආභිධර්මිකාචාර්ය්‍යවරුයන්ගේ හස්තසාර ධනයක් මෙන් පැවැත්තේය. බුරුම රටට මේ ග්‍රන්ථය කවර කලෙක ගෙනයන ලදදැයි නිශ්චය නොකළ හැකි නුමුත් ධම්මචෙතිය නම් රාමඤ්ඤ රජු දවස (තොටගමු කාලේ) ලක්දිවින් මයණ උපසම්පදා පොත්පත් ගෙනයාමට ප්‍රථමයෙන් මීට අවුරුදු ගණසියයකට පමණ පූර්ව අරිමද්දන කාලයේදී මේ අභිධම්මත්ථ සඞ්ග්‍රහයට පද යෝජනාවක් හා සන්නයක් ද ඒ රටට සමන්ථ ස්ථවිරවරයන් විසින් ලියා තිබෙන බැවින් හා තොටගමුවේ ශ්‍රී රාහුල ස්වාමිපාදයන්ගේ පඤ්චිකා ප්‍රදීපයෙහි අරිමද්දන වාසී අගගවංසාවාචාර්යයන්ගේ මහා සද්ද නීතියෙන් උද්ධරණ දක්වා තිබෙන හෙයින් ද අවුරුදු ගණසියකට පමණ පූර්වයෙන් ලංකා වාසීන්ගේ හා අරිමද්දන වාසීන්ගේත් ගනුදෙනු පැවතුන බව හා මේ ග්‍රන්ථය එහි පැවැති බවද පෙනේ. මෑතභාගයෙහි රාමඤ්ඤ රටින් ඡප්පද නම් ක්ෂුද්‍රා හේරණ නමක් සුවර්ණ ශොභන තෙරුන් සමග ලංකාවට අවුත් තොටගමුවේ රාහුලාදි ආචාර්ය්‍යවරයන් ළඟ ධර්ම විනය පුහුණුකොට මෙහිදී උපසම්පදා ලැබ ස්ථවිර භාවයට පැමිණ සද්ධම්මජෝතිපාල යන නමින් ප්‍රකටව විජයබාහු නම් රජ තුමාණන්ගේ අයැදුමෙන් මේ අභිධම්මත්ථ සඞ්ග්‍රහයට ලියන ලද සංඛෙපවණ්ණනා නම් ටීකාවක් හා රත්නාපුර නගර කාලයෙහි ලියන ලද මණිසාරමඤ්ජූසා නම් විභාවිනීටීකාවේ අනුටීකාවක්ද වෙන නොයෙක් ආචාර්ය්‍යවරයන් විසින් ලියන ලද සන්න ගැටපද දියද ඇති බව පෙනේ. එමෙන් ම එරට වැසි ගිහිපැවිදි සියලු පණ්ඩිත සමූහයා අභිධර්ම නමැති මහා සමුදුර තරණය කිරීම පිණිස මේ ප්‍රකරණය මනා පස්සුවකැයි විශේෂයෙන් පිළිගෙන තිබේ.
තවද බුද්ධදත්ත මහා ස්වාමිපාදයන් හා අනුරුද්ධ මහා ස්වාමිපාදයෝත් නාගපුරය කාවේරිපට්ටනය යන සමීප රටවල ඉපිද කාවේරිපටුනෙහි එකම ආචාර්ය්‍යවරයෙක් සමීපයෙහි පළමුවෙන් වැස මෑතභාගයෙහි ලක්දිව් වැඩ පූර්වාචාර්ය්‍ය බුද්ධදත්තාචාර්යයන් සියලු අභිධර්ම පිටකය සංග්‍රහ කොට අභිධම්මාවතාරයත් අනුරුද්ධාචාර්යයන් එපරිද්දෙන්ම අභිධම්මත්ථ සඞ්ග්‍රහයත් රචනා කොට ස්වකීය උපාධ්‍යායයන් දැක්මට එකවිට ගොස් මේ ග්‍රන්ථද්වය ගුරු පඬුරු පිණිස උපාධ්‍යායයන්ට දැක්වු කල “බුද්ධදත්තයා යස් රුවන් රැසක් ගබඩාවක පුරවා කිසිවකුට ප්‍රයෝජන නොවෙනසේ අගුල් හෙලිය, අනුරුද්ධයා සත්රුවන් රැසක් ගබඩාවෙක පුරවා සියලුදෙනාට කැමැති පරිද්දෙන් ප්‍රයෝජන විඳිනා පිණිස දොර ඇරියේ” යයි ස්වකීය ගෝල දෙදෙනම සඳහා උදන් ඇනූ සේකැයි පුරා වෘත්ත කථා ප්‍රබන්ධයක් මුම ජන පදයෙහි ව්‍යවහාරයි.
මේ ස්වකීය උපාධ්‍යායන්ගේ උදන් ඇනීමෙන්ම අභිධර්මය සබඳව ලියවී තිබෙන පඤ්චීම ප්‍රකරණ අතුරෙන් සියලු අභිධර්ම නය සුමානුගතව සංක්ෂෙපයෙන් සංකුළවා ලියනලද අන් ප්‍රකරණයක් මේ අභිධම්මත්ථ සඞ්ග්‍රහය හැර කිසි තැනෙක නොමැතීයයි. අභිධර්ම පෙළ අටුවාහි බණවර ගණනකින් දක්වන අර්ථ රාශියක් මේ ප්‍රකරණයෙහි එක වචනයකින් හකුළුවා සංග්‍රහ කරයි. අටුවා ටීකාදියෙහි අභයගිරි වාසී ආදි විතණ්ඩ වාදීන්ගේ මත නිරාකරණය පිණිස ලියන ලද බණවර ගණන් මේ ප්‍රකරණයෙහි වචන කිපයකින් සංග්‍රහ කරයි. මෙසේ ග්‍රන්ථ ලාඝවය අර්ථ බාහුල්‍යය පරවාද නිරාකරණය විභජ්ජවාද සඤ්ජිතය යන ගුණ චතුෂ්ටයෙන් කිසි තැනෙක ඌන නො කොට මේ ග්‍රන්ථය ගළපා තිබේ.
එහෙයින් අභිධර්ම මහා සාගරය එතරකරනුවන් විසින් පළමු කොට මේ ප්‍රකරණය වාවෝච්ඡානතව ප්‍රගුණ කොට දෙවනුව මෙහි ප්‍රශෙනාහතර ක්‍රමයෙන් දක්වා තිබෙන පමණට සියලු පරමාර්ථ ධර්මයන්ගේ නාම, සංඛ්‍යා, භූමි, ජාති, ප්‍රභෙද යන පස් ආකාරය පමණක් සිතේ ඇඳීගනාකාරයට පුහුණුකොට තුන්වෙනුව ටීකා නය චොදනාපරිහාර නයාදි විස්තර කථා මාර්ග සහිතව ගුරුමුඛයෙන් අසා අස්වා ඉගෙන ගත යුතුයි. මෙපමණකින් සියලු අභිධර්ම පිටකය සංක්ෂෙපයෙන් දුටුයේ නම් වේ. විස්තර කැමැත්තවුන් විසින් අනුක්‍රමයෙන් අභිධර්ම අටුවා මූලටීකා අභිධර්ම මාතෘකා ධාතුකථා යමක පට්ඨානාදිය ඉගෙන ගත යුතුයි. මේ ප්‍රකරණයට අපරව තිබෙන මාහැඟි සිංහලාඛ්‍යානය අභිධර්ම නය නුගතුන්ට දුරවබෝධ හෙයින් නුගතුන්ට පවා කොටින් අවබොධ කිරීමට ශිෂ්‍යශික්ෂාදීන්ට පැවිජ්ජිසපීන වශයෙන් යුහුව අවබොධ කිරීමටත් පහසුවන පිණිස ඒ ඒ පිටුවල අඩබකු වූ පෙළේ ආ සියලු අර්ථ ඒ ඒ පිටුවල යටභාගයෙහි ප්‍රශෙනාහතර වශයෙන් යොදා යලිත් දුර්බෝධනීය ස්ථානයන්ගේ ටීකානය හා කාම රූපාරූප ලොකොත්තර අභිඥා සමාපත්ති ප්‍රත්‍යවෙක්ෂා මරණාසන්නාදි වූ අවස්ථාවන්හි අනෙකප්‍රකාරව උපදනා චිත්තවීථීන්ගේ සටහන් සිතුයම්ද යොදා ඇත්තේයි.
මේ මහානර්ඝ ධර්මප්‍රකරණය මීට වර්ෂ කිපයකට පූර්වයෙහි මුකලංගමුවේ සුවිසුද්ධාරාමාධිවාසීව වැඩවුසු යෝගියානේ නන්දාරාම තිස්ස ස්ථවිර පාදයන් වහන්සේ අඹගහ පිටියේ විහාරාධිවාසීවූ අමරපුර ගණපාමොක්ඛාචරිය අභිධංසාලංකාර විමලසාර තිස්සාභිධාන නායක ස්ථවිර පාදයන් වහන්සේගේ ද අනුදැනීම ඇතිව ප්‍රශෙනානතර ලිවීම හා ශුද්ධියද මහත් පරිශ්‍රමයෙන් සම්පාදනය කොට ගෙන ලාභාදි නිරපෙක්ෂකව පය්‍යාපත්ති ශාසනස්ථිතිය මුදුන්පත් කොට්ඨමුද්‍රණය කරගෙන එන අතර පොතේ වැඩ කෙළවර කරන්නට මත්තෙන් නන්දාරාම තිස්ස ස්ථවිර පාදයෝ පරලෝකප්‍රාප්තවූහ.
මුන්වහන්සේ වනාහි දකුණු පිටිගල් කෝරලේ බඳ යෝගියානේ කුලගෙයක ඉපිද බාලාවස්ථාවෙහි ග්‍රහධායිතින් කිරිමැටියානේ සුධම්මවංසාරාමාධිවාසී අරමණාභිධාන අනුනායක ස්ථවිරයන් වහන්සේගෙන් ප්‍රව්‍රජ්‍යාපසම්පදා ලැබ අඹගහ පිටියේ විහාරාධිවාසීව වැඩ විසූ විබුධ ජන මෞලි මාණික්‍යරත්නායමාන වූ කහවේ සිරි සද්ධම්ම ජෝතිපාල ඤාණානන්ද තිස්ස ස්ථවිර පාදයන් වහන්සේගෙන් ශබ්ද ශාස්ත්‍රය හා ධර්මවිනය ඉගෙන අපරභාගයෙහි බුරුමරට රතනාපුණ්ණ මහා රාජධානියට වැඩමකර මුම්ම මණ්ඩලේශ්වර මහාධම්මරාජාධිරාජොත්තමයන්ගෙන් ත්‍රිපිටකය ලැබ මඤ්ඤයධම්මවාගි මුනිවර ඤාණ කිත්ති සිරි ධජ මහාධම්මරාජාධි රාජගුරුයන රාජදත්ත නාමොදෙය්‍යො පලක්ෂිත සර්ඝරාජතුමාණන් වහන්සේගේ සමීපයෙහි වැස ධර්ම විනය නය යථා ශක්තින් පුහුණු කොට ලක්දිව් වැඩ ස්වකීය නිකාය නමැති අහස් කුස වොරජනා ඖෂධි තාරකාව මෙන්ද ස්ථවිරාණ්ඩය නමැති මූකනාහාරයට ලක්ෂණ සම්පන්න මුක්තාඵලයක් මෙන්ද බබලමින් චතුපාරිශුද්ධිශීලය නිර්කාතාමය මෙන් ආරක්ෂාකොට ජිස්වෝය.
මුන්වහන්සේ මීට ප්‍රථමයෙන් නොයෙක් ව්‍යාකරණ ග්‍රන්ථයන් අළලා නොයෙක් සන්ධික්‍රම උපුටා ලියනලද සන්ධිදීපනී නම් ග්‍රන්ථයක් මුද්‍රණය කරවා ශාසනොපකාර කොට අවසාන කාලයේදී මේ අභිධම්මත්ථ සඞ්ග්‍රහය සකස්කොට මුද්‍රණය කරවීමට ආරම්භ කළ නමුත් සර්ව සංස්කාරයන්ගේ අවාරණීය විපරිණාම ධර්මතාවට යටත්ව පරලෝකප්‍රාප්ත වන්නට යෙදුණු බැවින් ශේෂව තුබුණු කාණ්ඩය (පෝර්ම දෙක) ශුද්ධි පත්‍ර බලා මුද්‍රණය කරවා යලිත් පොත මුල පටන් කෙළවර දක්වා බලා කියා මේ සංඥාපනයද ලියා දෙන්ට යෙදුනා ඇත. මෙසේ මේ ශුද්ධිපත්‍රාදිය බලා අවසානයෙහි විද්‍යාර්ජන ශොභමානවූ ශ්‍රීපාදේ ඇතුළුව පාතරට නවකෝරළේ ප්‍රධාන සර්ඝ නායක ස්ථානාන්තරප්‍රාප්ත ගෞරවාර්හ හික්කඩුවේ ශ්‍රී සුමංගලාභිධාන මහාස්ථවිර ස්වාමිපාදයන් වහන්සේට දක්වා මැනවැයි පිළිගන්නා ලදුව මුද්‍රණය කරවුමු.
මේ පරම ගම්භීර නය විචිත්‍ර අභිධර්ම ප්‍රකරණය සමාදරයෙන් භාවිතා බහුලීකත කිරීමෙන් නාම රූප විභාගාවබෝධය කොට සමථ විදර්ශනාභාවනා ක්‍රමයෙන් ලොවී ලොවුතුරා සැප අත්පත් කාටයුතු.
බු: ධ: ශෙ: ඇම්. ධර්මරත්න (ලක්මිණිපහන් කර්තෘවරය.)
බු: ධ: ශෙ: ඇම්. ධර්මරත්න
(ලක්මිණිපහන් කර්තෘවරය.)