සුධීරමුඛමණ්ඩනං - පාලිසමාසචක්කං.pdf

සුධීරමුඛමණ්ඩනං (හෙවත් පාලි සමාසචක්කං) යනු සංස්කෘත සමාසචක්‍රය ඇසුරෙන් පාලි භාෂාවට නිරුක්ති ක්‍රමයට අනුව සකස් කරන ලද ව්‍යාකරණ ග්‍රන්ථයකි. කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජු දවස වැඩවිසූ අනන්තරගාමවාසී හණ්ඩාභරණ රාජගුරු හිමියන් විසින් මෙම කෘතිය රචනා කර ඇත. උන්වහන්සේ වැලිවිට සරණංකර සංඝරාජ හිමියන්ගේ ශිෂ්‍යවරයෙකි.

මෙහි ප්‍රධාන වශයෙන් පාලි භාෂාවේ සමාස, තද්ධිත සහ කෘදන්ත (ක්‍රියා/කිත්) පද සාධන ක්‍රම සංක්ෂේපයෙන් හා මනා පිළිවෙළකට විස්තර කොට ඇත. බාලාවතාරය ආදී ග්‍රන්ථ හදාරන ආධුනිකයන්ට පාලි ව්‍යාකරණ නීති පහසුවෙන් ග්‍රහණය කරගැනීමට මෙය බෙහෙවින් උපකාරී වේ.

මෙම මුද්‍රණය 1910 (බු.ව. 2454) වර්ෂයේදී කොළඹ ශාස්ත්‍රාලෝක මුද්‍රණාලයේ මුද්‍රණය කරවා ප්‍රසිද්ධ කර ඇත්තේ ඇම්. ඇම්. පී. විජයරත්න මහතා විසිනි. වාරණාගල්ල සද්ධර්මශ්‍රී විද්‍යාසභාවේ ආචාර්ය ගිරිවාරගාමවාසී පී. රතනජෝති ස්ථවිරයන් විසින් විවිධ පුස්කොළ පොත් සංසන්දනය කර සංස්කරණය කරන ලදී.

විඤ්ඤත්ති.

සිරිඝණදසබලසාසනුග්ගහණධාරණෙ නිරතානමාධුනිකානමච්චන්තුපකාරං සුපරිසුද්ධමාගධසද්ධලක්ඛණාවතරණෙ තරණූපමං අනෙකවිධචිත්තනීරුත්තිනයසමුල්ලසිතං පකරණමිමං සීහලදෙසාලංකාරභූතෙ සෙඛණ්ඩසිලාභිධානපුරවරෙ සදාසීලාලංකාර සමලංකතෙ කිත්තිසිරිරාජසිංහ නරින්දෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙන බුද්ධතංසසීඩාමණිභූතෙන හණ්ඩාභරණගුරුසමඤ්ඤායෙන අනන්තරගාමවාසිනා පණ්ඩිතුත්තමෙන පුබ්බෙ සක්කතභාසාය ඨිතං සමාසචක්කං නාම ගන්ථං මාගධාය නිරුත්තියා පරිවත්තෙත්වා නිම්මිතන්ති ඉමස්මිංයෙව ගන්ථෙ ඔසානගාථාහි නිරූපිතං.

එසො පන පණ්ඩිතුත්තමො ලංකාදීපෙ නරවරසන්තානකෙතුභූතස්ස විමලධම්මසුරියොති* විස්සුතස්ස නරාධිපස්ස කාලතො පට්ඨාය අස්මිං ඨානාගතහණ්ඩාභරණපරම්පරාය උප්පජ්ජිත්වා බාලාවත්ථෙරෙ (කොබ්බෑ කඩුවේ) රාජගුරුසිරිනිවාසොති විස්සුතං උපොසථාරාමවිහාරාධිවාසං නායකයතිවරං ආචරියං කත්වා අක්ඛරානං ලිඛනකථනාදිමුඛෙනෙව තතො පරං විසෙසබුද්ධිවුද්ධියා පිණ්ඩපාතිකසරණංකරාභිධානසංඝරාජසාමිපාදං නිස්සාය සව්‍යාකරණපාළිභාසාවෙව තදුපකාරානි ජ්‍යොතිස්සාරාදිසත්ථානි ච සාධුකං පරියාපුණිත්වා පරමපණ්ඩිතත්තං පත්වා දිවසං අතිනාමෙන්තො

* එසො පන රාජා පඨමවිමලධම්මසූරියොති වා දුතියවිමලධම්මසූරියොති වා අස්මිං කථාපබන්ධෙ නියමෙන්තා න දස්සිතත්තා ඉදං සන්ධිකතියට්ඨානමෙව. අථච පන ගංගාසිරිපුරනෘපාලපරම්පරාගතදුතියරාජසීහ රජ්ජෙසු අනන්තරභූතො දුතියවිමලධම්මසූරියොති විඤ්ඤායතෙ.

අපරෙන සමයෙන අගාරියසම්පත්තියා උක්කණ්ඨිතො උද්ධංපබ්බජ්ජුක්කාමො හුත්වා රාජානං සාවිත්වා සාමිඤ්චෙය්‍යතිස්සපාලිත්ථෙරපාදං උපජ්ඣායං කත්වා ලද්ධූපසම්පදො හුත්වා කාලං අතිනාමෙනෙතා ධම්මෙ ච විනයෙ ච පචිණ්ණතා ථෙරකාලෙ උපජ්ඣායට්ඨානන්තරං පත්වා බහවො කුලපුත්තෙ පබ්බජ්ජූපසම්පදාය පතිට්ඨාපෙන්තො බහුන්නං සිස්සගණානං අක්ඛරානං ලිඛනකථනක්කමඤ්ච සබ්බරීතිකවසෙන වා අනුමොදනාවසෙන වා ධම්මානං භණනක්කමඤ්ච පරියාපුණාපෙන්තා සාසනොපකාරානි බහුනි පොත්ථාකානි ලිඛාපෙත්වා තෙසං සිස්සානං භාරෙත්වා දදමානො ලොකසාසනසංගහමකාසීති ච.

තථා සුපුඤ්ඤජනිකාභාවෙ යථා ලොකසාසනසංගහං කරොන්තො කාලං අතිනාමෙන්තො ලොකධම්මතාවසෙන උපත්ථුපද්දවානං සම්භවත්තා කිත්තිසිරිරාජසිංහනරින්දස්සෙව අනුඤ්ඤාය උපනිස්සජ්ජිත්වා සොභනවිචිත්තානනෙව වසන්තො නචිරෙනෙව පුරොහිතාමච්චපදසඤ්ඤිතං රාජගුරුට්ඨානන්තරං පත්වා තදුභයකිච්චානිපි කරොන්තො තතොනෙකෙපි අතිවත්තිත්වා ලොකසාසනසංගහකරණජ්ඣාසයෙනෙව පාළිධම්මොපකාරානි කාරකපුප්ඵමඤ්ජරී – සද්දමාලා – සුධීරමුඛමණ්ඩනඤ්චෙති තීණි ව්‍යාකරණගන්ථානි චෙව වුත්තොදයාවතාරනාමකං ඡන්දොගන්ථංච සාරසංගහගන්ථස්සිතො ගෙසකඛග්ගච්ඡෙ සීහලත්‍ථවණ්ණනඤ්චෙති ඉමානි සාහිතපකරණානි උප්පාදෙසීති ච.

තථෙව උභයවිහාරවාසීනං සත්‍ථුග්ගමාභිලාසීනං ගහට්ඨපබ්බජිතානඤ්චෙව නානාදිසාගතානං තථා විධානාමාධුනිකානඤ්ච සව්‍යාකරණපාළිභාසාවෙව ජ්‍යොතිස්සාරාදීනි නානා විධානි සත්ථානි ච උග්ගණ්හාපෙන්තො මානනීයපණ්ඩිතො හුත්වා ධම්මෙනෙව කාලං අතිනාමෙසීති ච.

එතස්ස පණ්ඩිතස්සෙව සිස්සානුනො† සද්ධම්මසංඛ්‍යාතෙ සීහලමිලින්දපඤ්හෙ කතානුභාවන්තරගතො (හිනටි කුඹුරේ) සුමංගලත්ථෙරො ච උපොසථාරාමෙ නායකත්ථෙරසාමිනො අනුසාසනානයෙන පුප්ඵාරාමවිහාරෙ කාරකමහාසංඝසභාය අන්තොගධො හුත්වා කම්මවාචාචරියත්තං පත්වා සතන්තුද්ධිවිතෙනෙව කාලමතිනාමෙ

† පණ්ඩිතෙන අත්තනො උපසම්පදාය පුබ්බෙ ලද්ධො පබ්බජ්ජන්තෙවාසිකොති විඤ්ඤායතෙ.

සීති ච—සද්ධර්‍මරාජසාධුචරියානාමකථාපබන්ධෙපි සංදස්සිතං. ඉමා පවත්තී සීහලමිලින්දපඤ්හෙපි අතිසංඛෙපෙන සංදස්සිතා. —වුත්තං හි:—

සම්බුද්ධසාසනනභම්භුජබන්ධුරාජා වාදීභදප්පනකෙසරිසීහරාජා වෙරීසමූහඝනජීමූතවාත රාජා රාජෙති ධීරසරණංකරසංඝරාජා.

තස්සංගිස්සවරො අනන්තරගාමවාසී භණ්ඩාභරණගුරුනාමපසිද්ධමාසී ගම්භීරසීහ රිව ධාරිතසත්‍ථරාසී තස්සංගිස්සොපි සුමංගලථෙරමාසී.

තස්මා අයං පණ්ඩිතො සදෙසදෙසන්තරවිස්සුතස්ස බොධිසත්තචරිතස්ස පිණ්ඩපාතිකසරණංකරාභිධානාස්ස සංඝරාජත්ථෙරවරස්ස පරමසිස්සොති ච සුමංගලත්ථෙරාදීනං මහා විහාරීනං ආචරියොති ච වෙදිතබ්බො.

වුත්තප්පකාරානං ගන්ථානමන්තරෙ සුධීරමුඛමණ්ඩනං නිම්මිණන්තෙන බුද්ධපතිලකභූතෙන අනෙනාචරියෙන සක්කත සමාසචක්කං නාම ගන්ථං පරිවත්තෙත්වා කතානීති වුත්තවචනානුසාරෙණ අප්පෙවනාම තං මූලගන්ථං පරියෙසිත්වා ඔලොකයෙයන්ති විචින්තෙත්වා ගවෙසන්තො මුම්බානගරෙ මුද්දාපෙත්වා පාකටීකතං නානානාමකං පොත්‍ථකං× ලභිත්වා සමොලොකෙසිං--තං පන සක්කතව්‍යාකරණානුයොගීනං අභිමතාන්‍යභිමතානි සමසිතපදානි උද්ධරිත්වා අතිමහන්තසංඛෙපනයෙන සම්පාදිතසංගහපොත්‍ථකං හොති. තං තස්මිං දෙසෙ සක්කතව්‍යාකරණුග්ගහණාභිලාසීනං බාලානං පාඨනාය යෙන කෙනචි ආචරියෙන සම්පාදෙත්වා පාකටීකතං

§ සභාසාය ලිඛිතං ඉමං කථාපබන්ධපොත්‍ථකං අම්හාකං ආයාචනෙන සෙයිඛණ්ඩසෙලස්සිරිවඩ්ඪනපුරෙ අස්සගිරිවිහාරෙකාරක මහාසංඝසමිතියානුනායකමානෙන (අඹගස් වැවේ) රතනජොත්‍යභිධා නෙන මහියංගණ මහා විහාරස්ථානෙ ආධිපච්චං වහන්තෙන ථෙරපාදෙන පරියෙසිත්වා අම්හාකං සන්තිකං පෙෂිතභාවෙ කතුපකාර සංලක්ඛණවසෙන ච ගරුකාතබ්බානං ගරුකරණවසෙන ච ඉධ විඤ්ඤාපෙතබ්බමෙව.

× ඉතො මහන්තතරං සමාසචක්කසංඛාතං අඤ්ඤං පොත්‍ථකං ලභිත්වා ආචරියෙන පරිවත්තිතන්ති අනුමානෙන විඤ්ඤායති. තථාපි ච අම්හෙහි තාදිසස්ස පොත්‍ථකස්ස අපස්සිතත්තා සන්නිරෙත්වා වත්තුං නප්පභවාම.

ලෙසමත්තපොත්‍ථකන්ති විඤ්ඤායතෙ-තථාපි ච තං සමාසනිරුක්තිගංගායොතරිතුකාමානමාධුනිකානං සුසන්ධතබුද්ධිකරණඤ්ච විය බහුප්පකාරං භවතීති වත්තබ්බමෙව. ව්‍යුත්තාවුඩානං පණ්ඩිතානම්පි සොපකාරං න භවතීති වත්තුං න වට්ටති. රාජගුරුපණ්ඩිතෙන පන ඉමං පකරණං පාළියා පරිවත්තෙත්වා සුධීරමුඛමණ්ඩනං කතන්ති වුත්තප්පකාරං සබ්බසො සමෙන්ති ගහෙතබ්බං නාපජ්ජති. කස්මා!

එකස්මිං සමාසචක්කන්තොගධානං සමසිතපදානි අතීව පරිත්තකානි සුධීරමුඛමණ්ඩනන්තොගධානි පදානි තතොධිකතරානි. තථෙව සමාසචක්කානංථානං පටිපාටි සුධීරමුඛමණ්ඩනෙ න සංවිජ්ජති සමාසෙචෙක සමාසනයමත්තං දස්සිතං සුධීරමුඛමණ්ඩනෙ සමාසතද්ධිතකිත්තකසංඛ්‍යාතානි තීණි නයානි දස්සිතානි තස්මා සමානභාවතො නප්පටිභාති. තථාපි ච තං සමෙත්‍වා ගහෙතබ්බමෙව. කථං ගහෙතබ්බං අයමාචරියො පන ඛුද්දකපොත්‍ථකරණං උපදෙස නිමිත්තං කත්වා විත්ථාරං කරොන්තො විය සංඛිත්තසමාසචක්කානුගමනං තතො විපුලතරං සුධීරමුඛමණ්ඩනං විහිතන්ති ගහෙතබ්බං.

තථා කරොන්තො ආචරියසීහො මහාරූපසිද්ධිපටිපාටිමනුගච්ඡන්තො තං අනතික්කමිත්වා තස්සා සමාසකණ්ඩෙ සමසිතපදානමන්තරෙ අනාගතානි අභිමතාන්‍යභිමතානි පදානි උද්ධරිත්වා අව්‍යයිභාවසමාසතො පට්ඨාය යාවද්වන්දසමාසා අතිවිත්‍ථාරඅතිසංඛෙපනයං පහාය ගහණධාරණොචිතනයෙන සමාසාධිකාරං දස්සෙත්වා සමාසව්‍යඤ්ජනානුගමනෙනෙව තද්ධිතාධිකාරමපි දස්සෙන්තො අපරච්ච තද්ධිතතො පට්ඨාය යාවඅව්‍යයතද්ධිතා සංගහං කත්වා ඔසානෙ කිත්තකාධිකාරම්පි තබ්බාදීනං වසෙන යථාපටිපාටිමෙව සංගහමකාසි. තස්මා අස්මිං සුධීරමුඛමණ්ඩනෙ සමාසතද්ධිතකිත්තකානමෙව නයානි දස්සිතානි ඉතරානි නාමාඛ්‍යාතාදීනං නයානි න දස්සිතානීති ගහෙතබ්බානි.

‡ මුම්බානගරෙ මුද්දාපෙත්වා පාකටීකතස්ස තද්ධිතකලාපසංඛාතස්ස සංඛිත්තව්‍යාකරණගන්ථස්සාපි විජ්ජමානත්තා රාජගුරුපණ්ඩිතො තදනුගමනෙන සුධීරමුඛමණ්ඩනෙ තද්ධිතාධිකාරං සංගහමකාසීතිපි අනුමානතො ඛායති තස්මිං නිරෙත්වා පකාසිතුං නප්පභවාමි.

බාලාවතාරාදීසු එකච්චෙසු අතිපචුරභූතෙසු ගන්ථෙසු සමාසාදිව්‍යාකරණනයානිපි අතිපචුරනෙය්‍යෙව දස්සිතානි. තස්මා තෙහි ගන්ථෙහි තෙසං අච්චන්තවිත්‍ථාරාවබොධො න හොතෙව රූපසිද්ධ්‍යාදීසු එකච්චෙසු ගන්ථෙසු තානි විත්‍ථාරෙන දස්සිතානිපි ගන්ථානං විපුලත්තා ධාරණං සුකරං න හොති. තස්මා බාලාවතාරානං සමාසතද්ධිතකිත්තානං අනතිපචුරනයානි පඨමං උග්ගහෙත්වා අතිවිත්‍ථාරතො අවගමිතුමිච්ඡන්තෙහි ඉමං සුධීරමුඛමණ්ඩනමෙව මහාරූපසිද්ධ්‍යාදයො ච පරියාපුණිතබ්බා හොන්ති. සා පන පටිපාටි ලංකායං එකච්චෙසු ආචරියන්තෙවාසිකෙසු නචෙව පවත්තතීතිපි මඤ්ඤාමි.

ඉමස්ස පන පකරණස්ස නිම්මාණකාලො කිත්තිසිරිරාජසිංහ භූපතිනො කාලමානෙනෙව විඤ්ඤාතබ්බො හොති—සො පන රාජා සම්බුද්ධපරිනිබ්බානතො වීසස්සාධිකද්විසහස්සචතුසතීමෙ සංවච්ඡරෙ අභිසෙකං පත්වා තතො පඤ්චවීසතිමෙ වස්සෙ සග්ගපරායනො අහොසීති ඉතිහාසවචනතා තෙසං පඤ්චවීසතියා සංවච්ඡරානමන්තරෙ යස්මිං කස්මිචි වස්සෙ වා කාලෙ නිම්මිතන්ති ගහෙතබ්බත්තා ඉමස්ස පකරණස්ස ගතවස්සපමාණං කතිපයවස්සානං ඌනකං වා අධිකභූතං වා පඤ්ඤාසාධිකවස්සසතං හොතීති වෙදිතබ්බං.

ලංකායං ජයවද්ධනාභිධානෙ පුරෙ සිරිපරක්කමබාහුආදීසු රාජූසු රජ්ජං කාරෙන්තෙසු පවත්තා සත්‍ථුග්ගමසොභාතිසයො පරද්ධිනාමකානං පරසමයවාදීනං උපසග්ගෙන ච සීතාවකරාජධානියං පිතුඝාතකරාජසිංහ රඤ්ඤො උපද්දවෙන ච කමෙන පරිහානිං ගතොපි කිත්තිසිරිරාජසිංහ රඤ්ඤො කාලෙ සංඝරාජත්ථෙරවරස්ස වායාමාතිසයෙන පුනවද්ධිතපක්ඛාභවනතො ඉතිහාසාගතවචනත්තා අතික්කන්තානුබිම්බකාලායහනකාලසදිසෙ තස්මිං සමයෙ පණ්ඩිතානං තනුත්තා ච ගන්ථනිම්මාණෙ දුක්කරභාවෙ සල්ලක්ඛෙන්තානං කතඤ්ඤූනං කවීස්සරානං ඉමස්ස ගන්ථකත්තුනො පණ්ඩිතෙව අච්ඡරියතා ච ඉමස්මිං ගන්ථෙ මහග්ඝතාව ච සහ සාධියතෙව.

තස්මා අයමාචරියො ලංකාදීපෙ කාලෙනකාලං පාතුභූත රාජමුරාරි කවිරාජසෙඛර ගරුළුගොමී ආගමචක්කවත්තී පරක්කමපණ්ඩිතාදීනං මහා විහාරීනමනතරෙ කත්වා ගණනීයො පණ්ඩිතොති ගහෙතබ්බො-තෙන නිම්මිතානි පකරණානිපි තෙහි පණ්ඩිතෙහි නිම්මිතානං නානා විධානං ගන්ථානමනතරෙ කත්වා සබ්බථානඝී පකරණානීති සල්ලක්ඛෙතබ්බානෙව—එතෙහි කාරණෙහි ඉමස්ස පණ්ඩිතස්ස නාමමෙව ඉමස්ස පකරණස්ස නාමඤ්ච සබ්බෙසං සාධූනං රසනාසංඛාතෙ රංගමණ්ඩලෙ නට්ටකා විය යාවජ්ජකාලා ආදරණීයා හුත්වා ලලන්තෙව.

ඉමං පකරණං පන සමාසචක්කනාමෙන ච සුධීරමුඛමණ්ඩනනාමෙන ච ද්වීහි නාමෙහි පඤ්ඤායති. තෙසු සමාසචක්කන්ති මූලගන්ථාගතනාමන්ති ච සුධීරමුඛමණ්ඩනන්ති රාජගුරුපණ්ඩිතෙන ඨපිතනාමන්ති ච වෙදිතබ්බං.

එවමාදීනං නානාපකාරානං ගුණානං සංලක්ඛණෙන ච ඇම්. ඇම්. පී. විජයරත්න සමඤ්ඤස්ස සොගතස්ස ආයාචනෙන ච ඉමස්මිං අබ්භන්තරලෙඛකෙහි සමුප්පන්නදොසාපහරණෙන මයා සෙඛණ්ඩසෙලරාජධානියං පුප්ඵාරාම විහාරන්තොගධායං කාරකමහාසංඝසභායං අග්‍රයවිභූතෙන සත්‍ථුග්ගමධාරිනා පචිම්මණ්ණගාමජෙන සුමංගලාභිධානෙන ථෙරසීහෙන පෙෂිතසුධීරමුඛමණ්ඩනෙන සද්ධිං කතිපයානි පුරාතනපොත්‍ථකානි ච තදුපකාරානි රූපසිද්ධ්‍යාදීනි ගන්ථන්තරානි ච සංසන්දෙත්වා සමොලොකෙත්වා යථාබලං සොධෙත්වා වාණිජාභරණිනා මුද්දාපකානං නිය්‍යාදිතන්ති මෙත්තාචිත්තෙන විඤ්ඤාපෙමි.

සම්පාදෙත්වා ලිඛිතා චායං විඤ්ඤත්ති වාරණාගල්ලග්ගාමෙ සද්ධර්‍මශ්‍රීභිධානාය විද්‍යාසභාය ආචරියධුරං වහන්තෙන ගිරිවාරගාමජෙන රතනජෝතිත්ථෙරෙන සාමවරසම්මතෙ සම්මාසම්බුද්ධවස්සෙ ජෙට්ඨපුණ්ණමාසියා යුත්තෙන බුධවාරෙනි.

පී. රතනජෝති.